iiii!lft!!,ri:r
■J =
oc ^ ^^
^ jLO
-; : r^
_l
r^
QJ^^^^~
CD
C3 =
<M
Qj!^=
r^
-i^^_^
C\J
d^
o
o
■^-
co
>-
r<~
z
T—
or—
co
==
FROMTHE- LIBRARYOF
TRINITYCOLLEGETORDNTO
ig_
C0RPV8
8CRIPT0RVM ECCLE8IASTIC0RVM
LATINORVM
EDITVM CONSILIO P]T IMPENSIS
ACADEMIAE LITTERAKVM CAESAKEAE
VINDOBONENSIS
VOL. XXXXIX.
YICTOEmi EPISCOPI PETAYIONENSIS OPERA
EX RECENSION-E
lOHANNIS HAVSSLEITER:
PROLEGOMENA. VICTORINI TRACTATVS DE FABRICA MVNDI.
€OMMENTARII IN APOCALYPSIN EDITIO VICTORINI ET RECENSIO
HIERONYMI VNA CVM POSTERIORVM ADDITAMENTIS. INDICES.
VINDOBONAE ^M LIPSIAE
F. TEMPSKY fr^l^ G. FREYTAG (g.m.b.h.)
MDCCCCXVI.
Reprinted with the premission of the original publishers.
JoHNSON Reprint Corporation Johnson Reprint Company Limited
11 Fifth Avenue. New York, N. Y. 10003 Berkeley Square House. London. W. 1
VICTORINI
EPISCOPI PETAVIONENSIS
OPERA
RECENSVIT, COMMENTARIO CEITICO INSTRVXIT, PROLEGOMENA
ET INDICES ADIECIT
lOHANNES HAVSSLEITER.
ADIECTAE SVNT SEX TABVLAE LVCIS OPE DEPICTAE.
VINDOBONAE /^^ LIPSIAE
F. TEMPSKY fflP'^!^ G. FEEYTAG (g.m.b.ii.)
MDCCCCXVL
Reprinted with the premission o£ the original publishers.
JOHNSON REPRINT CORPORATION j„„^^^ j^^^,^^ CoMPANY LlMITED
11 Fifth Avenue, New York, N. Y. 10003 Berkeley Square House, London. W. 1
First reprinting, 1965, Johnson Reprint Corporation
Printed in the United States of America
THEODORO ZAHN
S.
PROLEGOMENA.
I.
De Victorini uita et scriptis.
(1. Testimonia ueterum de Victorino episcopo Petauionen&i. — 2. Vbi-
et quando Victorinus uixerit. — • 3. Quos libros scripserit et quae re-
liquiae eorum usque ad nos remanserint.)
1. Non miilta testimonia antiqua de Victorino episcopo-
Petauionensi exstant atque facile enumerantur. initium faciamus
ab Hieronymo, qui saepius de Victorino disseruit. atque in
cap. 74 libri de uiris inlustribus, postquam cap. 73 Anatolii
Alexnndrini (c. 280) mentionem fecit, priusquam ad Pamphilum
presbyterum, qui passiis est Caesareae Palastinae sub per-
secutione Maximini (anoo 309), transiret (cap. 75), haec scripsit
(ed. Eichardson p. 40 sq.): Victorinus, Fetauionensis episcopus^
non aeque latine ut graece nouerat. unde opera eius grancUa
sensibus uiliora uidentur compositione uerhorum. sunt autem
haec: coinmcntarii in Genesim, in Exoduyyi, in Leuiticum, in
Esaiam, in EzecJiiel, in Ahacuc, in Ecclesiasfen, in Canticum
Canticorum, in Apocalypsim lohannis, aduersum omnes haereses
et multa alia. ad extremum martyrio coronatus est.
lam in priore quodam capite libri Hieronymi Victorini nornen
legentibus occurrit. intercedit enim necessitudo quaedam inter
Papiae, episcopi Hierapolitani, et Victorini libros (cf. editionis
nostrae p. 50, 20 et p. 154, 8 in test.), et praesertim Papiae
doctrinam chiliasticam de mille annorum regno Victorinus ipse
quoque araplexus est (cf. p. 14, 8 et p. 145, 10 in test.). hunc
VIII Prolegomena I 1.
consensum Hieronymiis in cap. 18 memorat his uerbis: Fapiasj
lohayinis auditor, HierapoUtanus in Asia episcopus . . . dicitur
mille annorum ludaicam edidisse devrsQcjaiv (== Hr^^^^ Misch-
na). quem secuti sunt Irenaeus et Apollinaris et ceteri, qiii
post resurrectionem aiunt in carne cum sanctis dominum
regnaturum. Tertullianus quoque in libro de spe fidelium et Vic-
torinus Petauionensis et Lactantius hac opinione ducuntur.
Idem Hieronymus testatur in comment. in Ezech. XI ad cap. 36,
I sqq. (XXV 339 M); Neque enimiuxta iudaicas fahulas, quas
illi devTSQMOEig appellant, gemmatam et auream de caelo ex-
spectamus lerusalem (cf. huius libri p. 146, 2 sqq.): nec rursiim
passuri circumcisionis iniuriam nec ohlaturi taurorum et arietum
uictimas nec sahhati otio dormiemus. quod et multi nostrorum
et praecipue Tertulliani liher qui inscrihitur de spe Jidelium
et Lactantii institutionum uolumen septimum pollicetur et Vic-
torini, Petauionensis episcopi, crehrae expositiones et nuper
Seuerus noster in dialogo, cui Gallo nomen imposuit. et ut
Graecos nominem et primum extremumque coniungam: Irenaeus
et Apollinarius.
DeTertulliani libro amisso de spe fidelium comparare aequum
est, quod ipse adu. Marc. III 24 (= CSEL 47, 419) exposuit;
praeterea autem conferas, si libet, quae Sulpicius Seuerus dial.
II 14 Martinum Turonensem de Nerone et Antichristo dis-
serentem inducit (CSEL 1, 197).
Non solum autem Papiam, sed etiam alios scriptores eccle-
siasticos graecos Victorino praesto fuisse, in eis Irenaeum,
Hippolytum, praecipue Origenem, nunc demonstrabimus. atque
de Irenaeo satis est conferre, quae p. 148, 11; 152, 12; 154,
6 et 8 in test. adnotauimus. deinde c[uae ratio inter Hippolytum
et Victorinum intercederet, Hieronymus ad Gen. 27, 27 sqq.
in epist. 36, 16 (CSEL 54, 283) haec exposuit: Hippolyti
martyris uerha ponetnus, a quo et Vidtorinus noster nonplurimum
discrepat. quare quae iam loh. Waitz in libro: Das pseudo-
tertullianische Gedicht aduersus Marcionem (Darmstadt 1901)
p. 100 sqq. de locis parallelis Hippolyti et Victorini disseruit,
secundum editionem nostram emendatam denuo examinanda
Prolegomena I 1. IX
sunt. huc accedit, quod Hieronymus ipse, ut Victoriui commen-
tarium suppleret, nonnulla ab Hippolyto mutuatus est (cf. p. 78
et 79). principem autem locum inter eos, quos Victorinus imi-
tatus est, Origenem obtinuisse Hieronymus saepius adfirmauit,
id quod his quinque testimoniis probamus: 1) Hieronymus in
«pist. 61, 2, postquam de Hilario, Origenis interprete latino.
disseruit et de Eusebio Vercellensi, quem haeretica praeter-
mittentem optima quaeque transtulisse dicit, pergit: Taceo de
Victorino Petauionensi et ceteris, qui Origenem in exjplana-
tione dumtaxat scripturarum secuti sunt et expresseriint, ne non
tam me defendere quam socios criminis uidear quaerere. ad te
ipsum (scil. Vigilantium) ueniam (CSEL 54, 577). — 2) Simili
modo in epist. 84, 7 de negotio periculoso uariisque criminibus
obnoxio, quod in Origenis libris latine uertendis suscepisse sibi
conscius erat, haec scripsit: Quis Latinorum umquam ausus
€st transferre libros eius de resurrectio7ie, ^csqI aqyMv^ stromateas'':
quis per infame opus se ipsum uoluit infamarii nec disertiores
sumus Hilario nec fideliores Victorino, qui tractatus eius non
ut interpretes, sed ut auctores proprii operis transtulerunt. nuper
Ambrosius sic Exaemeron illius conpilauit, ut magis Hippolyti
sententias Basiliique sequeretiir {CSEL 55, 130). — 3) In apologia
Hieronymi adu. librosRufini haeclegimus (I 2=:XXni399 M):
(Rufinus) habuit in promptu Hilarium confessorem . . . habuit
Ambrosium . . . et martyrem Victorinum, qui simplicitatem
suam i?i eo probat, dum mdli molitur insidias. de his omnibus
tacet, et quasi columnis ecclesiae praetermissis me solum pu-
licem et nihili hominem per angulos consectatur. — 4) Ibidem
in 14 (= XXni 467 ^l): Ego non accusaui, quare Origenem
pro uoluntate transtuleris : hoc enim et ipse feci et ante me
Victorinus, Hilarius Ambrosiusque fecerunt ; sed quare trans-
lationem haereticam (librorum Tiep: ap/wv) praefationis tuae
testimonio roborasti? — 5) In commentario in Ecclesiasten Hiero-
nymus ad cap. 4, 13 expositionem haec animaduertit: Origenes
et Victorinus non multum inter se diuersa senserunt . . . Super
Christo et diabolo hunc locum interpretati sunt, quod puerum
pauperem et sapientem Christum uelint (XXIII 1050 M).
XII Prolegomena I 1—2.
non tamen persuaderi poterat facfam esse de nihilo, argumen-
tantes, quia uoluntas dei nihil esse non possit. hoc paene usque
nunc manet (CSEL 18, 155). ad haec quae Augustinus re-
sponderit, cum sentiret ex Priscilliani haeresi ad errorem Origenis
quosdam fuisse delapsos, operae pretium est in Augustini scriptis
perlegere (XLII 669 — 678 M). hoc unum addo Victorinum cum
Origene comparatum nostrum esse Petauionensem (cf. Harnack,
Geschichte der altchr. Litt. II 2, p. 427 not. 2), non C. Marium
Victorinum Afrum, quera Otto Bardenhewer intellegendum esse
censuit (Geschichte der altkirchl. Lit. 11 ^, p. 659 not. 1). alteram
autem mentionem inuenimus in epistula Hieronymo falso ad-
scripta, quae inscribitur Ep. 37 seu dialogus suh nomine Hieronymi
et Augustini de origine animarum cap. 7 (XXX 263 M): Beatus
itaque Hieronymus tam sanctum Victorinum martyrem quam
plerosque catholicos secutus se potiusferi quam propagari animas
— secundum illud, quod in eua?igelio scriptum est: Pa ter me u s
quotidie operatur, et ego operor (loh. 5, 17) —
credere significauit. sed haec hactenus. nunc de Victorini patria
et aetate disputabimus.
2. Hieronymus Victorinum appellat Petauionensem episcopum.
Poetouio autem (sic tituli in ipso oppido uel prope reperti
omnes, hodie Tettau in Steiermark'), oppidum ad Drauum
fiumen situm, primum memoratur apud Tacitum hist. III 1 in
enarrandis rebus gestis a. p. Chr. 69, unde intellegitur eo tem-
pore hiberna ibi habuisse legionem XIII geminam; succreuit
igitur omnino ut pleraque alia harum partium oppida ex castris
canabisque. Poetouio autem coloniae formam accepit a Traiano;
nam colonia Vlpia Poetouionensis ex Pannonia superiore dicitur
in titulo n. 753 (cf. Corp. Inscr. Lat. IH 1 p. 142 et 510). nec
solum nomen coloniae ei attributum esse, sed colonos eo deductos
€x Italia titulus n. 4057 (p. 516) docet. utrum iam in eorum nu-
mero Christiani fuerint an aliunde fides Christiana eo translata sit,
nesQimus. Poetouionem pertinuisse ad Pannoniam superiorem
usque ad Constantinum Magnum, quarto autem saeculo finibus
Norici mediterranei comprehensum fuisse tituli plurirai aliaque
Prolegoraena I 2. XIII
testimonia testantur. nomina Vidorinus et Victorina in titulis
Pannoniae inferioris (n. 3542. 3555. 3591. 3626. 3668) et Pan-
noniae superioris (n. 3917. 3936: Victorinus decurio coloniae
eques Romanus sacerdos. 3974. 3996 a. 4008. 4148) saepe oc-
currunt; Poetouione hic titulus inuentus est (n. 4016): Isidi /
Aug I signum / cum has / Victorin(us) / ex uoto / posuit. 'non
aeque latine ut graece' nouerant auctores huius tituli in urna
quadam Poetouione reperti (n. 4075): EvOTaS^i{(o) ravxa qui /
uixitann. II m(enses) VIII d(ies) / VIII Av(ji]hoi JrjfA.7jT/QL{o)g
■/.al 07]Xiy.LTag yo/velg vlio yvr^olq). etiam nomina graeca non
desunt (n. 4018 XQvo&Qwg, n. 4032 (DiladsojroTog). in tali co-
mitatu Victorinurn episcopum uixisse non sine utilitate de-
monstruuimus. eum persecutione Christianorum sub Diocletiano
orta martyrio coronatum esse certum est; incertum autem, quo
anno mortem obierit. suspicamur autem non iam primis men-
sibus persecutionis eum supplicio alfectum esse, sed eodem
fere tempore, quo Irenaeus, episcopus Sirmiensis (Sirmium =
^Mitrovic') in Pannonia inferiore gladio percussus est. eius
passionem proferunt Bollandiani continuatores ad diem XXV.
Martii a. 304. eodeni anno Victorinum quoque martyrii gloriam
consecutum esse uerisimile est. martyrologorum qui Victorini
meminerunt primus est Ado, archiepiscopus Viennensis, ad
IV nonas Nouembres ita scribens (c. 860): Natalis sancti Vic-
torini, Petauione7isis episcopi, qui persecidione Diocletiani mar-
tyrio coronatus est (CXXIII 389 M). diffuse de omnibus rebus,
quae ad sanctum Victorinum pertinent, tractant Acta Sanctortim
Nouemhris tom. I fol. 432—443. ibi (fol. 443) duo alii episcopi
Petauionenses saeculi quarti memorantur: Apriauus et Marcus.
ille in catalogo patrum Sardicensium (a. 343) legitur: Aprianus
de Petahione Pannoniae (LVI 57 n. XI M), hunc laudant patres
concilii Aquileiensis (a. 381) in epistula ad Gratianum^ Va-
lentinianum, Theodosium Augustos, accusantes quendam lulia-
num Valentem Arianum, qui aliquamdiu sedem Petauionensem
occupauerat: Nam primo Petauione superpositus {= superstes)
fuerat sancto uiro Marco, admirahilis memoriae sacerdoti;
sed posteaquam deformiter deiectus a plehe est, qui Petauione
X[V JProlego inena I 2— 3.
€sse no7i potiiit, is nunc Mediolani post euersionem patriae,
dicamus proditionem, inequitauit (XVI 943 M). post hunc
Marciim intrusumque lulianum Valentem nullius deinceps
Petauionensis antistitis nomen in monumentis ueteribus oc-
currit, quamquam ciuitas ipsa saeculo quinto, quo Priscus
rhetor floruit, superstes erat, qui eam uocat Norici ciuitatem
(Fragmenti histor. Graec, ed. Mueller, uol. IV, p. 84) ipsaque
cum territorio suo archiepiscopis Salisburgensibus subdita fuit
€t ad hunc usque diem permansit.
3. Restat. ut quaeramus, quos libros Victorinus Petauionensis
scripserit et quae reliquiae eonim usque ad nos remanserint;
qua in quaestione Hieronymi indicem iam memoratum (de
uir. inl. c. 74) deinceps sequi atque singillatim et discretim
adnotare placet, quibus indiciis fnigmentisque hodie contenti
€sse cogamur.
1) Victorini commentarius in Genesim.
Ad Gen. 27, 27 sqq. Hieronymus in epist. 36, 16, postquam,
€ur Isaac, uir iustus et deo carus, non illi, cui uoluit, sed, cui
noluit, deceptus errore benedixerit, secundumlitteram explanauit,
-expositionem Hippolyti allegoricam accurate perscribit, quam
«tiam Victorinum amplexum esse adlirmat, quare eam pro exem-
plo commentarii deperditi integram acceptamus (= CSEL 54,
283 — 285): Quoniam autem poUiciti sumus et de eo, quid in
figura significaret, adiiingere, Hippolyti martyris uerba ponemus,
a quo et Victorinus noster non plurimum discrepat, non quo omnia
plenius exsecutus sit, sed quo possit occasionem praehere lectori ad
intelligentiam latiorem: ^lsaac portat iinaginem dei patris, Re-
hecca spiritus sancti, Esau populi prioris et diaholi, lacoh ecclesiae
siue Christi. senuisse Isaac consummationem orhis ostendit;
oculos illius caligasse fidem perisse de mundo et religionis lumen
ante eum neglectum esse significat. quod filius maior uocatur,
acceptio legis est ludaeorum; quod escas eius atque capturam,
diligit patcr, homines sunt ab errore saluati, quos per doctrinam
iustus quisque uenatur. sermo dei hcnedictionis est repromissio
P r 0 1 e g 0 m e n a I 3. A V
et spes regni futuri, in quo cum Christo sancti regnaturi sunt et
uerum sabbatum celcbraturi (cf. infra p.6, 8; 140, 2; 144, 5!).
Bebecca plena spiritu sancto et sciens, quid audisset, antequam
pareret, quia maior seruiet miwori (Gen. 25, 23), —
magis autem forma spiritus sancti, quae futura norat in
Christo, in lacob ante meditatur — loquitur adfilium minorem:
uade ad gr eg em et accipe mihi inde duos hae-
dos (Gen. 27, 9), praefigurans carneum saluatoris aduentum,
in quo eos uel maxime liberaret, qui peccatis tenebantur ob-
noxii, siquidem in omnibus scriptoribus haedi fro peccatoribus
accipiuntur. quod autem duos iubetur adferre, duorum fopulorum
significatur adsumptio; quod teneros et bonos, dociles et innocentcs
animae. stola Esau fides et scripturae sunt Hebraeorum, quibus
gentilium indutus est populus; pelles, quae eius bracchiis cir-
cumdatae sunt, peccata utriusque sunt plebis, quae Christus
in extensione manuum cruci secum pariter adfixit. quod Isaac
ijuaerit ab lacob, cur tam. cito uenerit, admiratur uelocem cre-
dentium fidem ; quod cibi delectabiles offeruntur, hostia iplacens
deo salus est peccatorum. post esum sequitur benedictio et eius
odore perfruitur, uirtutem resurrectionis tt regni aperta uoce
praenuntians, quomodo etiam adorent eum fratres sui et seruiant
ei credentes ex Israhel. quia igitur iniquitas est inimica iustitiae,
Esau in discordiam concitatur et necem fraudulentus excogitat
dicens in corde suo: adpropient dies passionis pa-
tris mei et occidam lacob, fratrem meum (Gen.
27, 41). diabolus fratricidae ludae os in Cain ante praemeditans
in Esau manifestissime confitetur, tempus quoque interfectionis
ostendens: adpropinquent, inquit, die s pas sionis, ut
interficiamfratrem meum (Gen. 27, 41). quapropter
Eebecca, id est patientia, nuntiauit uiro fratris insidias, qui
uocato lacob praecepit ei, ut Mesopotamiam pergeret et inde
acciperet uxorem de genere Laban Syri, fratris matris suae.
quomodo itaque fratris dolos fugiens Mesopotamiam tendit lacob,
ita et Christus ludaeorum incredulitate conpulsus proficiscitur
in Galilaeam, inde sibi ex gentibus sponsam sumpturus ec-
clesiam! haec supra dictus uir.
XVI P r o 1 e g 0 111 e n a I 3.
Cum ista relatione Hieronymi ipsiiis Hippolyti uerba com-
paraii possunt, quae nunc et graece exstant et in linguara
georgicam ex armeniaca translata (cf. Hippolyts Schrift ilber
die Segnungen Jakohs von C. Diobouniotis und N. Beis, 1911,
p. 14 sqq. et Drei Geoy^gisch erhaltene Schriften von Hippolytus,
herausg. von G. Nath. Bonwetsch. 1904, p. 5 sqq., = Harnachs
Texte und Unters., uol. 38, 1 et 26, 1 a). Hieronymi autem
relatio piopinquiore paene cognatione coniuncta esse uidetur
cum Victoiini et tota ratione interpretandi et singulis locis^
quam cum Hippolyti expressis uerbis, quare non licuit eam
hoc loco praeterraittere.
2) V i c 1 0 r i n i c o m m e n t a r i u s i n E x o d u m .
Huius coraraentarii nullura uestigium deprehenditur, nisi
foite ad Ex. 34, 33 conferas, quae p. 62, 14 sqq. exponuntur.
3) Victorini coramentarius in Leuiticum.
A. Mai in Spicilegii Romani tomo V, 1 (Romae 1841) bre-
uiarium codicum monasterii S. Nazarii Laureshamensis ex
peruetusto codice (saec. XI) bibliothecae Palatinae Vaticanae
(no. 1877) in lucem protulit (p. 161 — 200). ibi exstabat in
scrinio XLV 3 Liber Victorini in leuiticum (p. 189). in prae-
fatione autem (p. XVIII) editor alterum codicera addit haec
scribens: XLV. 3. et in arm. S. Petri II. 5. Victorini liber in
leuiticum. perlustratis ergo codicibus, qui in arraario S. Petri
apud Corbeiara reperti sunt, his nuraeris II. 5 signatura in-
uenimus codicem, qui inscribitur: Expositio Hesychii pres-
byteri super leuiticum (p. 203), unde concludimus Maium
Victorini comraentarium et Pseudo-Hesychii expositionem latine
scriptam (Migne, patres graeci, LXXXXIII 787—1180) pro
eodem opere habuisse, cui iudicio adsentiri non possumus. sed
operae pretium esse uidetur hoc uestigium indagare et ante
omnia perquirere, num codex ille olim Laureshamensis nunc
Roraae inter codices Palatinos latinos exstet et quo codex
Corbeiensis translatus sit. hoc loco satis sit quaestionera haud
parui raomenti proposuisse.
Prolegomena 13. XVII
4)Victorini commentarius in Esaiam.
Praeter lociim iam siipra p. X laudatum huc spectat Esaiae
cap. 6, 2 expositio, cuius Hieronymus in epist. 18 A, 6 mentionem
facit : S ex alae unl et sex alae alteri. Vidorinus
noster duodecim apostolos Interpretatus est (CSEL 54, 82).
praetereu liaud inutile uidetur Esaiae locos in indice p. 156
enumeratos cum Hieronymi commentario in Esaiam comparare,
quem non semel Victorini explanationem respexisse apparet.
testimonio autem esse possunt hi duo loci: a) c. 4, 1: (Septem
mnlieres) adprehender ti.nt hominem unum. unus autem
homo Christus est (p. 28, 15; 30, 1) = adprehendent lesum, qiiem
multo tempore desiderauerafit, quia nullum alium potuerant in-
uenire, in quo aeterna statione requiescerent (XXIV 73 M).
b) c. 60, 1. 19. 20: Victorini sententiae hoc uaticinium ad ulti-
mum terapus referendum esse dicentis (p. 150, 1 sqq.) Hierony-
mus adsentitur, contradicit autem interpretationi chiliasticae haec
exponens: Ex hoc capitulo cogimur omnia, ([uae dicta sunt et
dicenda, ad ultimum referre tempus, quando caelo terraque
transeuntihus solis ac lunac cessahit ofjicium. et erit do-
■m i n u s ip s e lumen per pet u u m, ut quae yjhaoTal
carnaliter adserunt esse complenda, nos spiritualiter futura
esse crcdamus, in qualitate promissionum, non in tempore dis-
crepantes (XXIV 597 M). qiios autem ordini chiliastarum uel
milliariorum adnumerauerit, in prologo libri XVIII in Esaiam
commentariorum his uerbis explicat: Xec ignoro, quanta inter
homines sententiarum diuersitas sit ... de resurrectione et de
cmimarum et humanae carnis statu, de repromissionibus fu-
turorum, quomodo deheant accipi, et qua ratione intellegenda
sit apoccdypsis lohannis, quam si iuxta litteram accipimus,
iudaizandum est; si spiritualiter, ut scripta est, disserimus,
midtorum ueterum uidehimur opinionihus contraire: Latinorum
Tertulliani, Victorini, Lactantii: Graecorum, ut ceteros prae-
termittam, Irenaei tantum, Lugdunensis episcopi, faciam men-
tionem (XXIV 627 M). quae cum ita sint, omnibus iis locis,
quibus Hieronymus in milliariorum opiniones inquirit — exempli
causa nomino locos de Antichristo de Assyriis ueniente
XXXXIX. Victorinus Pet. ],
XVIII Prolegomena 13.
(ibid. 187 D), de aurea lerusalem atque gemraata (290 A et
377 A), de consummatione mundi (351 D), de perpetuo sab-
bato (522 C; cf. infra p. 6, 8!) — cum aliorum tum Victorini
sententias in commentario in Esaiam expositas designari suspi-
camur.
5)Victorini commentarius in Ezechiel.
Etiam in commentariis in Ezechielem et in Danielem Hie-
ronymum saepe Victorini expositiones respexisse iam supra
p. VIII uidimus et multis aliis exemplis probari potest. quod
enim in Danielis cap. 11, 29 et 30 interpretatione legimus:
mtilti nostrorum putant oh saeuitiae et turpitudinis magnitudinem
Domitium Neronem Antichristum fore (XXV 568 M), dubiuni
non est, quin praecipue ad Victorini sententiam pertineat
(cf. infra p. 120, 8 sqq.). ex locis enim Ezechielis in commen-
tario in apocalypsim laudatis (cf. p. 122, 2 et indicem p. 156)
totus expositionis modus atque finis concludi potest.
6) Victorini commentarius in Abacuc.
Huius commentarii quoniam ne tantillum quidem recta uia
ad nos peruenit, quaeritur, num reliquiae quaedam ex Hieronymi
commentariis in Abacuc depromi possint. atque haec spes nos
non fallit. nam saepius animaduertimus Hieronymum sua sen-
tentia explicata alterius quoque expositionis mentionem facere,
quae Victorini mentem spirare uidetur. exempli causa cap. 2, 5
interpretatione spirituali proposita Hieronymus pergit scribere:
Potest autem hoc ipsum et de Antichristo interpretari, qui in
tantum erit arrogans et superbus^ ut in templo dei sessurus
sit, faciens se deum (II Thess. 2, 4). et quasi infernus et
mor s tantos interficiet et ad se congregahit, ut, si fieri possit,
decipiat etiam electos deiiJA^diith.lAi^^i). congregahit quoque ad
se omnes gentes et uniuersos populos in suum ducet errorem
(cf infrap. 110, 1). qui cuni postea interfectum illum spiritu oris
Christi (II Thess. 2, 8; cf. p. 24, 15) uiderint, intellegent uera
esse, quae de eo ante praedicta sunt (XXV 1294 M). similiter
ad cap. 2, 15 — 17 Hieronymus primum notat: Hoc sub persona
Prolegomena 13. XIX
haereticorum dictum sit; deinde addit: Ceterwm si uolumus
de Antichristo intellegere siiie de diaholo, qui operaturus est
in AntichristOy et iste calice suo^ quo Christi cupiet suhuertere
disciplinam, inehriahit plurimos, ut ehrii ingrediantur speluncas
eius: sed postquam finis adueneynt, pro ea gloria, qua se ma-
gnificauerat, implehitur ignominia (XXV 1303 M). eiusmodi
uestigia Victorini complura indagari possunt. ut tertium
exemplum addam: cap. 3, 2 interpretatione secundum Sep-
tuaginta: in medio duorum animalium cognosceris
{== ev 1,1 eou) dvo "C^mojv y v co g & rj a jj) recensita et uariis
explicationibus propositis Hieronymus hanc postremo memorat
expositionem: Sunt, qui duo animalia diio intellegant testamenta,
nouum et uetus, quae uere animantia sint atque (dtalia, quae
spirent, et in quorum medio dominus cognoscatur (XXV
1309 M). quibus cum uerbis si Victorini sententiam p. 22 — 24
de gladio bis acuto uel p. 54 — 56 de alis quattuor animalium
comparaueris, eundem hoc loco artam duorum testamentorum
necessitudinem signiticauisse haud infitiaberis.
7) Victorini commentarius in Ecclesiasten.
Testis huius commentarii praeter Hieronymum est Cas-
siodorus, apud quem (de instit. diu. iitt. 5) haec legimus:
Secundus liber Salomonis, qui appellatur Ecclesiastes, a heato
Hieronymo potenter expositus est . . . de quo lihro et Victorimis,
ex oratore episcopus, nonnulla disseruit (LXX 1116 et 1117 M).
quod Victorinum nostrum 'ex oratore episcopum' appellat, er-
rauit; alterum Victorinum (Caium Marium Victorinum Afrum)
'mirante Roma, gaudente ecclesia' (Augustini confess. VIII
2, 4) ex rhetore uibis Romae, si non episcopum, at certe
christianum factum esse scimus. Hieronymus autem, ut iam
p. IX uidimus, in commentarium suum ad cap. 4, 13 explicandum
Origenis et Victorini interpretationem transcripsit; in qua ipsius
Victorini mentem praecipue spirare postea uidebimus. sed
audiamus ueiba Hieronymi: Melior est puer pauper et
sapiens, quam rex senex et stultus, qui ne scit
prouidere in posterum etc. • . . Origenes et Victorinus
b*
XX Prolegomena 18.
non mnltnni inter se diuersa sensernnt (Origenem in Eccle-
siasten honnilias 8 scripsisse ex titulo Hieronymi scimus in
epist. 33 constituto, quarum nuUa ad nos permansit —
CSEL 54, 257). post generaleni enini illam sententiam, qnae
omnibiis patet, qnod melior sit adnlescentulns panper et sa-
piens quam rex senex et insipiens, et quod frequenter euenit,
ut ille per sapientiam suam etiam de carcere regis egrediens
itnperet pro dominatore pernerso, et rex insipiens perdat ini-
perinm, quod tenehat: snper Christo et diaholo hunc locum
interpretati sunt, quod pnerum panperem et sapientein Christnm
uelint — puerum inxta illnd: Magnum tihi est uocari
te pneru m m e nm (Esai. 49, 6, cf. XXIV 465 M). panperem
uero, quia pauper factns est, cum dines esset (11 Cor. 8, 9), et
sapicntem, quia proficiehat aetate et sapientia et
gratia apnd deum et homines (Luc. 2, 52). iste natns est
in regno senis et idcirco dicit: Si esset de hoc mnndo
regnum meum, ministri utiqtie mei certarent pro
me, ut non traderer ludaeis: nntic autem non est de
hoc mnndo regnum meum (loh. 18, 36). in illius itaqne
stnlti senis regno, qui ostendit ei o m nia regna m undi
et gloriam eins (Matth. 4, 8~) natus est optimns pner, et
de domo uinculatorum, de quihus leremias in lamefitationihus
loquitur dicens : U t h u m iliaret suh pedihus eius
0 mnes ninctos terrae (Thren. 3, 34), processit ad re-
gnnm et ahiit in regionem longinqncim, et contra eos, qni super
se eu'm regnare nolehant, post aliqnantum temporis rex reuersus
est (cf. Luc. 19, 12 et 27). praesago itaque spiritu nidit Ec-
clesiastes omnes ninentes, qni possunt adulescentis participes
esse dicentis: Ego snm uita (loh. 14, 6) et netere stnlto
rege dimisso Christnm seqni. simulque duo ex Israel populi
significantur: prior, qui ante aduentum domini fuerit, et po-
sterior, qui Antichristum pro Christo siisceptnrus est — qtiod
prior non penitus sit ahiectns (prima quippe ecclesia ex ludaeis
et apostolis congregata est) et in fine ludaei, cpni Antichristum
pro Christo snscepturi sunt, non laetentur in Christo (XX III
1050. 1051 M). cura hac sententi accurate congruunt. quae
Prolegomena 13. XXI
apud Victoriniim p. 120, 14. 20 de ludaeis Antichristum tam-
quam Cliristum excipientibus legimus. praeterea si adEccle. 12.3
Victorini expositionem p. 84, 4, qui 'custodes domus' angelos
esse uoluit, conferas cura Hieronymi uerbis: Custodes domus
aut sol intellegitur et luna et reliquus astrorum chorus, aut
angeli, qui huic mundo praesident (XXIII 1107 M), haud du-
bium est, quin posteriorem sententiam Victorinus in cona-
mentario iu Ecclesiasten amplexus sit. ceterum etiam alia Vic-
torini uestigia in Hieronymi commentario detegi posse uerisi-
mile est.
8 j V i c t 0 r i n i c o m m e n t a r i u s i n C a n t i c u m C a n-
t i c 0 r u m.
Viclorinum in huius libri expositione Origenis auctoritate
ductum esse eo magis suspicamur, quod, ut Hieronymi te-
stimonio utamur, ^Origenes cum in ceteris libris omnes uicerit,
in Cantico Canticorum ipse se uicit' (Migne, patres graeci,
XIII 35). reliquiae autem commentarii desunt.
9) Victorini commentarius in Matthaeum.
De Victorini expositione Matthaei euangelii Hieronymus de
uir. inl. 74 tacet, sed ut Cassiodorus, ita ipse quoque aliis
locis eam commemorat. atque Cassiodorus (de inst. diu. litt. 7)
hos interpretes Matthaei latinos enumerat: Matthaeum heatus
Hieronymus iteruni his hinis lihris exposuif, quem etiam sanctus
Hilarius in iino uolumine declarauit, de quo et Victorinus, e.r
oratore episcopus, nonnulla disseruit (LXX 1119 M). dubium
esse potest, utrum Victorinus totum librum exposuerit an ad
singulos locos quaedam adnotauerit. sed Hieronymum Victorini
opus commentarium nominauisse ex his duobus locis apparet,
priraum ex prologo commentariorum in euangelium Matthaei:
Legisse me fateor ante annos plurimos in Matthaeum Origenis
uiginti quinque uolumina et totidem eius homilias commaticumque
interpretationis genus, et Theophili, Antiochenae urhis episcopi,
commentarios, Hippolyti quoque martyris et Theodori Heracleotae
ApoUinarisque Laodiceni ac Didymi Alexandrini ; et Latinorum
XXII Prolegomena 13.
Hilarii, Victorini, Fortunatiani opuscula, e quibus etiamsi
parua carperem, dignum aliquid memoria scriberetur (XXVI
20 M), praecipue autem ex translationis homiliarum 39 Origenis
in euangelium Lucae prologo: Praeterea commentarios uiri
eloquentissimi Hilarii et beati martyris Victorini, quos in
Matthaeum diuerso sermone, sed una gratia spiritus ediderunt,
post paucos dies ad uos mittere disposui, ne ignoretis, qua^itum
nostris quoque hominibus sanctarum scripturarum quondam
studium fuerit (XXVI 220 M).
Ad Victorini commentarium in Matthaeum pertinere uidetur,
quod Hieronymus in libri de perpetua uirginitate beatae Mariae
aduersus Heluidium c. 17 adfirmat dicens Heluidium, qui fratres
lesu (Matth. 13, 65) Mariae filios germanos appellauit, ad
sententiam defendendam ut Tertulliani ita Victorini auctoritate
usum esse: Tertidlianuni in testimonium uocat et Victorini
Petauionensis episcopi uerba proponit. et de Tertidliano qiiidem
nihil amplius dico, quam ecclesiae homineni non fuisse; de
Victorino uero id adsero, quod et de euangelistis, fratres eum
dixisse domini, non filios Mariae — fratres auteni eo sensu,
quem superius exposuimus, propinquitate, non natura (XXIII
201 M), de qua quaestione Th. Zahn in libro: Forschungen zur
Geschichte des neutest. Kanons, uol. 6, imprimis p. 316 — 320,
luculenter disputauit. in commentario in apocalypsim autem
quotiens Victorinus Matthaeum euangelistam respexerit, ex
indicis pag. 156 conspicuum est; quae omnia cum expositio-
nibus commentarii in Matthaeum consona esse quis est qui
negare possit?
Kestat, ut miri cuiusdam fragmenti mentionem faciamus,
quod quoniam ex ^commentariis Victorini' depromptum induci-
tur, commentario in Matthaeum altribuendum esse censemus.
exstat autem in cod. Bobbiensi 70 Lit. S (nunc H. 150 Inf.)
bibL Ambrosianae Mediolanensis saec. IX(foL 137^', = A) et in
cod. 1473 bibl. uniuersitatis Patauinae saec. XV(foL 164^, =jP).
ex illo hoc fragmentum edidit Lud. Ant. Muratorius {Anecdota
quae ex Ambrosianae bibliothecae codicibus nunc primum eruit,
Patauii 1713, tom. III p. 111—209 Liber de computo; p. 207 sq.
Prolegomena I 3. XXIIl
hoc fragmentum exstat = CXXIX 1369 M); denuo codicem
conferendum curauit editionemque luculenta disputatione auxit
Ernst von Dobschutz {Texte und Untersuchungen, uol. XI, 1
p. 137). ex cod. autem Patauino hoc monumentum, cui supra-
scriptum est nomen Hieronymus, publici iuris fecit Germain
Morin (Journal of Theol. Studies, uol. VII p. 459). repetimus
autem accurate textum cod. A et uncis rotundis inclusas ad-
dimus lectiones uariantes cod. jP: In commentariis uictorini
inter plurima (cetera P) hec etiam scripta reperimus {reperi
quod P) inuenimus (om. P) in memhranis alexandi {Alexandri P)
epi qui fuit in hyerusale {ierusalem P) qtiod transcripsit
manu sua (manii propria P) de exemplarihus apostolorum ita
(om. P) VIII kl ianr natus est dns nrt (om. P) ihs xqo sul-
pitio {suplicio P) et camerino {cromatio P) consulis {consulihus P)
et (om. P) haptizatus est (om. P) VIII id ianr ualeriano {ualerio P)
et asiatico cons. {= consule A; consulihus P). jmssus {uero
add. P) est (om. P) X {VIII. P) kl apl nerone III {tercio P)
et ualerio' mesala {me'sula P) conss {considibus P) resurrexit.
{Surexit P) VIII . {VI. P) kl apl conss {consulihus P) supra
scriptis ascendit in celos V noh maias post dies XL. conss
snpra scriptis. iohannis hajotista nascltur VIII kl. iul et cir-
cumciditur kl. iul ad mariam uero [fol. 138^ locutus est an-
gelos (sic) VIII k apl sexto iam conceptionis mense' elisaheth
hahere dicens ex quo {ascendit in celos . . . ex quo om. P) sup-
putatur {quippe add. P) eodem die dmri fuisse conceptum quo
et resurrexit. Amen (om. P).
Post resurrexit addit 2* haec uerba: feria VI. annunciatus.
fer. I. natus || fer. V. haptizatus. fer. VI. passus \\ A die na-
tiuitatis domini usque || ad passionem ipsius anni XXXII. \\ men-
ses . III. dies . XI.
Haec computatio mirabilis hodie ita explicari solet, ut se-
cundum eam lesum Christum anno 9 aerae nostrae (Q. Sul-
pitio Camerino et C. Poppaeo Sabino consulibus) natum esse,
anno 46 (Valerio Asiatico II. et M. lunio Silano consulibus)
baptizatum, anno 58 (Nerone III. et M. Valerio Messala Cor-
uino consulibus) passum putandum sit. quae interpretatio
XXIV Prolegomena I 3.
num recta sit, quaeritur. haec enim sunt consideranda: a) Illius
computationis pars antiquior discernenda est a parte recentiore.
partis autem antiquioris proprium est annos nomine unius consulis
designare (Sulpitio Camerino consule, Valerio Asiatko consule;
particula et errore scribae posterioris nomen consulis interrumpi-
tur). atqui primus Valerii Asiatici consulatus, non secundus in-
tellegendus est, quem scimus in tempora Caligulae anno 41 mortui
cecidisse (cf. Pauly, RealencyU. VI, 1852, p. 2359). si igitur lesus
ante annum 41 baptizatus est, testimonium cod. Patauini probatur
inter diem natiuitatis domini anno 9 nati et passionem annos 32
interfuisse. huic autem calculo posteriusfragmenti additamentum
contradicit, quod passionem lesu in annum 58 utriusque con-
sulis nomine designatum constituit. — b) Victorini certe non
intererat computationem annorum proponere, sed quo die uel
qua feria incarnatio, passio, resurrectio lesu Christi celebrandae
sint, indicere. arto enim propinquitatis uinculo, id quod nemo
adhuc animaduertit, Victorini tractatus de fabrica mundi, prae-
sertim c. 9 (p. 8), et fragmenti nostri finis inter se coniuncti
sunt. atque ut illic ostendere conatus est: ea die Gabrihel an-
gehim Mariae uirgini euangelizasse, qua die dy^aco Euam
seduxit; eadem die esse (Christum) passuiu, qua Adam cecidit
(p. 8, 10 sq., 18), ita hic breui compendio docet: feria sexta
annunciatus, feria sexta passus. sed longum est omnia, quae
huc pertinent, hoc loco percensere.
10) Victorini commentarius in Apocalypsim.
Nunc uenimus ad eum commentarium, qui ut posttot saecula,
quibus primaria eius forma nisi ab Hieronymo ualde commutata
atque in contrarium redacta nota non erat, genuinus, iuteger
incolumisque resuscitaretur, auctor huius libri per multos an-
nos operam dedit. quaeritur autem, utrum Cassiodorus, qui
eius mentionem fecit, editionem Victorini ipsam an recensionem
Hieronymi in promptu habuerit. scribit enim de inst. diu. litt. 9
haec: Apocalypsis uero, quae studiose legentium aniiuos ad
supernam contemplationem deducit et facit mente cernere, quod
angeli uidendo heati sunt, sancti Hieronymi expositione con-
Prolegomena I 3. XXV
spicua est: de quo Ubro et Victorinus saepe dictus episcopus
difficillima quaedam loca hreuiter tractauit (LXX 1122 M).
haec ad recensionem pertinere uidentur, qua Hieronymus Victorini
commentarium transformauit. nam num Hieronymus id quod
insuper Anatolio proraiserat, 'ingenium suum in hoc uolumine
potissimum sudaturum esse' (cf. p. 15, 4 sq.), postea exsecutus
sit, adhuc incertum est. certum autem est quattuor formas
commentarii Victorini hodie discerni posse, quae omnes in
hoc libro legentibus praebentur, atque primo loco
a) editio Victorini, quae exstat in plagulis numeris
paribus designatis a n. 16 usque ad n. 154 (excepti sunt
n. 78 et 124, quibus alia offeruntur),
ft) recensioHieronymi (= Y)^ quae in plagulis nu-
meris imparibus notatis a n. 17 usque ad n. 153 (exceptis
n, 125 et 127 lin. 1 — 10) inuenitur; ibidem exhibetur
/) recensio posterior textu apocalypsis aliis-
que additamentis aucta (= <P)\ quae huius et
postremae recensionis propria sunt (= X), uncis angulatis ([ ])
inclusa sunt atque quoad textum apocalypsis litteris cursiuis
impressa (huc pertinet etiam pag. 124);
d) recensio postrema ex prioribus mixta
(= /S), quae qua ratione a recensione posteriore differat,
postea accuratius uidebimus; ad hanc recensionem solam per-
tinent ea, quae in plagulis imparibus occurrunt uncis rotundis
(( )) inclusa. iam hoc loco notare libet pro uncis angulatis
p. 125, 1 et 127, 10 uncos rotundos ponendos esse.
11) Victorini liber aduersum omnes haerese?.
Testis huius libri praeter Hieronymum est Optatus Afer,
episcopus Mileuitanus, in primo libro contra Parmenianum
Donatistam: Marcion, Praxeas, Sabellius, Valentinus et ceteri
usque ad Cataphrygas temporibus suis a Victorino Petauionensi
et Zephyrino Urbico et a Tertulliano Carthaginensi et ab aliis
adsertoribus ecclesiae catholicae superati sunt; ut quid bellmn
cum mortuis geris, qui ad negotium temporis nostri non per-
thient? (CSEL 26, 11). in libro Victorini deperdito praecipue
XXVI P r 0 1 e go m e 11 a 13.
Marcionis haeresim refutatam esse ex duabus causis suspicamur.
tota enim expositio apocalypsis impugnat 'haereticos, qui
testimonio prophetico non utuntur' (cf. p. 54, 21), quorum
nomina non nominantur, quorum sententia peruersa nusquam
non refellitur. haec autem erat nota haeresis Marcionis. huc
accedit, quod Optatus inter haereticos principem locum
Marcioni, inter haereticorum impugnatores primum locum
Victorino attribuit, qui quamquam aetate et Zephyrino et
Tertulliano postponendus erat, tamen eis praefertur, quippe
cui in certamine aduersus Marcionem palma debeatur. quae
cum ita sint, contradicere cogor sententiae eorum, qui incerti
scriptoris libellum aduersus omnes haereses Tertulliano falso
adscriptum (CSEL 47, 213 — 226) opus Victorini essecontendunt
(cf. Harnack, Gesch. der altchr. Litt. II 2 p. 430—432). nam
huius libelli auctor Marcionis tam ignarum se exhibet, ut noui
testamenti truncationem, quae ad Marcionem referenda est,
Cerdoni potius, Marcionis magistro, adsignare maluerit (Cer-
don . . . solum euangelium Lucae nec tamen totum recipit.
apostoli Pauli neque omnes neque totas epistolas sumit. acta
apostolorum et apocalypsim quasi falsa reicit, cf. CSEL 47,
222 sq.). praeterea ratio sermonis a Victorini stilo prorsus
distat. in commentario in apocalypsim a Victorino haeretici
'Valentinus et Cerinthus et Ebion et cetera scola satanae'
(p. 96, 1) nominantur, item Nicolaitae eorumque magister
Nicolaus (p. 34, 11), quos omnes etiam in libro aduersum omnes
haereses exagitatos esse uerisimile est.
12) Victorini 'multa alia' opera.
Quod Hieronymus de uir. inL 74 etiam 'multa alia' opera Vic-
torini memorauit, nescimus, quos libros intellexerit; nam saepe
in illo libro, ut celaret nihil aliud sibi notum esse, huiusmodi
uocabulum addidit ut multa (c. 93), et nonnulla (c. 84), et
nonnulla alia (c. 89 et 102), et multa alia (c. 94, 114, 119),
et multa alia, quae enumerare longum est (c. 87). nobis autem
reuera sub Victorini nomine traditus est Hractatus de
fabrica mundi', cuius auctorem nostrum Victorinum fuisse
Prolegomena I 3— II. XXVJI
et genere loquendi et ipso argumento sententiisque chiliasticis
demonstratur. qui tractatus quo in contextu olim lectus sit,
incertum est; neque enim uerisimile est eum serraonibus coram
populo habitis adnumerandum esse, qui uoce tractatuum signi-
ficari solebant.
De proprietate doctrinae Victorini hoc Ibco amplius disputari
non potest; eum chiliastam fuisse iam saepius animaduertimus
eumque nullum discrimen statuisseinterChristumpraeexistentem
et spiritum sanctum ex locis p. 166 enumeratis perspicue ap-
paret. accedunt alia, quae theologiam eius ante tempora con-
cilii Nicaeni ortam esse demonstrant. in decreto Gelasiano de
lihris recipiendis et no7i recipiendis opuscula Victorini Petauio-
nensis apocrypha declarata esse mirum non uidetur, si tota
indoles huius indicis confusi respicitur, in quo et receptionem
opusculorura beati Caecilii Cypriani martyris et Carthagiuiensis
episcopi et reprobationem opusculorum Thascii Cypriani iuxta
positas esse uidemus (cf. v. Dobschutz, Becretuni Gelasianum
[Leipzig 1912] p. 13 u. 323, p. 8 u. 179 sq., p. 12 u. 319).
Restat, ut hos auctores nominem, qui nuper de Victorini
libris accuratius disputauerunt:
1 ) Otto B a r d e n h e w e r, Gesch. der altUrchl. Lit., 11 ^
(Freiburg 1914) p. 657— 663;
2) Adolf Harnack, Gesch. der altchr. Litt. II 2 (Leipzig
1904) p. 426— 432;
3) lohannes Haussleiter, VictoHnus von Pettau (Real-
encyU. fiir protest. Theol. XX ^ [Leipzig 1908] p. 614— 619).
II.
Tractatus de fabrica mimdi.
Hunc tractatum, cuius nerao superioribus temporibus men-
tionem fecerat, primus Guil. C a v e in libro Scriptorum ec-
cles. historia literaria (Londini 1688) p. 102 — 104 ex codice
Lambethano edidit et Victorino Petauionensi uindicauit, libel-
XX VIII Prolegomena II.
lum ' anoonaofxcmov quoddam ex commentariis uel in Genesin
uel in Apocalypsin decerptum' ratus.
Codex ille Lambethanus quoniam ad hunc diem unus fons
mansit, ex quo tractatus hauriri potest, omnis posteriorum opera
in eo accuratius legendo et describendo coUocata est. et nouae
editionis historiae Cauianae adornator quidem (Oxonii 1740)
codicem denuo recognoscendum curauit adiutus a I. Walker,
qui adnotatiunculas insuper criticas adiecit. deinde Walkeri et
apographum et notas Andreas Gallandius repetiit in Bihlio-
thecae mterum patrum tom. IV (Venetiis 1768) fol. 49 — 51
ipseque opusculum in septem sectiones diuisit. postremo
Mart. los. Eouth {Reliquiae sacrae IIP [Oxonii 1846]
p. 455 — 461 textus, p. 464 — 483 adnotationes) hoc fragmen-
tum Victorini secundis curis edidit noua collatione codicis
ab H. I. Todd facta. et prior quidem Routhi editio repetita
est in Patrologia a I. P. Migne curata V p. 301 — 316; al-
teram editionem ipse inspexi. sed tempus est de codice ipso
disserere.
Cod. membr. in 4^ Bibliothecae Lambethanae,
olim n. 90, nunc n. 414 notatus, 0,225 m. altus, 0,131 m. latus,
fol. 159, fol. 1—80 saec. X— XI, fol. 81—159 saec. XII— XIIP)
has particulas continet:
1) fol. 1 '* — 6**: De ineffahili excellentia dei. Scs Agustinus in lihro
sententiarum capit. LVI (Prosper lib. sent. ex Aug. c. 61; XXXXV
1864 M). — 2) fbl. 6'* — 16'': De primo die a deo facta. Scs Amhrosius
episcopus de die etc. — 3) fol. 16'* — 16'': Liher secundus secundum
Matheum. homines duos in regionem etc. — 4) fol. 16^' — 21^': De crea-
tione angelorum \ VI Scs Augustinus in lih. XII de ciuitate dei etc, —
5) fol. 21 *' — 25 ^' : VII De creatione aquarum in psalmo nonagesimo II II.
Quoniam ipsius est etc, — 6) fol. 25'' — 36'*: De stahilitafe caeli et cursv
dierum uel de caelo \ VIII Scs Augustinus episcopus in lihro genesi ad
litteram ad locum etc. — 7) fol. 36'* — 36'': VIIII De creatione nuhium
^) Hac in re sequor iudicium et auctoritatem Alfiedi H o 1 d e r, qui
codicem nouissime contulit. C. Zangemeister autem priorem partem codicis
saec. IX, alteram saec. XII attribuit (cf. Sitzungsher. der K. Akademie dei^
Wiss., phil.-hist. Cl 84. uol., Vindob. 1876, p. 539), H. Schenkl (ibidem,
150. uol., V p. 26) ipse quoque priorem partem saec. IX assignauit.
P r o 1 e g 0 m e n a II. XXIX
et pluuianim \ S c5 Agustinus etc. — 8) fol. 36'^ — 38'': X JDe thonitruo uel
de uentus (aic) et fulgoribus Eucherius in libro quaestionum capit. LXXX
depsalmo LXXVI, ubi ait: Voxinquit etc. (L 790 M) — 9) fol. 38^ — 40'':
XI Be offensione seu deiectione diaboli Abdias propheta dicit etc. —
10) fol. 41*" — 52'': Incipiunt proplemae uel expositiones eoruni (problema
uel expositio \\\ 2) sancti Ambrosii episcopi de sanctis euangeliis. scri-
bitur in euangelii libro etc. — 11) fol. 53'' — hh^' : Epistoladeresurrectione.
Quidani uetcrator et callidus etc. (cf. Hieronymi Ep. 108; CSEL 55, 339
lin. 21). 12) foL 55'' — 58'": Tractatus ordinis paschalis. Cum onmes apostoli
dehoc mundo transissent etc. (Anonynius de computo; CXXIX 1350 M). —
13) fol. 58*" — 62*': Quod nox non praecedentis diei est . . . . suam pro-
curet absentiam (catalogus codicum Lambethanorum ab H. I. Todd con-
fectus et anno 1812 impressus adnotat: Excerptu Hieronymi in illud
geneseos: Ex omni ligno quod est etc. cf. Gen. 2, 16). —
14) fol. 62*' — 63'': Expositio de die autem illa et hora nenio scit etc.
(cf. Matth. 24, 36). — 15) fol. 63"— 64'': De septem gradibus eccleside
responsum sancti Seueri de Christi tradicione cum esset in corpore,- Dic
mihi qua aetate erat Ihs . . . tunc fuit lector; — 16) fol. 64*' — 70*":
Expositio domni Hieronimi de Cain pnlchra satis. Quid sibi uult . . .
tunc om^iis isrl saluus erit (cf. Hieronymi Ep. 36; CSEL 54, 269 — 285). —
17) foL 70'"— 73'' (secundumantiquum foliorumnumerum foL7r'" — 74^')^):
cxplt liber quaestionu sci hieronimi ad damasum; \ INCPT TRAC-
TATUS \ VICTORINI I)E FABRICA MUNDI: Cogitante mihi . .
angelis et hominibn^. EXFLT TRACTATUS VICTORINI \ DE
FABRICA MUNDI; 1 INCPT DE SEPTEM EXPECTACULA
MUNDI; I Plerique philosophorum dum studiis litterarum uacant etc. —
18j fol. 73''— 78": De septem expectacula mundi. Plerique . . . fol. 75" Sep-
timum -est Pharus Alexandrina . . . fol. 78'' ... longis horae XV; — •
19) fol. 78'' — 79'': Epistola Sci Agustini de ora foL^^** \tione ani(mae) . . .
Anima, inquit, generaliter . . . hoc defendatur. — 20) fol. 79'' — 80": Item
eiusdem de spiritu sci Agustini; Eo quod una natura sit . . . Nam per
omnes corporis particulas tota simul adest. Nec minor minoris . . . (duo
folia abscissa sunt).
Hanc seviem tot taraque uarioriim argumentorum non ex
uno archetypo fluxisse facile est inteUectu. ex quibus particulas
numeris 1. 2, 4—8 notatas uinculo quodam inter se cohaerere
^) Inde ab decimo tractatu uetus foliorum ordo obseruari potest, ita
ut pro fol. 41 foL 42, pro fol. 55 fol. 56, pro foL 70 fol. 71 etc. numeretur.
hoc loco memorare libet initium tractatus de fabrica mundi: Cogitanti
mihi etc. (p. 3, 2) in extremo folio 71^ legi foliumque 71" ab his demum
uerbis exordiri: sex diebus ex nihilo etc. {= p. 3, 6), quod corrigas uelim.
XXX Prolegomena II — 1[[ A.
atque ciim tractatu de fabrica muudi conexas esse apparet;
agitur enim in his omnibus de creatione uel de natura rerum
creatarum. tamen num ex uno codice transscriptae sint, du-
bium est; neque enim numerorum antiquorum ordo (VI — X),
qui in particulis 4 — 8 obseruatur, ad nostrum tractatum (n. 17)
continuatur. quem iam in archetypo codicis Lambethani Vic-
torino assignatum esseuerisimile est et idVictorino Petauionensi
chiliastae, cuius indolem tum stiliim tum rem ipsam indicare
iara primus editor cognouit. tractatus autem ante commentarium
in apocalypsim scriptus esse uidetur, in quo, ut coinparatio
uocum in indice collectarum documento est, sermo purior atque
liberior a uocabulis graecis exstat (cf. thronus in tractatu, solium
in commentario etc). accedit, quod Hieronymi iudicium, Vic-
torinum non aeque latine ut graece nouisse (de uir. inl. c. 74),
imprimis latinitate tractatus nonnusquam obscuriore confirmatur.
nonnullos locos nodosos coniectura emendare studui, alii re-
stant atque remedium exspectant.
III.
Commentarius in Apocalypsim.
Permultum interest inter Victorini editionem genuinam et
inter recensionem Hieronymi una cum posteriorum additamentiS;
quibus per multa saecula usque ad hunc librum uera commen-
tarii facies deformata, deturpata, proprietate sua priuata est.
utinam coraplures testes editionis genuinae ad nostram aetatem
peruenissent! per multos annos cunctatus sum inchoatum opus
perficere sperans fore, ut alterum codicem inuenirem, cuius
auxilio unus editionis Victorini testis in ueritate detegenda
adiuuari posset. spes rae adhuc fefellit atque restat, ut testi-
monio unius eiusque recentis codicis credamus.
A) EDITIO VIGTORINI.
Dum codices Victorini undique coUigere studeo, trium co-
dicum Vaticanorum ab Angelo Maio mentionem fieri cognoui.
Prolegomena III A. XXXI
is enim in Scriptorum ueterum noua collectione e Vaticanis
codicihus edita III 2 (Romae 1828) Marii Victorini philosophi
in epistulas Pauli ad Galatas, ad Philippenses, ad Ephesios
commentarios puhlici iuris fecit atque hoc monitum addidit,
quo de illo Victorino maxima spes, de nostro parua excitari
potuit (p. 147): Tres ad hanc commentariorum curandam edi-
tionem adhihui Vaticanae hihliothecae codices ; nempe Otto-
honianum 3288 A, saec. XIV, a quo exscriptus est Ottohonianus
3288 B saec. XVI; postremo Vaticanum 3546 saec. item XVI,
ah alterutro Ottohoniano ferme desumptum : quare lectionum
uarietas in his ineditis commentariis nulla propemodum est . . . .
primus occurrit Victorini in apocalypsim commentarius (seu
commentarium , ut saepius in his codicihus scrihitur,) cum
praeuia Hieronymi epistula .... sequuntur Victorini com-
mentarii hactenus inediti in epistulas ad Galatas et ad Phi-
lippenses. deinde Victorini scrihuntur opuscula duo, nempe
de illis uerhis geneseos factum est ue sper e et mane
dies unus; et contra duo principia Manichaeorum ; quorum
utrumque primus extulit in lucem Sirmondus, ex Heriuallensis
monasterii codice sumptum . . . sequitur in codd. commentarius
hactenus ineditus in epistulam ad Ephesios. extremum est in
codicihus opusculuminscriptum de physicis . • . quodsi huic scripto
Victorini nonmi non praeponitur, aio id ipsum nomen ne duohus
quidem opusculis in his codd. praeponi, quae a Sirmondo edita
dixi, quaeque Victorini sine duhio sunt. alias horum codicum
partes nunc omitto^); prima pars digna est, quae diligentissime
inspiciatur. nam praeuia Hieronymi epistula, quae notam re-
censionem indicare uidetur, quamquam Angelus Mai ea de-
ceptus textum commentarii in apocalypsim minime respexit,
non potest de textu ipso praeiudicare, cuius formam summi
momenti esse statim uidebimus.
^) Cf. lust. Woehrer, Studien zu Marius Victorinus. Jahreshericht des
Privat-Untergymn. zu Wilhering 1905, p. 38 sqq. Woehrer argumentis
parum probabilibus demonstrare studet Victorino Petauionensi non solum
commentarium in apocalypsim, sed etiam duo opusoula de uerbis geneseos
et de phjsicis attribuenda esse.
XXXIT Prolegomena III A.
Priraam codicum, imprimis codicis Ottob. 3288 A, col-
lationem accepi a LeoneSternbach. is iudicauit codicem
cliart. 179 fol. non saec. XIV, id quod A. Mai suspicabatur,
sed saec. XV scriptum esse. ratio autem codicum haec est:
1) Principem locum tenet codex Ottobonianus lati-
n u s 8 2 8 8 A {=A) chart. — ex codicibus ill'"' et excell'^' dhi
Toannis Angeli Diicis ab AUaenips L. IV 5 — fol. 1*' — 22^'
Incipit prologiis Be^atij pbri in libro Victorini . . . Apo-
calipsis lohannis explicit. liuius codicis tria prima folia in
marg. dextro scissuras passa sunt, quo fit, ut singula uerba
uel uerborum partes non solum in hoc codice, sed etiam in
descriptis codicibus desint, quamquam hi nonnulla conseruarunt,
quae ibi postea demum euanuerunt. a prima manu secunda
correctoris distingui potest.
2) Cod. Ottobonianus lat. 3288 B i= a) chart.
saec. XV ex. — ex codlcibiis loannis Angeli Ducis ab Al-
taemps L. III 14 — ex cod. Ottob. lat. 3288 A (= A) descrip-
tus in fol. 1*' — 15^' maiorem partem commentarii in apocalypsim
continet inde a prologo Hieronymi (p. 14, 1) usque ad uerba:
... ex (pubus erat Chrlstus carnem siimpturus (p. 106, 12). statim
sequuntur quinque folia uacua. quibus interiectis Victorini
philosophi in epistulam Pauli ad Galatas commentarius sub-
sequitur, qui in cod. A fol. 23'* initium facit (fol. 22^ Apo-
calipsis lohannis expUcif, fol. 22'' uacuum remansit).
3) C 0 d. Vaticanus lat. 3546 (= a) chart. saec. XVI
inscribitur: Est Antonii card. Carafae (cf. fol. T': Antonii
Card. Carafae Bibliothecarii mimus ex testamento). codex ex
cod. Ottoboniano lat. 3288 B (= a,) transcriptus in fol. l^' — 9*'
dimidiam fere partem commentarii in apocalypsim continet inde
a prologo Hieronymi (p. 14, 1) usque ad uerba: . . . semel in-
troibat in templum (p. 74, 7), atque haec folia respondent decem
foliis codicis «, cuius foliura deciraura uersum eisdera uerbis
clauditur. statira f. 9'' excipit coramentarium Victoriniphilosophi
in epistulam Pauli ad Galatas. hunc codicem ex cod. Ottob.
Prolegomena III A. XXXTTI
lat. 3288 B transscriptum esse inde apparet, quod, ut exemplo
utar, uerba: alia.^ nouissimo (cf. p. 24, 13), quae cod. Ottob. in
margine praebet, in textum recepta sunt, et quod magna Tacuna
textus, quae a uerbis: ad iyilicitas permissiones (p. 36, 9) usque
ad uerba: accepit Christns (p. 50, 13) pertinet, duobus foliis
cod. Ottob. accurate respondet a librario omissis.
Duorum codicum transscriptorum usum haud ita magnum
esse faciTe intelTegitur. saepius autem in apparatu critico pri-
morum foTiorum (p. 16—24) commemorantur, ubi nonnuTTis locis
testes sunt Tectionum, quae nunc in cod. A eiusque foTiis mu-
tiTis desiderantur. sed quanti cod. A aestimandus esset, uTtima
comnientarii pars adhuc prorsus incognita statim me docuit.
nam quod Hieronymus in proTogo recensionis confessus est se
abstuTisse, quae Victorinus cTiiTiasta secundum Titteram senserit,
et finem uoTuminis addidisse (cf. p. 14, 14 et 15, 1), nonne
omnia ea, quae cod. A praebuit dissona a nota recensione, ipsam
Victorini indoTem et theoTogiam indicare uidebantur? non cunc-
tatus sum cum studiosis antiquitatis christianae hoc anecdoton
communicare, atque in ephemeride Theologisches Literaturhlatt
XVI (1895) p. 193 — 199 commentationem pubTici iuris feci,
cui tituius est: Der chiliastische Schlu/Jahschnitt im echten
Apokalypsekomnientar des Bischofs Victorinus von Pettaif
(cf. huius libri p. 136, 2—154, 18). hoc sciTicet adnotaui
Tibrarium horribiTem in modum textum deprauasse neque mi-
hi contigisse, ut errores paene innumerabiles, quibus codex
scateret, recte emendarem.
At rei grauitas et auctoritas, de qua omnes qui Tegebant
consentiebant, nouam codicis pretiosissimi coTTationem postu-
Tare uidebatur. atque magnus erat fructus coTTationis codicis.
quam lohannes Grae ven Romae denuo instituit. is adfirmabat
codicem moTestissimis adnumerandum esse, qui cogitari possent:
adeo simiTes inter se esse muTtarum Titterarum formas, ut
quid quaeque sibi ueTTet haud faciTe diiudicaretur. primara
coTTationem, quamquam summa cum diligentia factam, muTtis
locis corrigendam esse; saepenumero ea, quae coniecturae modo
et uia substituta erant, ipso codicis testimonio confirmari; aTia
XXXXIX. Victorinus Pet. O,
XXXI V^ Prolegomena III A.
non posse non in dubio remanere. quae cum ita sint, quis non
uelit suis oculis codicem inspicere? atque felicissime accidit,
ut ars codices lucis ope depingendi in dies augeretur et biblio-
thecae Vaticauae custodes summa cum liberalitate hanc artem
usurpari paterentur, inter quos gratias ago quam maximas uiro
summe uenerando F. Ehrle. eius concessu factum est, ut
tota pars codicis, quae Victorini commentarium continet, lucis
ope depingeretur quid? quod buius editionis fautores sex ta-
bulas photographicas huic uolumini addendas curauerunt, qui-
bus ultima commentarii pars, cuius unus testis exstat cod.
Ottobonianus, inde a p. 136, 2 usque ad finem libri continetur.
lam ex prima tabula orthographiae codicis proprietas, litte-
rarum singularis forma, usus litterarum uncialium (e. g. lin. 5
Cetere autem, lin. 10 Prophete simili m^do = p. 138, 2. 6)
cognosci potest. tituli auteai in margine adscripti (de equo albo
et cet., de reclusione diaboli dicit in tartarum et angelos eius etc.)
unde originem duxerint, incertum est, quamquam hoc constat
primam manum eos scripsisse, non alteram correctoris. sed de
huius consilio uberius est tractanduin.
Imprimis ex initio commentarii apparet correctorem exemplar
recensionis Hieronymi cum textu Victorini comparauisse om-
niaque quae ibi inuenit additamenta sub signo f et addito saepe
uocabulo aliter in margine notauisse. singulas autem lectiones
si inspicias, exemplar simillimum fuisse codicum CB cognoscas,
de quibus postea disputabimus. praesto sunt multa exempla:
p. 20^ 5: in marg.: f Et in capillis albis albatorum est similitudo
etc. =- CB (p. 21, 8 not.)
p. 22, 15: t aliter in regno dei = CB (p. 23, 20 not.)
p. 26, 14: t dliter ad mensur am dat deus spiritum. jo 3^^ {= loh. S, M\
collatores codicis legerant: leso Christo\ tabula autem lucis ope depicta
ueruni sensum manifestauit, id quod i.i app. crit. corrigas ueliin) = CB
(p. 27, 15 not.)
p. 28, 7 : t aliter primo quod ut seruaret ipse = CB (p. 29, 6 not.)
p. 30, 3: t ttliter et cum eis simt uelatae (pro: et tunicis suis uela-
tae) = CB (p. 31, 2 not.)
p. 32, 1: t aliter dispensatores et posteros (pro: dissipatores et pesti-
feros) = CB (p. 83, 1 not.)
p. 36, 7: t aliier seueros (pro: esse uiros) = CB (p. 37, 8 not.)
Prolegomena III A. XXX V
Aliis locis alii testes recensionis Hieronymi posteriorumque
recensionuni, de quibus postea agemus, cum lectionibus a cor-
rectore in margine adnotatis consentiunt; aliis nouum aliquid
repraesentatur. id his exemplis demonstratur:
p. 22, 3: Et zona chorm mnctorum et aurum per igne^n proha-
ium = cod. T (p. 23, 5 not.)
p. 26, 6: t aliter adorauimus in loco — cod. F (p. 27, 6 not.)
p. 20, 5: incredulis autem incendium = cod. S (p. 21, 12 not.)
p. 24, 14: t aliter in nouissimo = cod. S (p. 25, 11 et 13 not.)
p. 22, 11: Et ut id: uocabulum id apud nullum alium testem legitur
p. 30, 7: in mavg.: stolas: haec lectio est prorsus singularis.
Superfluum esse uidetur exempla cumulare. hoc unum addo,
quod ad interpretationem cap. 13, 18 pertinet (cf. p. 122, 4 et
not. crit), correctorem in exemplari suo nihil aliud inuenisse
nisi uerba: sexcentl sexagles sexles, cum hondnem enim ad-
tulerit ad literam grecam; unde apparet neque Victorinum neque
Hieronymum conatum esse certum Antichristi nomen enumerare.
quare omnia nomina, quae apud quosdam testes leguntur, ut
Antemos, Genserlkos, posterioribus demum recensionibus attri-
buenda esse manifestum 6st (cf. p. 124 not. 4).
Quoniam editionis Victorini integrae unum testem habemus,
summi momenti quaestio est, num demunstraii possit quos-
dam scriptores ecclesiasticos ex fonte Victorini puro liausisse.
atqiie auctorem homiliarum in apocalypsim, quae Augustino
falso adscribuntur, quarum p. 66, 15 (in app. crit.) et p. 80
mentionem facimus, haec uerba Victorini legisse, quae Hierony-
mus omisit: haec ergo sunt duo testamenta, quae pro captu
lemporis aiit diio denarii aut noua et uetera aut gladius bis
acutus nominatur (p. 24, 8—10), ex homil. I apparet: scribit
enim: haec ergo sunt duo testamenta, quae pro captu temporis
aut nouaaut uetera, gladius bis aciitus dicuntur (^XXXV 2418 M).
alter testis est Commodianus, si licet eius aetatem, de qua
etiamnunc controuersia est, post Victoriiii tempoia constituere.
conferas uolim, quae p. 13S, 3 et p. 112, 4 iu test. adiiotaui,
itom p. 144, 10 in app. crit.
XXXVI P r 0 1 e g 0 m e n a III B 1 a.
B) REGENSIONES.
1. Receiisio Hieroiiymi (F).
a) Recensionis ratio.
Anatolius quidam, de quo praeternomen niliilscimus, Hierony-
mo Victorini explanationem in apocalypsim misit eumque oraiiit,
ut iudicium de ea faceret. is cunctabundus, quoniam periculosum
esse putabat de egregii uiri opusculis iudicare, precibus Anatolii
satisfecit atque uolumen remisit non integrum, sed prorsus
mutatum et correctum. Hieronymus ipse tribus uevbis rationem
operae in codice emendando collocatae descripsit; nam se
correxisse, quae ab imperitiis scriptorum uitiata essent,
confessus est; praeterea se sociauisse uel addidisse,
quae in maiorum commentariis de mille annorum regno rep-
perisset; imprimis a crucis signo usque ad finem uoluminis
omnia addita esse; postremo se nonnulla abstulisse, quae
cbiliasta ille secundum litteram sensisset. atque si editio Vic-
torini et recensio Hieronymi inter se comparantur, emendationes
uel correctiones opinione crebriores et grauiores esse cognoscitur.
id nonnullis exemplis demonstremus.
a) Hieronymus Victorini sermonem poliuit:
16, 4 quae praecepit =-- 17, 9 2:)raecepta
20, ? faciem contra faciem = 21, 15 facie contra faciem
26, 7 primi steterunt = 27, 7 primnm steterunf
28, 3 differet. 52, 18 feret = 29, 3 differt. 53, 12 fert
30, 7 cooperiri optant = 31, 7 cooperiri se optant
32, 8 student scripturas — 33, 9 student scripturis
32, 16 ahs ie = 33, 16 a te
34, 9 odio hahehat = 35, 10 oderat
34, 10 factiosi liomines ■= 35, 11 ficti Jiomines
40, 2. 11. 42, 6 electio = 41, 2. 12. 43, 6 conlectio
42, 12 neque frigidos neque ca- = 43, 12 neque frigidos neque fer-
lidos uentes
46, 5 adaperit (cf. droiyvv/m) = 47, 6 aperii
P r 0 1 e g 0 m e n a III B 1 a. XXX VII
' 48, 2 ad Noe et filios suos = 49, 2 ad Noe et filios eius
{'A, 12 quae de se praenuntiata = 65, JO quae de co pronuntiata
fnerant fuerant
104, 10 templum dei fiiiius ipsius = 105, 11 templum dei filius eiiis est
est
48, 7 antequam iudiciumindu- = 49, 7 a)itequam iudicium iudi-
cat cet
54, 5. 8 deforis = 55, 5. S fioris
54, 18 inanis fuerat praedicatio = 55, 18 inanis erat praedicatio
60, 8 anne = 61, 11 an
66, 15 eliberationis liominum = 67, 15 liberatioitis ]io)nimtm
GS, 4 emisit spiritum = 69, 7 misit spiritum
96, 1 cetera scola (^satanaey = 97, 2 ceteri scolae satanae dif-
sparsa per orbem fusi per orbem
108, 5 in morte destinare = 109, 5 in morte retinere
122, 4 ad literam grccam hunc = 123, 6 cum enim adtulerit ad lit-
numerum explebit teram grecam, hunc nume-
rum explebit
130, 6 instabiles homines = 131, 7 stabiles homines
132, 8 zabuli habet imaginem = 133, 9 diaboli imago est
/^)Hieronymus aliam uersionem scripturae
sacrae introduxit:
18, 15 (c. 1, 13) inter medium = 19, 18 in medio candelabrorum
candelabrorum aureo- aureorum
rum ambulantem
22, 15 (Matth. 13, 52) doctus = 23, 20 doctus de rcgno dei
de regno caelorum
24, 5 (Matth. 17, 26) da pro = 25, 5 dabis pro me et pro te
me et pro te
24, 14 (loh. 12, 48) uerbum . . = 25, 12 sed uerbum . . . illud uos
illud iudicabit iudicabit
26, 6 {?B.\^l,l) adoremus,ubi = 27, 6 adorauimus, ubi steterunt
steterunt pedes eius pedes eius
26, 9 (c. 1, 16 a) septem stellae = 27, 10 stellae septem in dextera
in dexteram
26, 14 (loh. 3, 34) non enim = 27, 15 non enim ad mensuram
de mensura dat spintum dat spiriium deus
28, 12 (I Tim. 3, 15) ut sciaSj = 29, 12 ut scias, qualiter debeas
qualiter debeas conuer- conuersari in ecclesia dei
sari in aede dei aut quae uiui
sit ecclesia uiui dei
XXXVIII
Prolegomena III B la.
30, 8 (I Cor. 15, 53) inuio-
lantiam . . uestiri
38, 2 (c. 2, 15) tenentes doc-
trinam
42, 15 (c. 3, 16) euomam eum
de ore meo
44, 6 (c. 3, 21) sedere super
solium iudieii
48, 3 (Gen. 9, 13) statuam ar-
cum meum in nuhibus
56, 7 (Matth. 19, 27) nos liis
omnihus relictis secuti te
sumus
56, 12 (Gen. 49, 16) et ipse iudi-
cahit populum suum
60, 4 (c. 5, 1) in manu seden-
tis super trihunal lihrum
scriptum deintus
62, 7 (Gen. 49, 8. 9) luda, te
collaudant fratres tui:
et dormisti et surrexisti
tamquam leo et tamquam
catulus leonis
64, 2 (Hebr. 9, 20) hic est san-
guis testamenti, de quo
mandauit ad uos domi-
nus
68, 14 (Matth. 24, 14) praedi-
cahitur hoc euangelium
in toto orhe terrarum
82, 12 (Matth. 24, 22) nisi domi-
nus breuiasset dies illos,
non esset salua ulla caro
super terram
84, 4 (Eccle. 12, 3) cum com- ■■
moti fuerint custodes do-
mus
84, 8 (Matth. 13, 28—30) qui
dixerunt: uis imus eradi-
camus illud? dicit eis:
non, sinite utraque ut
crescant usque ad mes-
sem, et in tempore, inquit,
31, S uestiri inuiolatum
39, 1 talem tenentes doctrinam
43, 15 uomani te de ore meo
45. 6 sedere in solio iudicii
49, 3 iam statuam arcum meum
in nuhibus
57, 7 nos omnihus nostris relictis
secuti sumus te
57, 12 Dan iudicabit et ipse po-
pulum suum
61, 6 in dextera sedentis super
trihunal librum scriptum
deintus et foris
63, 9 luda, te laudant fratres
tui: recuhuisti et dormisti
et surrexisti tamquam leo
et tamquam catulus leonis
65, 2 hic sanguis testamenti eius,
qui mundauit uos
69, 17 praedicahitur hoc euan-
gelium per totum orbem
terrarum
83, 12 nisi adbreuiasset dominus
dies illos, non esset salua
omnis caro
85, 4 cum moti fuerint custodes
domus
85, 9 cui dixerunt: uis ibimus
et eradicabimus illud? qui
ait : non, sed sinite utraque
crescere usque ad messem,
et in tempore dicam mes-
sorihus colligere lolium et
Prolegomena III B la.
XXXIX
dicam messorihtis colli-
gere lolium et in ignem
mitti, triticum autem in
horrea recondere
92, 1 (I Cor. 11, 5) muliei'
orans aut prophetans
non uelato capite
92, 13 (c. 10; 11) oportet iterum
praedicare in populis^
linguis et nationibus
98, 14 (Hier. l^ 5) priusquam
te figurarem in utero ma-
tris tuae
100, 9. 13 et 122, 2 (Ezech. 31,
4) ait enim Esaias: . . .
aqua nutriuit illum
102, 3 (II Thess. 2, 7 b— 9) .s^;
niodo tenet, qui uidetur,
donec de medio tollatur.
et tunc apparebit, cuius
est aduentus secundmn
efficaciam. sutanae signis
et mendaciis
102, 11 (II Thess. 2, 10. 11) id-
circo quoniam non cepe-
runt amorem dei, mittit
illis deus spiritum erro-
ris . . . qui non sunt
persuasi a ueritate
114, G (c. 12, 9) et iactatus est
draco magnus, anguis
antiquus, recidit in ter-
ram
128, 12 (Dan. 11,45) etstatuet in
templo suo inter montem
maris et duo maria
130, 2 (Matth. 24, 15 et Marc.
13, 14) cum uideritis a-
spernationem euersionis,
quod dictum est per Da-
nihel prophetam, stantem
in loco sancto, ubi non
Ucet, qui legit, intellegat
facere manipulos et cre-
mareigni aeterno, triticum
autem coUigere in horrca
mea
93, 1 tmiUer orans uel prophe-
tans detecto capite
93, 14 oportet autem te iterum
prophetare popidis et Un-
guis et nationihus
99, 1<) priusquam te figurarem in
uentre
101, 11. 16 et 12o, 2 ait enim
Ezechiel: .. . aquanutriet
iUum
103, 3 qui nunc tenet, teneat,
donec de medio fiat. et
iunc apparebit iniquus iUe,
cuius est aduentus secun-
dum efficaciam satanae
signis et porteniis mendaci-
bus
103, 10 idcircoquodnonreceperunt
amorem dei, mittit eis deus
spiritum erroris . . . qui
non sunt persuasi ueiitate
= 115, 10 et iactatus est draco ma-
gnus, anguis antiquus,
iactatus in terram
= 129, 17 et statuet templum suum
inter duo m aria super mon-
tem inclytum et sanctum
= 131, 2 cum autem uideritis as^pei'-
nationem euersionis, quae
dicta est per Banihelem.
prophetam, stantem in loco
sancto, qui legit, inteUegot
XL
P r 0 1 e g 0 m e n a III B 1 a.
;') H i e r 0 n y m u s i n t e r d u
materiem expositionis a
t i n e n t :
26, 6—8 ubiilli .. . ecclesiam =
confinnauerunt, id est
ludeam, ibi . . . deum
suum adoraturi
26, 9 diximus —
28, 3 nihil enim differet, utrum ~
quis uexillationi, pau-
corum militum numero,
an per eani toto exer-
citu loquaiur
28, 8 Victorinus epistulasPauli =
in hac serie enumerauit:
Ro7n., Cor.j Eph., Thess..,
Gal, Phil., Col.
44, 12 Christus cum corpore in ==
caelis ad patreni ascen-
dit; item p. 66, 7; 96, 8
46, 15 haec duo testamenta =
48, 2 locutus est deus =
50, 7 simile leoni animal euan- =
gelium est cata lohannem
52, 11 (Marcus) uolantis aqui- =
lae habet effigiem
50, 19 3Iarcus interpres Petri =
ea quae in munere doce-
bat commemoratus con-
scripsit, sed non ordine
52, 11 spiritus propheticus =
58, 11 in euangelio suppleuit =
Christus dicendo
58, 15 duos populos, unum pa- =
trum et prophetarum
64, 20 Christi mandata =
74, 7 qui habebat Chrisii man- =
datum
74, 8 significabat spiriium =
sanctum hoc esse fac-
turum
m ea mutauit, quae ad
Victorino factae per-
27, 6 — 8 ubi illi . . . ecc^esiam
confirmauerunt, id est iu
ludea, ibi . . . dominum
suum adoraturi
27, 10 dixit (scilicet apocahjpsis)
29, 3 nihil enim differt, ut qtiis
uexillationem paucorum
militum maiori mimero
anteponat
29, 8 Hieronjmus hunc ordinem
introduxit: Rom., Cor.,
Gal, Eph., Thess., Phil.,
Col. (cf. app. crit.)
45, 14 Christus in corpore in cae-
lis ad patrem ascendit
49, 2 locutus est dominus
51, 9 simile leoni aninial secun-
dum Marcum
53, 10 (lohannes) haec est simili-
tudo aquilae uolantis
Hieronymus omittit hanc
enuntiationem ex Papiae
libro haustam
53, 11 hi quattuor (scil. euangeli-
siae)
59, 11 in euangelio suppleuit spi-
ritus sanctus ostendendo
59, 15 duos populos, unum. pa-
trum et alium prophetarum
65, 18 chrismae
75, 7 qui habebant chrisma
75, 8 significanie spiritu sancto
Christum hoc semel fac-
iurum
96,
9 lesim Christum . . . sanc- =
tum dominum et pignus
iiimortalitatis
07,
96,
13 qui liaec confitetur: do- ==
minum et Christum eius
(formula fidei binitaris)
97,
98,
16 utroque diuino =
99,
106,
12 erat spiritus carnem =
sumpturus
107,
Prolesfomena III B 1 a. XLI
8 Christum . . . effudisse spi-
ritum sanctum, donum et
pignus inmortalitatis
12 qui hanc fidem confitetur
19 uerhum dei uerax
15 erat Christus carnem sump-
turus
Victorinus iit nullum discrimen esse docuit inter Cliristum
praeexistentem et spiritum sanctum, ita Antichristum quoque
eundem esse opinatus est, quem scriptura alibi diabolum no-
minat. legimus enim p. 114, 10 iactari Antichristum de caelo
et angelos refugas uniuersos, quorum dux et caput ille est;
postea Antichristum de caelo in infernum iactatum de inferno
suscitari. Hieronymus autem negauit diabolum et Antichristum
eundem esse, sed Antichristum unum de hominibus esse do-
cuit, in quo totus satanas habitaturus esset corporaliter (cf.
test. p. 115, 14). quare p. 115, 14 eum (id est draconein ina-
(jnum) pro uoce Antichristi posuit atque addita particula et
Victorini sententiam correxit (p. 115, 16: sic et AntichHstuni de
inferno suscUari Paulus apostolus ait).
d) Hieronymusomisit, quae ei displicebant:
imprimis omnia chiliasmi uestigia deleuit.
Quod Hieronymus in prologo pronuntiauit a crucis signo
usque ad finem uoluminis omnia addita esse, si eius reeensionem
cum editione Victorini compares, confirmatur. priusquam autem
adderet, abstulit ea, quae Victorinus secundum litteram sen-
serat, totamque expositionis partem a uerbis: cuius in aduentu
omnes colligentur (p. 138, 1) usque ad finem (p. 154, 18) ita
praetermisit, ut duo fragmenta in suam interpretationem trans-
ferret. nam et cap. 15, 2 explicationem (p. 137, 9 — 12) ex
Victorini segmento chiliastico deprompsit (= p. 152, 8— llj,
et ad cap. 19, 11 interpretandum (p. 139, 1—4) ea adhibuit,
quae Victorinus media in parte suspecta commentarii pro-
posuerat (= p. 148, 14—17). sed in eis, quae Hieronymus
XLII Prolegomena III B la.
a signo crucis (p. 145, 10) usque ad finem (p. 153, 3) de mille
annorum sensu addidit, nuilum Victorini inuenitur uestigium.
Praeterea Hieionymus aliis locis nonnulla omisit neque in-
dicauit, qua de causa istas expositionis partes auferret. ita
p. 18, 19 sententiam praetermisit: potest iam quasi filius dei
dici, non quasi filius hominis, item p. 24, 8 — 10 recapitulationem
etiam a Pseudo-Augustino (cf. p. XXXV) seruatam: haec ergo
sunt duo testamenta, quae pro captu temporis aut duo denarii aut
noua et uetera aut gladius his acutus nominatur, item p. 130,
14 — 16 enuntiationem: sed quia, ut diximus,'composito consilio'
duces illius ciuitatem hanc magnam Bahylonem sunt expugnaturi,
ruinam illius est testatus. aliquoties adiectiuum substantiuo
attributi loco appositum abstulit et scripsit sacerdotium (p. 23, 3)
pro aeternum sacerdotium (p. 22, 2), deus (p. 51, 2) pro deus
omnipotens (p. 50, 1), patris (p. 89, 19 et 97, 10) pro patris
omnipotentis (p. 88, 14 et 96, 11), quamquam alibi uocem
omnipotens retinuit (cf. p. 91, 2 omnipotentis dei, p. 53, 11
patris omnipotentis, p. 97, 5 patrem confiteri omnipotentem).
aliae abbreuiationes occurrunt p. 97, 17, ubi duae uerborum
conformationes in unam reducuntur {a gentihus pro aut a gen-
tihus aut cum gentihus p. 96, 17) et p. 133, 4, ubi simpliciter
nequitiae dicitur pro omnes enim passiones sanctorum p. 132, 3.
ut hoc loco enim omittitur, ita p. 27, 12 igitur, p. 27, 18 et 31, 4
autem, p. 37, 19 sic. sed tales minutias enumerare superfluum
uidetur.
«) Hieronymus complures expositionis partes
addidit praesertim ex Ticonii Donatistae com-
mentario depromptas.
Praemittere libet eos locos, quibus Hieronymus suo iudicio
Victorini expositionem amplificare studuit. Christiani officium
Victoriaus his uerbis circumscripserat: sic nec satis est
Christianum dici et se ipsum confiteri et Christiani opera non
habere (p. 40, 9 — 10); Hieronymus autem maluit scribere: sic
nec satis est Christianum dici et ipsum confiteri et Christum in
opere non hahere, id est eius praecepta nonfacere (p. 41, 10 — 11).
Prolegomena III B 1 a. XLIII
Victorinus animaduerterat repetitiones fieri in apocalypsi eamque
idem primum per tubas, deinde repetendo per fialas significare —
non qiiasi fadum esse dicaf, sed quoniam semel quod futiirnm
est ad eos, decretum est eis ut fiat, ideo hls dkitiir (p. 84,
15 — 86, 1); eandem sententiam Hieronymus dilucidare conatus
est dicendo: non quasi his facttwi dicit, sed quoniam semel
futurum est, quod est a deo decretum tit fiat, ideo his dicitur
(p. 85, 17 — 87, 1). Victorinus martyr gnarus, quanta atrocitate
pagani aduersus uerum deum pugnarent, scripserat: exasperatur
deus, quod idola colantur (p. 130, 5—6); Hieronymus autem
memor intra ipsam ecclesiam pugnam exortam esse pro mu-
tatis temporibus addidit: exasperatur deus, quod idola pro eo
colantur, uel dogma haeretico?'um in ecclesiis introducitur
(p. 131, 5-7).
Nunc uenimus ad Hieronymi additamenta aliunde arcessita
atque allata. primum autem in cap. 1 explicatione tres occurrunt
particulae, quas Hieronymus addidit, quarum de origine dis-
putare hoc loco longum est: prima ad cap. 1, 14 a: et in ca-
pillis alhis alhatorum est multitudo lanae similis propter oues,
mmilis niui propter innumerahilem turham candidatorum dc
caelo datorum (p. 21, 8—10); secunda ad cap. 1, 14 b: Oculi
eius ut flamma igni s. praecepta dei sunt, quae creden-
tihus lumen ministrant, incredulis incendium (p. 21, 11 — 12);
tertia ad cap. 1, 13 c: mammae diio sunt tesfamenta et zona
chorus sanctorum ut aurum. per ignem prohatum. aliter (p. 23,
4 — 6; subsequitur Victorini interpretatio). easdem sententias
etiam apud Primasium et Beatum inueniri in app. crit. adno-
tatum est.
Ad interpretandum cap. 6, 5 c et 6 Hieronymus haec uerba
addidit: Statera in manu: lihra examinis, in qua sin-
gulorum merita ostenderet. ait dux: uinum et oleum ne
lae seris, id est hominem spirifalem ne plagis percusseris.
hic est equus niger (p. 71, 15 — 17). hanc particulam ex Ticonii
commentariis depromptam esse, cuius longiorem expositionem
Beatus seruauit, in test. p. 71 et 73 demonstratum est; alio
loco latius de Ticonio disputaui et de multis adiumentis.
XLl V P r 0 1 e g 0 m e n a III B 1 a.
qiiibus opus amissum redintegrari potest {d. RealencyU. fiir
prot. Theol. XX ^ p. 851 — 855). ex eodem fonte hausta sunt
ea, quae Hieronymus ad cap. 6, 12— U addidit (p. 77, 4—79, 2),
quae longum est fusius in memoriam reuocare (cf p. 76 in test).
ea quoque, quae ibi subsequuntur (p. 79, 7 — 81,9), Hieronymi
additamenta esse certum est, quorum primum (p. 79, 7 — 13)
ab Hippolyto, secundum et tertium (p. 81, 1—4 et 81, G— 9)
a Ticonio originem duxisse p. 78 et 80 pagellae albae oppor-
tunitate usi docuimus. haec tota interpolatio (p. 77, 4 — 81, 9)
tanti spatii est, ut eius perscriptio in codice archetypo non
sine magnis ambagibus fieri potuerit, quem denuo concinnatum
atque compactum tantum damni accepisse, ut folia quaedam
transponerentur, infra uidebimus.
Quoniam iam supra demonstrauimus (p. XLII) totam mille
annoram interpretationem ab Hieronymo adiunctam esse (p. 145,
10 — 153, 3), restat, ut duorum additamentorum mentioneni
faciamus, quae arte inter se cohaerent. unura pertinet ad
cap. 14, 19 et 20 (p. 135, 7 — 137, 2), alterum ad cap. 15,
1 et 2 (p. 137, 4 — 13). hanc expositionem partim ex Ticonii
libro depromptam, partim ex Victorini segmento chiliastico trans-
positam esse ex test. p. 137 apparet.
t) Hieronymus quasdam particulas editionis
V i c t 0 r i n i t r a n s p o s u i t.
Victorinus in expositione cap. 6 primum u. 5 id est equi
nigri interpretationem praebuerat (p. 70, 1 — 4), deinde u. 4 id
est equi rufi explicationem; Hieronymus autem ordinem mu-
tauit et secundum seriem textus sectionem de equo rufo
(p. 71, 4 — 7) ante sectionem de equo nigro (p. 71, 11 — 14)
posuit. similiter uinculum rupit, quo Victorinus sectiones
c. 14, 6-8 (p. 130,'40— 16) et c. 17, 1-3 (p. 130, 17—132,
13) inter se nexuerat; statim enim subsequi uoluit cap. 14,
18 expositionem (p. 133, 16 — 135, 4) et intermissis duobus
additamentis, de quibus iam diximus (p. 135, 7 — 137, 2 et
p. 137, 4 — 13), tum demum rediit ad cap. 17, 1 — 3 inter-
pretationem (p. 131, 17—133, 15), quam in nostra editione
Prolegomena III B 1 a— b. X LV
propter ordinem ueri exemplaris praemissam esse, qiio faciliiis
comparatio fieret, in app. crit. p. 131, 16 adnotauimus. in his
transpositionibus Hieronymus principiura ordinis moderate
instituit, quo auctores posteriorum recensionum, imprimis re-
censionis postremae, latius usos esse uidebimus, quos iam
in cap. 1 expositione decem commentarii particularum ordinem
ita mutauisse, ut ordinem textus ipsius sequi mallent, in
app. crit. p. 21, 6 demonstratum est; Hieronymus ipse Vic-
torini ordinem secutus id tantum fecerat, ut tres nouas par-
ticulas adderet successoribusque suis traderet.
Sed liaec hactenus; tempus est codices describere, quibus
Hieronymi recensionem debemus.
b) Testes recensionis Hieronymi.
Inter testes recensionis Hieronymi, quorum consensus nota
graeca Y significatur, principem lociim tenet
a) codex Taurinensis lat. G. V. 3 (= T) membr. formae
octonariae fol. 103, scriptus, ut Keifferscheid uoluit, saec. X
{Sitzungsher. der K. Akademie der Wiss. pJul.-hist. CL, 68. uol.,
Vindob. 1871, p. 490; ibidem p. 490— 493 exstat index scrip-
torum, quae in hoc uolumine continentur), ut Robert Kauer,
cuius collatione codicis usus sum, iudicauit, saec. XI. fol. V
in marg. sup. hoc indicium originis inuenitur: 'Liher scti 88 co-
lumhani de hohio' ; Amedeus Peyron, qui M. Tullii Ciceronis
orationum pro Scauro, pro Tullio et in Clodium fragmentis
ineditis (Stuttgardiae et Tubingae 1824) praefationem praemisit
de bibliotheca Bobiensi eiusque inuentario anno 1461 confecto,
hunc codicem optimae notae spem facere optimae lectionis
iudicauit (p. 188; cf. indicem scriptorum p. 26). atque codicem
ex exemplari uetustissimo descriptum esse inde apparet, quod
compendia • scripturae rara eaque usu ecclesiastico probata
in eo inueniuntur, qualia haec sunt: ds, dns, eccla, gra, gla,
aph, scs, sps. eodem pertinet^ quod uocalis a saepissime for-
mam cc exhibet, paucis locis formam a. continentur haec scripta:
1) fol. 1'- Hieronymi presbyteri tractatus explanationum in
Daniele propheta, uidelicet decem uisionum eiusdem prophe-
XLVI P r 0 1 e g 0 111 e 11 a III B 1 b.
tae. — 2) fol. 47' : Eiusdem explanatio in lihro apocalipsis
Johannis apostoli. — 3) fol 58^': Eiusdem epistola de Melchi-
sedech sacerdote. — 4) fol. 63" — 100^': luliani Toletani episcopi
prognosttcorum futuri saeculi lihri III.
/?) Cod. 1079 bibliothecae oppidi Arras (— D)
membr. fol. 105 formae quadratae, saec. X scripl-.us, describitur
Catal. manuscr. dep. IV, 1872, p. 104 n. 235. erat codex
bibliothecae monasterii S. Vedasti Atrebatensis, ut in prima
pagina codicis indicatur additis numeris 1628. A. 148, unde
apparet codicem in indice anni 1628 nota ^A. 148' signatum
fuisse. continentur haec scripta: 1) fol. 1. Commentarius in
Canticum Canticorum, non longo ductu linearuna sed ita scrip-
tus, ut binae columnae in singulis paginis exstent:
Nunc cecinit Salomon mira dulcedine lihrum,
Qui tenet egregias sponsi sponseoue camenas
Ecclesiae et Christi laudes hinc inde canentes etc.
2) fol. 15. Prologus heatissimi Hieronimi ad Anatolium de
crplanatione Apocalypsis sancti lohannis euangeliste etc. com-
mentarius eodein modo quo connnentarius in Cauticum Cantico-
ruin scriptus est, reliqua pars codicis inde ub fol. 28 exhibet
longas lineas per totum spatium paginarurri ductas.
3 — 6) fol. 28. Sequuntur expositiones Bedae in J rouerhia
Salomonis, in Ecclesiasten, in Canticum Canticorum, in lihruni
Esdrae prophetae.
7) 'Incipit gloriosus et a Deo dispositus aduentus in coe-
7iohio Eloriacensi rite . . . Benedicti patris\ id est translatio
sancti Benedicti scripta ab Adalberto Fl.tii;icensi.
8) Post lacunam: Explicit sermo delectahilis memoriae domni
Odonis de sancto ac toto orhe ueneranter colendo augusto patre
Benedicto. Incipit praefatio super uita sancti Hieronymi pres-
hiteri. Flerosque nimirum illustrium uiros non amhigo nosse
quo natus quibusqiie doctrinis sit uel litteris instructus etc.
Incipit uita heati Hieronimi prtshiteri. Beatus igitur Hiero-
nimus genere nohili ortus, patre uero Eusehio nomine t^tc.
f. 105^ in fine: In saecula saeculorum. Amen.
Prolegomena III B 1 b. XLVIl
Codicis collationem mihi suppeditauit Florianus Weigel. in
ea parte codicis, quae a fol. 15 usque ad fol. 27 pertinet, com-
plura folia exciderunt: inter fol. 15 et 16, inter fol. 17 et 18,
inter fol. 21 et 22 singula folia et post fol. 22 duo folia. unde
sequitur, ut aliquot partes recensionis Hieronymi testimonio
cod. D careant (cf. huius libri textum et app. crit. p. 23, 18
usque ad p. 33, 16; p. 51, 16 usque ad p. 61, 1; p. 89, 15;
p. 111, 1 usque ad p. 115, 12; p. 129, 18 usque ad finem).
Hieronymi recensiouem imperfectam subsequitur in foliis 23 — 27
alia expositio apocalypsis, cuius initium deest, quae in fine ipsa
quoque Hieronymo attribuitur. hanc expositionem secundum cod.
Bamborgensem B. V. 18 (patr. msc. 102) saec. IX primus edi-
dit K. H a rtu n g: Em Traktat zur Apokalypse des Ap. Johannes
in einer Pergamenthandschrift der K. Bihl. in Bamherg, 1904.
editor textum cod. Bambergensis accurate typis expressit atque
cod. Monacensem lat. 14469 contulit neque desiderio editionis
criticae satisfecit. exstant complures alii codices; ipse contuli
praeter cod. Bambergensem fol. 101 — 110 et Monacensem 14469
saec. IX fol. 130 — 143 etiam codices Monacenses lat. 14423
(fol. 77 sqq.) et 17780 anno 1439 scriptum, praeterea cod. Ar-
nulphi Metensem n. 125 saec. XI fol. 28 sqq. ad hos quinque
codices accedit cod. 1079 bibliothecae oppidi Arras, cuius iam
mentionem fecimus, fol. 23 — 27; ex quo codice Fl. Weigel
Hieronymi expositionem descripsit. solus cod. Bambeigensis
praebet prologum: Multa quidem ohscuritas in hoc hahetur
uolumine . . . (lohannes) extraneus a dolore corpo?'is migrauit
ad dm. ibi quoniam Primasii episcopi, qui circa annum 550
post Chr. n. floruit, super Apocalypsim exp "sitio atque ipsius
beati Hieronymi dictum de lohannis apostoli exitu (cf. in
cod. Fuldensi ab Ernesto Kanke a. 1868 edito p. 432; com-
memoratur, neque prologum ueque qui sequitur tractatus super
Apocalypsim Hieronymo attribui posse apparer. tractatus in-
cipit: lohannes gratia dei interpretatur. figuram Christi tenuit
et explicit: si quis deminuerit de uerbis prophetiae huius: id
est ut aliquid inde non suscipiat. in cod. Bambergensi sequuntur
haec uerba: Explicit liber sancti YsidoriafmenJ. in fol. 78 — 101
XLVIII Prolegomena III B 1 b.
huius codicis liber Isidori de ordine cveaturamm descriptus est;
idem num expositionis in Apocalypsim auctor fuerit, quaeritur.
'/) Codex 895 bibliothecae oppidi Troyes (= C)
raembr. fol. 193, saec. Xil scriptus, continet quinque opera (cf.
Catal. mamiscr. dep. II, 1855, p. 370), quorum ordo hic est:
1) fol. 1 — 81 Sandi Saluiani episcopi lihri VIII dati ad
sanctum Salonium episcopum de guhernatione dei. Incipif
praefatio etc. — 2) fo). 82'" — 98'' Incipit liher Ferrandi diaconi
ecclesiae Kartaginensis ad Reginmn comitem, qualis deheat
esse dux religiosus in actihus militarihus. — 3) fol. 98 *' — 121'
Incipit disputatio fidei inter Arrium et Athanasium. — 4j fol.
122' — 135'' Incipit prologus heati leronimi preshiteri in lihrum
Victorini super Apocalypsim. — 5) fol. 135" — 193'^ Epistola
domini Angelomi uiri clarissinti ad Lotharium imperatorem
super (Jcintica. Canticorum.
Codicem ipse contuli. in primo folio nota inuenitur manu
posteiiore scripta: Liher sce marie clare vallis. E 13, unde
apparet codicem ex monasterio Ciairvaiix in bibliothecam oppidi
Troyes translatum esse.
<3") Cod. monasterii sancti Victoris prope Parisios, nunc
cod. 3 16 bibliothecae 'd e l'Arsenal' saec. XII (=J5)
raembr. ex duabus partibus compositus est, in quarum altera
(fol. 84 — 214) hi libri exstant, tali modo scripti, ut singulae
paginae codicis in binas columnas diuisae sint:
1) fol. 84 Expositio uenerahilis Bede preshiteri super Para-
holas Scdotuonis, 2) fol. 121 Eiusdem liher super Cantica Can-
ticorum, 3) fol. 182'' Eiusdem liher super Apocalipsin, 4) fol.
208 — 214 Incipit prologus heati leronimi preshiteri in lihrum
Victorini super Apocalipsin (cf. Catcd. des man. de la hihl.
de VArsenal par Henry Martin I, 1885, p. 190 sq.).
Collationem codicis praebuit Florianus Weigel. in marg.
inf. f. 213^' haec scripta sunt: Hunc lihrum acquisiuit monasterio
sancti Victoris prope Parisius (sic!) frater lohannes Lamasse,
dum essetprior eiusdem ecclesie. prior lean La Masse 26. Oct. 1448
abbas monasterii factus est et diem supremum obiit 31. Mai. 1458
(cf. Martini catal. YIII, 1899, p. 473).
P r 0 1 e g 0 m e n a III B 1 b. XLIX
«) Editioprinceps, quam littera e significamus, ex co-
dice monasterii s. Victoris (= 5) deprompta est. prodiit in
calce libriformae maioris foliorum 10 litteris aa et bb signatorum
et foliorum CCLVTII numeratorum: Theophyladi Byglariae
archiepiscopi in onmes diui Pauli apostoli epistolas enari-atibes,
iam recens ex uetustissimo archetypo graeco per Joannem Lo-
nicerum, fidelissime in latiniim conuersae. \ Ad haec \ eiusdem
Theophylacti in aliqiiot prophetas minores copendiaria explanatio,
eodem loanne Lonicero interprete. \ Item Victorini commentarii
in ApocalypsihL Farisiis, apiid Viuantium Gaultherot Via laco-
haea suh insigni diui Martini 1543. in indice folii aa IT'* exstat
post ^elenchum et ordinem epistolarum Pauli': Victorini com-
mentarii in Apocalypsiiu, ex hibliotheca diui Victoris ad Pa-
risios. 252. pertinet commentarius inde ab fol. CCLTI usque
ad fol. CCLVIII '■. postrema commentarii uerba subsequuntur
hae lineae duae: Ex officina chalcographica Petri Vidouaei, '
An. Domini M. D. XLIll.
Altera editio gemella formae minoris octonariae prodiit Pa-
risiis 1549 apud lacohum Bogardum suh insigni D. Christophori
(i regione gymnasii Cameracensium. ipsa quoque continet in
101 foliis numeratis Theophylacti in Pauli epistolas et in
eosdem quattuor prophetas (Habacuc, lonas, Naum, Osee)
enarrationes: in fol. 102 — 112 subsequitur eas Victorini liher
in Apocalypsin praemisso in fol. 101 prologo Hieronymi.
Textus huius editionis transiit in complures bibliothecas
patrum, ex quibus notissimae hae sunt:
1) M a r g a r i n d e 1 a B i g n e, Bihliotheca SS. Patrum etc.
(I^aris. 1575) VT p. 713-730,
2) Maxima Bihliotheca ueterum Patrum etc. (Lug-
duni 1677) III p. 414 421.
Textum editionis Hieronymi notis illustrare conatus est
A n d r e a s K i u i n u s in libro: Sanctae reliquiae duum Vic-
torinorum, Gothae 1652, in quo libro p. 31 — 74 Victorini com-
mentarius ex recensione Hieronymi exstat et p. 74 — 124 Riuini
notae in commentarium accedunt.
XXXXIX. Victorimis Ptt. *1
Prolegomena III B Ib.
In archetypo recensionis Hieronymi rectus coramentarii ordo
foliis quibusdam transpositis turbatus est, cuius turbationis
uestigia in omnibus huius r^censionis exemplaribus exstant.
sequitur enim post cap. 6, 14 expositionem (cf. app. crit.
p. 77, 15 et 79, 1) statim interpretatio cap. 11, 1 (cf. p. 95, 7)
et particulae sequentis usque ad cap. 12, 5a et 3b (cf. app.
crit. p. 109, 14 et 111, 1), deinceps transitur ad expositionem
cap. 7, 1 (p. 79, 7) et sequentis partis usque ad finem cap. 10
(p. 95, 3), et tum demum reditus fit ad rectum commentarii
ordinem ita, ut interpretatio cap. 12 interrupta continuetur. utram-
que commentarii particulam transpositam idem fere spatium libri
expleuisseindeapparet, quod in editione principe lineae 76 et 78
numerantur, in codicibus unum folium et dimidium utrobique
uel in ampliore scriptura bina folia usurpantur. itaque si ra-
tionem transpasitionis ad quemuis archetypi quaternionem re-
ferimus et originalem foliorum seriem hanc fuisse statuimus:
:p. 79, 1—95, 3
[c. 6,14—11,1
p. 95,7— 109, 14)^
c.ll, 1— 12,5a j
fol. 1
J
J
sequilur, ut iii noua quaternionis ligatione mediis foliis trans
posiiis haec series appareat:
c.11,1— 12, 5a C.6, 14— 11, 1
fol. 1 '^ r. r> ,S 4 7 8
.
P r 0 1 e g 0 111 e n a III B 1—2. LI
Codicem arclietypum autem denuo concinnatum atque com-
pactum esse post Hieronymi correcturas, additamenta, praeter-
missiones, quariim in prologo (cf. p. 14 et 15) mentionem
facit, supra demonstraviimus (p. XLIV). atqiie ita factum est,
ut mira codicis ab origine perturbati forma ab omnibus scribis
posteriorum temporum seruaretur atque non solum in omnibus
testibus recensionis Hieronymi exstaret, sed etiam ad testes
recensionis posterioris textu apocalypsis aliisque additamentis
auctae transiret. auctori demum recensionis postremae, quam
codex bibliotbecae Casinensis CCXLVII (= S) exbibet, con-
tigit, ut, qua utebatur libertate in textu redigendo, damnum
illud, quod tam longo temporum interuallo inueterauerat, re-
sarciret.
2. Receusio posterior textu apocalypsis aliisque
additamentis aucta.
Recensionis posterioris testes sunt codices FHTKkM, quo-
rum consensum littera graeca 0 indicat. inter eos principem
locum tenet
a) codex Harleianus 3012 (— F) saec. IX ex. uel X
in., membr. foL 84, 0,17 X 0,22, ortus, ut in foL 1 indicatur,
ex lihris S. Martini Mon(aste)rii Wihlingen(sis) prope UL
mam siti. exstant in eo baec scripta (cL Sitzujigsher. der
K. Akademie der Wiss. phil.-hist. CL, 84. uoL, Wien 1877,
p. 494 sq.): 1) fol. 1 — 32 Augustini liber de animae quan-
titate. — 2) fol. 33—70 Sedulii carmen pascbale (cf. CSEL 10
p. XXXVII;. — 3) fol. 71^ — 8V Explanatio sci Hieronimi
in lihro \ apocalypsin lohannis apostoli. praemissa est prefatio
sci Hieronimi: Discrimina transuadantes inueniunt casus etc.
Hanc partem codicis in usum raeum describendam curauit
Alfredus H o 1 d e r.
/?) Cod. Hafniensis — cod. man. Arnam. Legat Nro 1927
AM 795. 4^^ — saec. XII, membr. fol. 97, 0,13 X 0,20, quem
littera H significamus, ex bibliotheca Arnae Magnoei Islandi,
professoris Hafniensis, legato in bibliothecam uniuersitatis
regiae Hafniensis translatus haec scripta continet: 1) foL 1 — 24^:
d*
LII Prolegom ena III B 2.
Initium facit textus latinus apocalypsis Vulgatae cognatus,
quacum textum comparauit uariantesque lectiones significauit
M a r i u s F e r o t i n in libro Apringkis de Beja, son commen-
taire de Vapocalypse, Paris 1900 (= BibliotMque patrologique
ed. Ulysse Chevalier I) p. 85—90.
2) £01.24*^' — 97": Tr acttis (sicl) in Apokalipsin eruditissinii
uiri Apringii episcopi Pacensis ecclesie, cuius partes cum recen-
sione commentarii Victorini posteriore ita coniunctae sunt, ut haec
series exstet: a) fol. 24" — 55**: Apringii explanationis liber
primus (fol. 24" — 46^') et liber secundus (fol. 46" — 55*'),
interpretationem apocalypsis a cap. 1, 1 — 5, 7 continens. —
b) fol. 55'' — 71**: Deinde explanatio Iheronimi id est ea com-
mentarii pars, quae a cap. 5, 6 — 15, 2 (p. 63. 14 — ^137, 13
huius editionis) pertinet, quam expositionem in H ea particula
excipit, quae in hac editione p. 131, 16 — 133, 15 exstat; uerba
p. 137, 15—139, 4 omittit cod. F. — c) fol. 71*' -77": Item
in explanatione Apringi episcopi de eadem urhe dicitur sequitur
interpretatio cap. 18, 6 — 8 usque ad cap. 19, 21. — d) fol.
77 " — 79* : In expdanatione heati Iheroninii preshiteri subsequitur
ea commentarii pars, quae a cap. 20, 1 — 10 (p. 139, 6 — 145, 9)
pertinet. — e) fol. 79*'— 97 ": Finis fit item in explanatione Apringi
episcopi de eorundem mille annorum ohligatione diaholi a cap.
20, 1 usque ad cap. 22, 20 (Apringius floruit circa a. 540).
Ex hac serie apparet tres partes explanationis Apringii id est
a) c) e) cum duabus partibus commentarii Victorini id est
h) d) in unum opus ita coniunctas atque contextas esse, ut
altera interpretatio alteram excipiat atque neutra totam apo-
calypsis summam complectatur. inde quaeritur, num Apringii
commentarius ab origine fragmentum fuerit, quod supplemento
commentarii Victorini egebat. conferenda sunt quae Ferotin,
Apringii editor, in praefatione libri de hac quaestione disputauit,
et quae iam ante eum W. Bousset in disputatione sagacissima
(cf. Nachrichten der K. Ges. der Wiss. zu Gottingen, phil.-hist.
Kl., 1895, p. 187—209) de hac materia in medium protulit.
ibi demonstratur codicem anno 1132 scriptum esse (p. 189).
praetercollationem codicis, quamBousset praebet (p. 202 — 209),
P r 0 1 e g 0 m e n a III B 2. LIII
et textum, qui in Ferotini libri exstat, ad lectiones cod. H
constituendas usui raihi erat, quod ipse codicem inspexi et
contuli; nonnullis locis scripturam codicis rectius legisse mihi
uideor.
/) Cod. membr. bibliothecae Antonianae Patauinae,
in scrinio VI n. 10 5, saec. X (= 7) ad hanc editionem
conficiendam adhiberi potuit auxilio et ope uiri summe uene-
randi H. Brewer. eo teste in hoc codice. de cuius origine nihil
notum est, exstant haec scripta (cf. Ant. Maria losa, 7 Codici
M.9S. della Blhl. Antoniana di Padova, 1886, p. 111 sq.): l)Hie-
ronymi expositio psalmorum XXX (Inc: Psalterium, ita est quasi
magna domns), 2) Homiliae in Euangel. (Inc: Omnis scriha
doctus; sequitur expositio Marci euangelii), 3) Hieronymi ex-
positio super Apocalypsin, 4) Hieronymi expositio in Cantica
Canticorum (Inc: O^imis electorum congregatio generaliter ecclesia
uocatur). Tertia codicis pars continet 16 fere folia, quorum
imaginem arte photographica depictam Brewer benigne in usum
meum misit. incipit tnb. 1'': Epla heati leronind phri ad
Anatolium de e.rplaivitione apocalipsis iohis euglae. Diuersos
marina . . . Anatholi mi in xpo uale. Expositio sci ieronimi
phri super apocalipsis (sic!) iohis euglae. Apocalipsis lesu Chrlsti
(juam dedit illi deus . . . Ergo (tab. 17') audiendi non sunt,
qui mille annorum regnum terrenum esse confirmcmt, qui cuni
cherinto heretico sentiunt. margines foliorum praebent plurima
additamenta a manu altera scripta, quae unde sumpta sint
propterea non potest dici, quod scriptio parua multisque siglis
referta parum perspicua est. id tantum patet haec additamenta
non cohaerere cum proprietate recensionis commentarii posterioris
tot testimoniis probatae. desunt in codice 7 duae paginae folii,
unde fit, ut eius testimonium a pag. 63, 3 — 69, 13 desideretur.
d) Cod. M. S. 29 monasterii Cremifanensis {Krcms-
>/mw5^er)saec. XII, membr. fol. 160 {==K), hanc habet inscriptio-
nem : Iste liher est sancti Agapiti in chremsmunster. sex scripta con-
tinet, quorum tituli sunt: 1) fol. 1 ^' — 19*' Expositio super Apocalyp-
sim cum prologo Hieronymi, 2) fol. 20** — 30^' Epistola Hieronymi
de prodigo filio, 3) fol. 31^ — 39" Epistola Hieronymi de Sera-
LIV Prolegomena III B 2.
phim, 4) fol. 39^ — 42^ Epistola Daraasi ad Hieronymura et
rescriptura llieronymi de Hosanna, 5) fol. 42*' — 43^ Epistola
patriarchae Hieroso]ymitani ad ecclesiam occidentalera, quae
his uerbis concluditur: Georgio et Theodoro et Demetrio et
beato Blasio militibus Christi uere nos committimus et epistola
imperatoris Constantinopolitani (Alexii) ad Rutbertura, coraitera
Flandrensiura (anno 1098 uel 1099 scripta; cf. Dafresnii Du
Cangii notara, Migne, patres graeci CXXXI p. 564 — 568),
6) fol. 44^ — 150'' Expositionis Ruperti Abbatis Tuitiensis in
Cantica Canticorura libri septem anno 1119 scripti (= CLXVIII
837—962 M).
e) Cod. merabr. 108 monasterii Lambach saec. XII
ex. uel XIII in. foL 151 ex cod. K descriptus est, qua de causa
siglo k a nobis uotatur. in hoc codice eandera seriera scrip-
torura in eodem ordine positam inueniraus et textus ipse, quera
cura textu cod. K comparaui, si raenda scribae excipiuntur,
tara accurate congruit, ut de eius origine dubitari non possit.
Q Cod. lat. chart. Monacensis 27319 saec. XV fol. 303
(= M) in charta tegumenti auersa hanc habet inscriptionem:
Iste liber attinet uenerabili monasterlo sci nicolai In monie
sancto Andezz In quo continentur ista: (1) Ysidorus de smmuo
bono I (2) Synonyma eiusdem \ (3) Item Epistole leronind na-
mero sex (sc. ad Heliodorum exhortatoria, ad Nepotianum, ad
Doranionera, ad Oceanura, ad Eustochiura, ad raatrera et filiara) |
(4) Liber beati Artshelmi: Cur homo deus? \ (5) Expositio
super apocalypsim magistri Mathei de Suecia (in ^Linkoping'
usque ad annura 1350; cf. RealencyU. fiir prot. Theol. IIP
p. 147, 29 sqq. et p. 240, 48 sqq.) incomplete \ (6) Beda super
upocalypsim \ (7) (foL 293*"— 299^') ExpoRitio leronimi presby-
teri super apocalypsim. codicera ipse contuli.
Codicis binis coiumnis scripti scribae norainantur duo: frater
Placidus de Lantsperg, professus in raonte sancto Andez/, qui
tres priores codicis partes scripsit et Hieronymi epistolas in
die sanctae Cecilie anno 1470 perfecit, et frater Michael
Schratenbach, per quera Anselmi liber anno 1484, Bedae
expositio anno 1482, Hieronyrai anno 1484 scripta est; ex-
P r o 1 e g 0 m e n a III B 2. LV
positionem magistri Matthie de Swetia sanctae Brigitte devoti
anno 1477 coeptam esse scribi in fol. 133 indicatur.
Quam arto cognationis uinculo codices IKM inter se con-
iuncti sint, ex apparatu critico facile demonstratur. illustria
exempla communis originis sunt tabula p. 29, qua idem ordo
epistularum Pauli indicatur a reliquis codicibus differens et
omissa epistula ad Philippenses epistula ad Hebraeos septem
Paulinis adnumeratur, et consona ratio, qua p. 95, 3 transitus
fit a cap. 10, 11 interpretatione ad cap. 12, 3b expositionem.
saepe codices IK consonant, cod. M discrepat neque tamen
coniciendum est codicem K ex codice / descriptum esse. nam
cod. K praebet totam illam partem pag. 63, 3 — 69, 13, quae
in cod. / propter folii damnum deest, aliisque locis suam auc-
toritatem demonstrat. ut exemplo utar, quod in app. crit. non
notatur: p. 39, 17 — 19 legiraus in cod. / omissis uerbis pri-
mam resurrectionem scilicet repromisit haec: et dabo illi stellam
'matutinam, quae noctem fugat et lucem annuntiat, id est diei
initium, codicis K autem lectio haec est: et dabo illi stellam
matutinam: primam resurrectionem scilicet repromlsit stellam
matutinam, quae noctem fugat et lucem annuntiat, id est diei
initium.
>/) Testibus recensionis posterioris textu apocalypsis aliisque
additamentis auctae (O) adnumeranda sunt Sancti Beati pres-
hyteri Hispani Liebanensis in Apocalypsin commentaria, opera
et studio Henrici Florez (Matriti 1770, 584 pag.). Beatus
presbyter, qui in Adoptianisrai lite anno 785 cum Etherio
monacho contra Elipandum archiepiscopum Toletanum scripsit
(XCVl 894 — 1080 M), in prologo commentariorum in Apo-
calypsin, quae anno 784 composuit et Etherio monacho de-
dicauit, auctores libri sui compilati enumerat; eorum nomina
haec sunt: Hieronymus, Augustinus, Ambrosius, Fulgentius,
Gregorius, Ticonius, Irenaeus, Victorinus (in uno ex tribus
codicibus, quibus Florez usus est), Apringius, Isidorus. de
Apringio supra (p. LII) tractauimus; nunc de Victorino dis-
seremus. qui apparatum nostrum criticum inspexerit, facile in-
telleo^et non Victorini editionem neque Hieronymi recensionem.
LVi P r 0 1 e g 0 m e 11 a III B 2.
sed eam textus formationem, quam signo 0 notauimus, in
manibus Beati fuisse, quamobrem eum testibus istius recensionis
adnumerare licet. est uero usus libri Beati multiplex; multis
enim locis eius auxilio cognoscimus additamenta, quibus inde
ab Hieronymi recensione editio Victorini augmentata est, ex
Ticonii Donatistae commentariis fluxisse.
Auctor recensionis 0, qui post Hieronymi, ante Beati pres-
byteri tempora recensioni Hieronymi denuo edendae operam
dedit, quis fuerit, ignotum est; eum ingenio parnm sagaci
fuisse inde apparet, quod turbatum commentarii ordinem foliis
quibusdam in archetypo Iranspositis Tcf. p. 95, 3) non sensit
neque sanauit, sed officio suo satisfecisse sibi uidebatur, si
plenior quam in recensioneHieronymi apocalypsis textus additus,
si commentarius quibusdam aliis additamentis auctus, si
quaedam, quae displicebant, omissa erant. de hac triplici
ratione, qua in libro edendo usus est, nunc accuratius disputa-
bimus.
1) Textus apocalypsis, quem auctor recensionis (]) addidit
et postremae recensionis auctor ex prioribus mixtae postea
retinuit, in editione nostra litteris cursiuis impressus et uncis
angulatis ([ ]) inclusus est. huius textus fons in cap. 20, 1 — 3,
4 — 5, 6, 8—10 (p. 139 — 145) indicari potest; nam eundem
apocaJypsis textum exhibent Augustinus in libro de ciu. dei
XX 7 et 8 (cf. CSEL 40, 2 p. 439, 9—28 et 444, 14—20)
et Augustini in hac parte pedisequus Primasius (cf. in libro Th.
Zahn Forschungen zur Gesch- des neutest. Kanons IV textum
apocalypsis a me editum p. 162, 2—103, 6 et 164, 1 — 5).
ex Augustini autem libro has partes transscriptas esse inde
apparet, quod Augustini expositio cap. 20, 10 adiuncta: hoc
iam ad iudicium nouissimum pertinet ipsa quoque repetitur
(p. 145, 9). sed utile erit tabulam conficere, in qua breuis con-
spectus omnium apocalypsis locorum, quos interpolator adiunxit,
praesto est.
P r 0 1 e g 0 m e n a III B 2.
LVII
cap. et uers.
paginae edit.
cap. et uers. paginae edit
apocalypsis
nostrae
apocalyp
sis nostrae
1, 1. 3
17,
4-7
7, 2
81, 11-12
1, 12. 13
19.
16-18
8, 13
87, 12
1, 14
21,
6—8 (textui
10, 1. 2 :
89, 2-6
expositio inserta est)
10, 3
91,4
1, 13b .
23,
1
10, 10 a
93, 9
1, 13 c
23,
4
10, 10 b
93, 11
1, 16b :
23,
9
10, 11 a :
93, 14
1, 16 a
27.
9
11, 1
95, 5-7
2, 15
35,
8
11, 2a
97, 13
2, 10
37,
4—5
11, 5
99, 6-8
2, 17
39,
3_4. 5_6
11, 4
101, 1
3, 2
41,
6—7
11. 7 (cf. 13
,1) : 101, 7-8
4, 1
45,
8—9. 10—12
11, 19 (tem
plum apertum) :
4, 2
47,
12
9-10
4, 3a
47,
13—14
11, 19b
105, 15—16
4, 3b
47,
20
12, 1. 2
105, 20—107, 2
4, 5
57,
14—15
12, 3a. 4b
107, 17—19
5, 1
61,
4—5
12, 5b
109, 9
6, 1. 2
69,
1—4
12, 5a
109, 12—13
6, 3. 4
71,
1-3
12, 3b
. 111, 3. 8
6, 5
71,
8-10
12, 6. 14
111, 12-13
6, 7. 8
73,
1—3
12, 15
113, 11-12
6, 9
73,
10-11
12, 16
113, 14—15
6, 11
75,
18-77, 1
12, 7—9
115, 3—7
6, 12 a
77,
3—4
12, 4a
117, 1—2
6, 12 b
77,
6
14, 6
131, 10
6, 12 c
77,
8
14, 8
131, 13—14
6, 13 a
77,
10
17, 1
131, 16—17
6, 13 b
: 77,
11
17, 3
133, 7-8
6, 14
77,
14
14, 19. 20
135, 5—7
9, 13. 14
79,
3—7
19, 11
137, 15-16
7, 9
79,
14-81, 1
20, 1—10
: 139, 6-145, 9
8, 1
81,
5—6
105,
Accedunt nonnulli loci, in quibus quoniam nouus apocaly-
psis textus in locum genuini a Victorino et Hieronymo usurpati
successit, paginae editionis nostrae in binas columnas ita
diuisae sunt, ut sinistra pars antiquum textum, dextra pars
omissis uncis angulatis nouum textum nouae recensionis prae-
beat. id obseruari potest his lccis:
LVIII Prolegomena III B 2.
cap. et uers.
paginarum edit. nostrae
apocaly
psis
co]. dextra
4, 7-8.
, 10 :
49, 16-20; 51, 1—3
5, 2
61, 10—14
5, 5
63, 5—6
13, 11
127 11 12 \
' 1 columna sinistra (cf. notam
129, 1—2. 4 in app. crit. 127, 11)
129, 8-9 )
13, 13
2) Veiiimus ad alia additamenta huius recensionis propria,
qnae non ad textum apocalypsis, sed ad ipsam expositionem
pertinent. huc spectat, quod p. 89, 15 in loco interpretationis,
quam Victorinus exhibuit: libe?- apertus apocalypsh est quam
accepit lohannes alia ponitur: Uber apertus reuelatio opertim
in futuro iudicio^ quibus uerbis auctor postremae recensionis
Victorini genuinam explicationem ita adiunxit, ut parti-
culam uel interponeret. aliud additaraentum maioris spatii ad
explicationem cap. 13, 18 (= p, 124) pertinet. in expositione
enim numeri 666 tres recensiones inter se differunt. Hieronym^is
ipse noluerat hunc numerum explicare atque Victorini textum
secutus uaticinium Neronis resuscitati protulerat, cuius nomen
ad litteram graecam numerum 666 expleturum esse dixit;
post Hieronyrai aetatera in testes editionis eius nomina An-
temos et Genserikos irrepserant (p. 123, 7 — 9). his nominibus
spretis auctor recensionis (D nomen Teitan exhibuit, quod nomen
Antichristi Irenaeus adu. haer. V 30, 3 et Hippolytus de Anti-
christo c. 50 in mediura protulerant, addiditque, id quod Teitan
graece sonet, si uelis interpretatura dicere, latine Diclux
(Diclux — DCLXVI rautatis litteris) sonare eoque nomine
Antichristum intellegi per antiphrasin expressum. postremae
autem recensionis auctor, id quod saepius fecit, priorura re-
censionura explicationes copulauit atque pnraura noraina Teitan
et Diclux (p. 125), deinde nomina Antemos et Genserikos
(p. 125 et 127) praebuit. idem quinque particulas additamen-
torura retinuit, quibus textus et expositio cap. 20 aucta
est, sed ordinera rautauit: (D seruat ordinem particularum
a-j-b-f-c-f-d-f-e, ex quibus particulae a -f- b ad textum,
Prolegomena III B 2— 3. LIX
c + d + e ad expositionem textus pertinent; postremae re-
censionis auctor hanc exhibet seriem: c + e + a + d-j-b
(cf. p. 139, 13 — 145, 3). in liis particulis quae ratio inter Hiero-
nymi interpolatorem et Augustinum atque inter hos et Tico-
nium Donatistam intercedat, ex testimoniis p. 139 — 145 a me
additis apparet. de mutatione particularum decem p. 21, 6 — 27,
17 infra (p. LXIII) disputabimus.
3) Non desunt recensionis Hieronymi partes, quas auctor
posterioris recensionis sua sponte omisit. earum partium
illa, quae p. 103, 18 — 105, 8 rationem praedicationis prophe-
ticae tractat, modo usque ad nouissimum tempus praecurrentis,
modo tempora superiora repetentis, propterea imprimis me-
moranda est, quod editionis Victorini propria est atque ab
Hieronymo non addita, sed conseruata. aliter res se habet
p. 145, 10 — 147, 10, quae expositio mille annorum, qui in
cap. 20, 6 nominantur, spiritualis Hieronymi recensionem redolet,
id qnod ipse in prologo confessus est. huius expositionis ini-
tium auctorrecensionis 0 repudiauit, finem (p. 147, 11 — 153, 3)
retinuit.
3. Recensio postrema ex prioribus mixta.
1) Testem huius recensionis habemus unum, cod. biblio-
thecae Casinensis CCXLVII (== >S). is in Bihliotheca Casi-
rmisi V p. 1—3 (1894) hoc modo desciibitiir: Codex CCXLVIL
Signatus exterius ?i" 247 et 563, intus p. 129 n^ 257, Pluteo
E. Codex membr. In S^ maj. Constat saltem partihus quin-
que, quarum duae priores (p. 1 — 128) charactere latino saec.
XIIT, reVquae charactere longohardico Casinensi saec XI
et XII diligenter ac nitide uariis manihus exaratae sunt. de
Victorini opusculo haec referuntur: pag. 129 — 130 Prologus
S. Hieronimi preshlterl ad AnatoUum in expositione Apoka-
lipsis, pag. 130 — 198 Expositio eiusdem.. Charactere longoh.
Casin. saec. XI — XII cum praecedente prologo eadem manu.
huius codicis testimonio utimur secundum editionem, quae in
Florilegio Casinensi fol. 1 — ^21 exstat.
LX P r 0 1 e g 0 m e n a III B 3.
2) Ex codice Casinensi editio priuceps Basilii Mil-
lanii, nionachi Casinatis, deprompta est, quam signo s nota-
mus. liunc librum rarissimum per multos annos frustra quae-
siui.mus; tandem ex bibliotheca Pauli de Winterfeld in meam
transiit atque maxima huius editionis parte iam prelo subiecta
a me comparari potuit (cf. p. 125, ubi Millanius p. 66 citatur).
editio princeps hunc liabet titulum: VICTORJNI \ PICTA-
VIENSIS EPISCOPI IN APOCALYPSIN BEATI
lOANNIS SCHOLIA, QUAE \ Diims Hieronymus partim
auxit, I partim vhi fcriptorum vitio \ corrupta fuerdt, restituit^
ahlatis \ inde, quae ille luxta lite\ram fenferat. | His adie-
cimus Annotatlones quihus \ loci aliquot partim corrupti re-
sti\tuuntur, partim difficiliores \ expUcantur. \ Ea 7iuncprimiim
BihUotheca Cafinefis \ puhlicae vtilitati profpiciens in \ lucem
profert. in quo titulo quod Victorinus episcopus Pictauien-
sis appellatur, editor errori tum inueterato obnoxium se prae-
buit, qui postea loannis Launoii de Victorino episcopo
et martyre dissertatione, Paris. 1653, ^1664 (= opera omnia,
Coloniae Allobr. 1731, II, 1 p. 634 — 649) tredecim argumentis
satis firmis ad probandum deletus atque remotus est. editionem
principem in 8^ Bononiae Antonius Giaccarellus et Peregruius
Bonardus Socii Excudehant. MDLVIII. Cal. luliis (p. 68).
In fine editionis exstant p. 58 — 67 duodetriginta numeratae
adnotationes, quarum maximam partem Gallandius (cf. n. 3)
eiusque pedisequus Migne (cf n. 4) renouauerunt. ex istis ad-
notationibus eisque 12^", 15"*^, 17^" hausta sunt, quae in
app. crit. ad p. 55, 10, p. 59, 10, p. 73, 13 animaduertimus,
quibus in locis multisque in aliis Millanius codicem Casinensem
aliter legit atque nouus editor bibliothecae Casinensis.
3) Millanii editio princeps transiit in Andreae Gallandii
Bihliothecam ueterimi patrum IV (Venetiis 1768) fol. 52 — 64,
semperque ante oculos habui istum textura, quem nota^ signi-
ficaui, qui in locum ipsius libri Millanii sero a me acquisiti succedere
debuit. nunc uideo Gallandium non semper lectionem Millanii
integram seruauisse; exempli causa memoro locum p, 21, 17;
ubi s cum codd. IK praebet resurrexerit, g habet resurrexit.
Prolegomena III B 3. LXI
4) Agmen claudit Mignei editio ex Gallandio deprompta,
quam siglo m notauimus (= V 317 — 344 M).
Lectiones cod. S secundum Florilegium Casinense et editio-
num inde dependentium sgm multis locis inter se differunt,
neque nisi ipsum codicem denuo inspexeris, diiudicari potest,
cuius testimonio codicis ueritas respondeat. haud raro sg con-
sentire cum codd. IK uel IM ex his exemplis apparet:
49, 4 ne S, ut non IKsg
49, 19 dicentes S, dicentia IKsg
51, 10 rugiens S, rugientis CBIKsg
53, 18 et extendens S, extendens IKMsg
57, 17 significat S, significant IKsg
hl, 20 ardentis S, ardentes IMsg
73, 5 praemiserat S, promiserat IKsg
73, 13 meditantes aS*, mediante IK, item cod. Millanii se-
cundwn adiiotationem 17'»^^'^^ (p. 64).
Restat, ut de indole recensionis postremae disseramus. eius
auctor, quem opus suum confecisse ante tempora interpolatoris
libri genealogi anni CCCCLII ex testimonio p. 125 et 127 ad-
iuncto apparet, ad recensionem Hieronymi denuo edendam, si
non exemplar editionis Victorini, tamen codices melioris notae
et Hieronymi recensionis et posterioris textu apocalypsis aliis-
que additamentis auctae adhibere potuit. ita fit, ut uerba
praebeat, quae in codicibus recensionum YO nobis notis de-
sunt (cf. inter mediiim dicit eccle^iarum p. 21, 2), uerba omittat,
quae iam in archetypo recensionis Hieronymi defuerunt (cf. (^uod
in ligno .... passionis est redditum p. 57, 21, ubi propter
homoeoteleuton omissa sunt uerba: perdiderit primus homo,
per lignum).
1) Quod auctor rec. Q) coeperat rec. Hieronymi ampliore textu
apocalypsis augere, id auctor rec. S ita perfecit, ut plerumque
Vulgatam secutus nouas textus particulas adiungeret, quae in
editione nostra uncis rotundis ( ) inclusae litteris cursiuis si-
gnantur. hic est breuis conspectus additamentorum:
cap.
et uers.
apo(
;alypsis
1,
4 b
1,
6
1,
14
2,
6
2,
14-1(
3,
2
3,
18
5,
3
«,
14 b
11,
8
17,
9
15,
1
LXII Prolegomena 111 B 3.
paginae edit.
nostrae
cum Vulg. == 17, 13 — 14
{deo et patri suo) cum Vulg. = 19, 10
[et tamquam nix) cum Vulg. = 21, 7
(sic, inquit (om. s), habes et tu = 35, 8 (in app. crit.)
odire opera Nicolaitarum)
■16 (cf. Vulg.) = 37, 11-15
{et ideo ait) = 41, 6
(suadeo) cutn Vulg. = 43, 17 (in app. crit.)
{aperire librum) cum Vulg. = 61, 16
cum Vulg. = 77, 15—16
cum Vulg. = 103, 17—18
{habens capita septem) = 119, 1
cuni Vulg. = 137, 4 (in app. crit.)
Item semel Esaiae testimonium secundum Vulgatam adiunctum est: et
Esaias: spiritu, inquit, labiorum suoruin interjiciet impitim]).2b, 15 — 16
(= Esai. 11, 4).
2) Accedunt alia additamenta, qiiae auctor rec. S adiunxit,
ut aut elocutionis modum poliret aut textus expositionem locu-
pletaret. haec memoro exempla:
p. 25, 3 (cf. app. crit.): et haec de ore suo pt^ocessisse {testaius est sed
add. S) et Petro ait.
p. 31, 7: ad interpretandam uocem tunicas suas auctor rec. ^P addiderat:
id est inmortalitatem promissam. liis uerbis omissis scripsit nouus
interpolator: iunicas uero suas, quibus cooperiri se optant, im-
mortalitatis gloria est, de qua Paulus ait apostolus.
p. 89, 15: ab interpretatione libri aperti, quam ^ praeposuerat: reuelatio
operum in futuro iudicio, transitur ad genuinam Victorini expositionom
ab Hieronymo conseruatam particula uel adiuncta: uel apocalypsis
est quam accepit lohannes.
p. 125, 1 — 127, 10: simili modo in numero 666 exponendo S interpie-
tationes priorum recensionum ita copulauit, ut a nominibus rec. 0
Teitan et Diclux initium faceret, tum transiret ad nomina Antemos et
GenseriJcos, quae in archetypura rec. Y irrepseraut.
p. 101, 6: uerbis, quibus secundum Victorini expositionem indicatur duas
oliuas in conspectu domini terrae stantes esse in paradiso, alia inter-
pretatio adiungitur hoc modo : item alio sensu: in conspectu domini
terrae stantes id est in conspectu Antichristi.
p. 153, 3—5: interpolator S noluit cum Hieronymo totam expositionein
ita claudere, ut Cerintho haeretico eiusque asseclis contradiceret,
P r 0 1 e g 0 m e n a III B 3. LXIII
quamobrem hanc enuntiationem ueritatem sempiterni regni Christi
affirmantem addidit: na7)i regnum Chrisii qtwd nunc est sempiternum
erit in sanctis, cum fuerit gloria post resurrectionem manifestata
sanctorum.
3) Summi momenti ad formam commentarii mutandam erat
studium auctoris recensionis postremae strenuum, seriem ex-
positionum, quae in Victorini editione et in Hieronymi re-
censione non firmo ordinis uinculo colligatae erant, ita ordinandi,
ut singula capita textus apocalypsis cum singulis explicationibus
arte cohaererent atque eundem ordinem seruarent. lioc studio
ductus damnum quoque illud inueteratum resarsit, quod in
archetypo recensionis Hieronymi transpositis quibusdam codicis
foliis ortum erat. nam qua utebatur ratione in ordine firmando,
non potuit ab interpretatione cap. 6, 14 (p. 79, 1) ad expositionera
cap. 11, 1 transire et parte cap. 12 explicata regredi ad la-
cunam explendam, quae ad omissa capita 7 — 10 pertinebat.
quo in negotio eum non auxilio uUius codicis sed suomet
iudicio adiutum esse postea uidebimus. nunc seriem muta-
tionum deinceps enumerabimus:
a) Decem particulae commentarii p. 21, 6 — 27, 17, ex quibus
tres P, IF, V^ ab Hieronymo adiunctae sunt, in tribus re-
censionibus hunc habent ordinem:
,IV
Ivi
.IX
lix
l III
IX
VII
VIII
X
Dubium non est, quin S, quod iam O coep^rat, perrexerii
atque ordinem texius apocalypsis seruare uoluerit. nam etsi
expositionem cap. 1, 16 c (p. 21, 13-"v8) non diremit ab inter-
cap. et uers.
apocaljpsis
pag. edit.
nostrae
S
^
1, 13b
1, 13 c
23, 1—3
23, 4-6
w
l 3
1, 13 c
23, 7-8
1, 14 a
1, 14b
21, 6—10
21, 11-12
w
1'
l 6
1, 16 c
21, 13—18
1, 15 a
.27, 2-8
7
9
1, 16 b
23, 9-25, 16
8
8
1, 15 b
25, 17—27, 1
9
7
1, 16 a
27, 9—17
10
10
LXIV Prolegomena III B 3.
pretatione cap. 1, 14 b, — id quod cum necessitudine cohaerere
uidetur, quae inter flammam oculorum (p. 21, 11) et claritatem
faciei (p. 21, 13) intercedit — statim aliter atque O explicatio-
nem cap. l^ 1 5 a (p. 27, 2 — 8) praebuit et interpretationem cap. 1,
15 b (p. 25, 17—27, 1) postponendam esse curauit.
b) Totam sectionem p. 77, 3 — 79, 2 ex Ticonii commentariis
depromptam esse ab Hieronymo et a posterioiibus conseruatam
supra uidimus. in fine eius sectionis recensiones Y(D propter
foliorum in archetypo transpositionem tam male turbatae
erant, ut tria noua Hieronymi additamenta p. 79, 7 — 81, 9,
quae subsequebantur; post cap. 12, 5a demum interpretationem
(p. 109, 14) locum habere possent. supremae recensionis auc-
tor damnum resarsit, sed tribus additamentis propter textus
apocalypsis similitudinem alium locum dedit, atque primam
particulam (p. 79, 3 — 13) expositioni cap. 9, 13 et 14 at-
tribuit (post uerba salaii^ esse possit p. 87, 16), secundam
(p. 79, 14 — 81, 4) priore loco posuit post uerba chdtatis Rorna-
nae (p. 87, 11), tertiam (p, 81, 5 — 9) statim subsequi secundam
uoluit atque a uerbis: Jnc finls narrandi fieret (p. 81, 9)
transiit ad cap. 8, 13 interpretationem: et uidi unam aquilafih
mlantem (p. 87, 12—16).
c) Locus p. 95, 3 testimonio est auctorem supremae re-
censionis ad rectum commentarii ordinem restituendum non
auxilio ullius exemplaris editionis Yictorini adiutum esse. re-
tinuit enira post uerba: oportet te iterum praedicare (p. 95, 3)
hanc-enuntiationem: omnes gentes .... arundo etc. (cf. app. crit.
p. 95, 3b), quam sententiam de turbis Antichristi insurgentibus
pertinere ad cap. 12,5a (p. 111,1 — 2) expositionem atque ibi
ponendam esse non intellexit, sed deceptus suis codicibus
damnosis errauit.
d) Post uerba cap. 12, 3 a: Et uisumestaliud signum in caelo : ecce
draco ruheus (p. 107, 17) pergit S'. hahens capita sepfeni, quod
autem illum dicit coloris esse russei etc. atque intermittit primum
cap. 12, 3b expositionem (= p. 111, 3 — 11), deinde cap. 12, 4a
interpretationem (= p. 117, 1 — 8); tum demum post uerba:
uit apocalypsis (p. 117, 8) transgreditur ad explicationem
P ro 1 e g 0 m e n a III B 3. tXV
cap. 12, 4b: uidi et ecce draco magnus ruheus (cf. p. 111, 3 0)
stetit in eonspectu muliens . . . diaholus est (= p. 107, 18 — 109,
2). item post uerba: discessit ah illo usque ad tempus (p. 109, 8)
hac formula: unde hic dicitur statim transitur ad cap. 12, 5a
expositionem: et peperit filium etc. (= p. 109, 12 — 14), tum
repetuntur uerba, quae p. 79, 1—2 suo rectoque loco posita
erant: propter persecutionem . . . . fugientes. denique sequitur
cap. 12, 5b interpretatio: et filius eius raptus est ad deum
etc. (= p. 109, 9 — 12). en illustre exemplum, unde discimus
auctorem supremaerecensionis id potissimum egisse, ut ordo tex-
tus apocalypsis seruaretur, et neglectis codicibus, qui praesto
ei erant, uersuum 3 a, 3b, 4b, 5a, 5b expositiones in ordine
natiuo collocauisse, qui partim iam a Victorino praetermissus
erat, donec p. 111, 12 in explicatione cap. 12, *6 antecessorum
uestigia denuo sequi potuit! an id ei crimini dabimus, quod
in sanando damno ex transpositione foliorum orto ei accidit,
ut uerba fatalia, quae scissurae locum designabant, bis poneret
(p. 79, 1—2 et post uerba: uirga ferrea gladius est p. 109, 14)?
e) Particularum interpretationis quattuor p 131, 16 — 137, 13
ordinem propter textus consequentiam apud S Imnc fuisse, ut
deinceps sequerentur p. 133, 16 — 135, 4; p. 135, 5 — 137, 2;
p. 137, 4 — 13; p. 131, 16 — 133, 15, ex iis satis apparet, quao
in app. crit. p. 131, 16 a me dicta sunt.
f) lam supra dictum est (p. LVIII sq.) recensiones OS quinque
particulas p. 139, 13 — 145, 3 addidisse dissono inter se ordine:
(P seruauisse ordinem aH-b + c-f-d + e, >§ mutato ordine
lianc exhibuisse seriem: c-f-e-f-a-j-d-j-b. atque adiunxit
S textui apocalypsis cap. 20, 1 — 3 (p. 139, 6—12) mille an-
norum, quos u. 2 nominat, expositionem p. 141, 6—10; deinde
transiit ad u. 3 explicationem p. 141, 16—145, 3; tum textum
uersuum 4 et 5 sequi uoluit p. 139, 13—141, 2; postea resur-
rectionis primae, de qua in u. 5 agitur, interpretationi operam
dedit p. 141, 11 — 15; denique u. 6 textum, quem 0 cum uer-
sibus 4 et 5 coniunxerat, separatim subiunxit p. 141, 3 — 5. ita
studium auctoris recensionis S expositionis partes secundum
seriem uersuum textus ordinandi denuo confirmari uidemus.
XXXXIX. Victorinus Pet. p
LXVI P r 0 1 e g 0 m e n a III B 8.
g) Post uerba cap. 20, 6: erunt sacerdotes dei et Christi et
regnahunt cum eo mille annis (p. 141, 5) S transiit ad Hiero-
nymi interpretationem mille annorum p. 145, 10 — 147, 10, quam
Y praebuerat, 0 omiserat. hac expositione finita (simul ctim
eo ingredientur stagnum p. 147, 10) intermitti uidemus uerba
p. 145, 4—9 (= cap. 20, 8 — 10), quae (D iam post uerba:
ut harena maris (p. 145, 3) posuerat, quorum originis ab
Ausfustini libro de ciu. dei XX 8 ductae mentio iam facta est.
Priusquam praefationi finem faciamus, restat, ut omnibus
uiris, quorum in his plagulis mentio facta est, qui de hac
editione conficienda optime meruerunt, gratias agamus maximas.
uuus nondum nominatus est, cuius merita sunt quam maxima:
A u g u s t u s E n g e 1 b r e c h t, uir doctissimus atque humanis-
simus, qui operam meam omni modo subleuauit, permultos
locos iudicio acerrimo ipse emendauit, plagularum corrigendarum
laborem operosum impigre strenueque mecum partitus est. quod
post tot discrimina rerum Victorinus rediuiuus tandem in lucem
uenit, neminem maiore gaudio affici scio quam illum atque
uirum summe uenerandum Theodorum Zahn, qui ante
multos annos ut hoc negotium susciperem auctor mihi fuit.
cui opus perfectum dedicare aequum atque iustum mihi uidetur.
utinam permulti Victorini editionem purgatam legant atque
relegant, episcopi et martyris expositiones accurate perpendant,
uitiis mendisque, quae huic editioni adhaerent, corrigendis
operam nauent! nunc demum intellegi potest, qaantum distet
inter Victorini editionem genuinam et Hieronymi aliorumque
recensiones. quae per tot saecula in locum eius successerant.
GryphisAvaldae, mense Septembri anni MDCCCCXVI.
lohannes Haussleiter.
PRAEFATIONIS INDICULUS.
pag.
I. De Victorini uita et scriptis VII— XXVI I
1. Testimonia ueterum de Victorino VII — XII
2. Ubi et quando Victorinus uixerit XII— XIV
3. Quos libros scripserit et quae reliquiae eorum
exstent XIV-XXVII
II. Tractatus de fabrica mundi XXVII — XXX
III. Commentarius in Apocalypsim XXX— LXVI
A) p:ditio Victorini XXX— XXXV
B) Kecensiones XXXVI— LXVI
1. Recensio Hieronjmi {¥) XXXVI — LI
a) Recensionis ratio XXXVI— XLV
b) Testes recensionis Hieronymi XLV— LI
2. Recensio posterior aucta {<P) LI — LIX
3. Recensio postrema ex prioribus mixta (S) LIX — LXVI
ADDENDA ET CORRIGENDA.
IN PROLEGOMENIS:
Pag. XLV — LI: Ad testes recensioni8 Hieronymi enumeratos accedunt
tres codices, quorum G. M o r i n in disputatione, quae inscribitur Hie-
ronymus de Monogramma XPI ([{evQeB6nedictme XX, 1903, p. 225— 236,
et Anecd. Maredsol., uol. III, p. III, 1903, p. 194—198, cf. edit. nostrae
p. 124, 4 in test.), mentionem fecit, horum testium collationem accuratam
quoniam benignitate Alexandri Souter accepi, postquam textus editionis
nostrae iara prelo subiectus est, hoc demum loco de iis eorumque lec-
tionibus disputari potest.
:) Cod. Coll, lesu Oxon. 65 (= F), fol. 161, 28,9 cm X 20 cm, saec.
XII medio scriptus et in tegumento Erniilfi signatus haec scripta continet
(cf. H. 0. Coxe, Catal. Cod. Oxon., p. II, 1852, Coll. les. p. 22): 1) fol.
2—60** Beda in Apocalypsin, 2) fol. 60^—99*' Beda in Acius Aposto-
lorum, 3) fol. 99'»'— lOS^ Item de nominibus locorum, 4) fol, 103^—129»'
Betractationis Bedae in Act. Apost. libellus, 5) fol. 130^'— 146*' ser-
mones Augustini, Euscbii, Origenis, 6) fol. 146^ — 160^" Hieronymus in
Apocalypsin: Incipit prologus beatissimi leronimi p~sbri ad Anatolium . . .
qui cum Cherinto heretico sentiunt. subscriptio codicis deest.
f]) Cod. H a r 1 e i a n u s M u s. B r i t. 3 0 4 9 (= ^) membr. in folio,
fol. 254, 39,5 cm X 27,3 cm, saec. XV ita scriptus, ut binae columnae in
singulis paginis exstent, in fol. l^hanchabet inscriptionem: Venerabilis
pater magister Willelmus Ebchestremis, nuper Prior huius ecclesie Cathedra-
lis Dunelmensis (= Durham prope Bedae patriam)/eci^ hunc Ubrumfieri et
assignauit ipsum librarie eiu^dem ecclesie anno dni i4-'5<S. indicem septem-
decim scriptorum (Ambrosii, Hieronymi, abbatis loachimi, Isidori, aliorum)
praebet Catalogue of the Harl. Manuscripts II, 1808, p. 729. octauo loco
post Hieronymi explanationem super epistulam Pauli ad Titum imper-
fectam exstat fol. 130»*^— 134»"^ Breuis explanatio eiusdem super Apo-
cali}mn, cuius initium propter folium excerptum deest. incipit explanatio:
IjXX A d d e n d a e t C o r r i g e n d a.
adorabiinus, ubi steterunt pedes, id est in ludea etc. (= p. 27, 6 ed, nostrae).
post uerba: qui cum Cherintho sentiunt (= p. 153, 3) fol. 134*' b sine
uUa lacuna sequuntur: Hic est sapientia et intellectus, id est sapere et
intelligere in Christi nomine etc. (cf. Kevue B6ned. XX_, p. 232 sqq.) usque
ad fol. 218^ a: Serue male et piger, sciebas, quod meto, non semino, opor-
tuit (cf. Matth. 25, 26). Quare deo gratias. Explicit exposicio abhatis
ioachym super apocalypsin. deo gratias. in lioc codice tractatus de mono-
grammate Christi utrum Hieronymo an abbati loachim adscribatur, dubium
est. finiunt codicem fol. 253^ a — 254 **a Quaedam extracta ex commeniario
abbatis ioachym super ysaiam, ubi ayit de onere habylonis et fol. 254 '"a
Indiculus operum abbatis ioachym.
>}) Cod. 0 X 0 n. C 0 1 1 e g. M e r t 0 n. 2 6 (B. 3. 4.) — olim N. 2. 14.
Art. — (== jR), fol. 223, 38,8 cm X 26 cm, saec. XV binis columnis pul-
chre pictus, in fol. 5^ hanc habet inscriptionem: In uolumine continentur
opera beaii hieronimi sapientia ex dono dhi Hicc {■= Ricardi) Fitzjames
nuper Cicesirensis epi (= Chichester, 1504—06, quando episcopusLondinien-
sis factus est) ac Custodis istius colleqii cuius anime propicietur dem.
amen. sequuntur fol. 6** — 50^' Hier. in Matth., fol. 52'" — 58**b Hier. in
Apoc, fol. 58**b — 59**a Hier. de monogramma XPI etc. (cf. Kevue
B^ned. XX, p. 226 sq. ot 232—236).
Codices PQIl inter se cognati uni familiae attribuendi sunt et id eidem,
cuius membra nobis iam nota codices CB appareut (cf. p. XXXIV et
XLVIII). haec affinitas probatur communitate transitus propter foliorum in
archetypo transpositionem p. 95, 3 a (in app. crit.) facti, ubi codd. CBPQR
(=11) ad uerbum fere consentiunt (exceptis his lectionibus: istos QhV,
illos QR; statuendae CB, stature PQR; qui CB, quod PQR), aequalitate
quarundam omissionum (67, 14 salus et iestimonium et91,S(piscopi om. 11 D;
147, 4 uei-o om. II; 149, 7 oste^idit om. II; 151, 5 positas . . . arbitror
esse om. II), lectionum falsarum communitate (e. g". 31, 2 cum eis sunt pro
tunicis suis; 59, 1 diuersos pro dicit uniuersos; lOl^ 14 populos multos
pro populus mulius etc). antiquiores communi origine codicum II hae
lectiones uidentur esse: 85, 4 ecclesiae spiritus PQRTDCHIMS pro Kccle-
siastes\ 129, 18 Samariam IIIKMS pro duo maria.
Quoniam permultis locis cod. D quoque cum lectionibus codd. II con-
sentit, cod. T unus relinquitur testis recensionis Hieronymi, cui alienan»,
atque plerunique rectiorem textus traditionem debemus. enumero haec
exempla, in quibus II D uel, si asterisci signum * additum est, II a T ab-
horrent: 23, 17 mittere in terram cum Vulg.; 23, 20 in regno cum Vulg.;
*29, 5 sepiem pro septenatim (cod. D deest); 41, 15 territi pro timefacti\
*43, 5 Sequitur:, 43, ISiwiestis; 45, 14 satisfactum (factum P); 61, 7 intus
pro deintus] 63, 9 obdormisti; 63, 10 resurrexisti\ 65, 14 debitum {debiio D)
Addenda et Corrigenda. LXX f
tiiortis susceperant ita; 75, 12 trdnstneare cuni Vulg. {transmeari Dm2 P)
83, 14 Antichristum pro regnum Antichristi; 85, 9 uenimus pro nis ihi-
mus\ 87, 15 uolasset pro uolens sit\ *89, 16 quain Joannes uidit-^ *91, 14
consumptis\ 111, 1 dimicaturae PCB, dimicature erant Q, dimicature
suitt R; * 113, 17 manifestam (cod. D deest); 121, 6 r« wor^e; 123, 8 C. T
(~ 300); *129, 18 SM^cr pro inter (finitur cod. D); * 131, 1 resoluens pro
recolens; * 133, 13 Assur pro Sor; *145, 12 jpro/em; * 147, 13 uirgeneo;
*151, 11 m^6>" sanctos pro «^^r sanctis; * 151, 16 superstitio. unum addo
exemplum mendi cmnibus testibus recensionis Hieronymi communis:
111, 2 gladium pro gladio (cod. D deest).
Quamquam his exemplis auctoritas codicis T singularis confirmatur,
tamen non praetermittam has lectiones haud spernendas, in quibus codices
PQR aut soli aut una cum codd. CB aliisque testibus cum editione
Victorini (= A) concordant: 17, 9 quae praecepit fl pro praecepta; 17, 12
initium om. 11 D (in his duobus exemplis cod. Q deest); 29, 10 PQR
seruant ordinem epistularum Pauli, quem A praebet; 39, 18 promisit
II D pro repromisit; 61, 18 in caelo JIDF pro de caelo; 61,19 neqiie
II DF pro nec; 69,9 hominum II D pro humanum et uincerent IIDFH
pro euincerent; 69,12 nostro om. HD; 93,10 sibi ostensionem factam
PQR {ostensionem significatam A); 97, 11 adoret PQRT pro adorat;
113.13 sequi eum PQR: 133,17 hotros QRFHS pro botriones ?CB; tme
PQRT pro uineae.
Accedunt aliae lectiones bonae notae dignaeque memoratu: 18, IG
ambulantem. add. AP; 106, 12 spiritus PDF pro Christus:, \2\ , 12 institu-
iurus PMS pro institurus. item cod. R 41, 9 probat lectionem Primasii:
uiuere ei uirere, quam in textum recepi; 47, 15 se, quod addidi, exhi-
bent QR; similiter 61, 20 uidisse se R<^ pro uidisse; 99, 10 quotquot
fuerunt et futurae sunt R pro quotquot futurae sunt; 53, 16 obtulerit
APRFMS pro obtuht; 147, 1 iugulauerit PQRS pro uigilanerit; 43.11
opere PQRIKMS58 pio opera.
Pro lectione, ut uidetur, corrupta: 65, 9 merito resignatur rectam
praebet P: moriturus signatur {designatur QR); ex niutilato uerbo mori-
turus ortum est merito re-.
Insuper non desunt lectiones, in quibus PQP contra CB cum reliquis
membris recensionis Hieronymi T uel D aliisque testibus consentiunt.
praesto sunt haec exempla: 27, 18 nominatim in CB, nominat in PQRTX:
29,1 sint CBF, sunt PQRTIKMS; 51,8 uultibus CB, uultus PQRDFM;
87, 7 ipse propheta CB, ipsa prophetata PQRDIK; 103, 16 resargere CB,
surgere PQRTD; 117,14 uasis CB, uasi PQRD. 59,3 contra euangelia
^T praebent PQR cum AK tuangelit.
Aliis locis codd. PQR aut omnes aut unus uel duo singulares lectiones
praebent, quibus eorum et affinitas propinqua et proprietas genuina pro-
batur. praemitto exempla, in quibus onines tres soli concordant: 41,4
LXXII Addenda et Corrigenda.
operatione pro opere inanes; 41,12 collationis; 41,17 in tam paricis
uiribus om.; 75, 12 audiuntur aiustis; 81,2 numerus ostenditur; 83, 9
e toto mari pro et scotomari-^ 119, 9 Galha Otho et pater Vitellius
149, 18 saciarunt (lectio non spernenda!); 151, 18 formatur pro firmata
CB. consentiunt autem PR in his lectionibus: 105, 8 draconis pro rationis
135, 14 sexaginta pro sexcenta — QR in multo pluribus: 31,7 frugali
tatem; 35,1 admoueri; 35,2 p riuentur -pro fraudentur; 35,4 ab alto
39, 3 de manna absconso-^ 43, 12 calidos pro feruentes-^ 49, 6 donum . .
cristallo om. et in marg'. add.; 49,19 cessahunt:, 55, 6 ueteris ac noiii
testamenti\ 63, 1 mediata; C9, 12 predictum i^vo praedicatum-^ 81, 8 inter-
rupiio eadem per ordinem repetitur; 101,2 hec duo candelahra; 105, 17
peccatorum pro delictorum-^ 109,13 recturus pvo acturus PDCB; 129,20
restituet; 131, 11 in medio celo; 133,5 lata om.; 137, 9 habentem citharas
et fialas aureas\ 151,4 eloqui. restat, ut codicis Q lectiones singulares
memorentur: 79, 10 super uniuersos pro super numeros PRCB; 97, 3 testa-
mentum pro testimonium\ 107, 9 resurrectionis pro repromissionis.
IN SIGLOBVM CONSPECTV:
2, 10 p. 455—461 scrihendum {cf p. XXVIII)
13, 12 Giaccarellum scribendum (cf p. LX)
IN TEXTV:
3, 2 [f. 71^J hoc loco delendum et post deus {lin. 6) ponendum (cf.
p. XXIX in not.)
pentecosten scribendum cum 1] accusatiui formam pro omnibus
casibus adhibitam essemuliis exemplis demonstrauit Th. Zahn,
Forschungen zur Gesch. des neutest. Kanons IX 176. 401
filio scribendum cum A {cf p. 191)
potestatem. scrihendum
et ut ostenderet scrihendum cum A
septenatim scribendum pro septem; A praehet septinatim litteris
atim lineola transuersa deletis
30, 14 post ad eos inserendum [fol. 4^|
32, 15 scio te laborare scribendum
35, 8' in mg. 2, 15 scribendum pro 2, 6
47, 13 in mg. 4, 3a addendum
47, 20 in mg. 4, 3b scribendum
97, 3 prouinciis omnes scribendum
101, 7 in mg. cf. 18, 1 addsndum
125, 1 et 127, 10 pro uncis angulatis unci rotundi ( ) ponendi suni
{cf p. XXV 8)
7,
22
18,
16
19,
21
22,
11
28,
6
A d d e n d a e t C o r r i g e u d a. LXXIII
129, 8 in nig. 13, 13 addenduni
129, 17 exacerbationem scnbendum
14:'), 4 in mg. 20, 8 — 10 scrihendum secundnm Vulg. numeratiu)iem.
uersuum
IN TESTIMONIIS ADDE:
18, 12 — 14 cf. Canonis Mnratoriani {cuius exempJar graecwn Victorinum
legisse uerisimile est) u. 24 et 25
28, 2 — 6' cf. Can. iMiirator. u. ■-)5 — 50
•^<S', ;— cS' [7, 20) cf. Can. Murator. u. 47—50
54^ 2 cf. Can. Murator. u. 19 et 20
■i8, 3—4 euangelium, actio scilicet domini et doctrinal cf. Papias apud
Euseb. hist. eccl. III 39,15: tz -jtio zo5 xupi&u y) Xsxi^^-svxa
101, 2^-3 ef. Beatum n. 1 et 395
IN APPARATV CRITICO:
8, 13 notu delenda est, cf. p. 100, 12
14, 14 ablatis] ab iota ADCBPE, quae lectio indicio est Ilieronymi
prologum in cod. A editioni Victorini ex codice quodam
faniiliae Y adiunciani esse {cf. quae p. XXXIV de correc-
toris exemplari clicta sunt)
17. 1 in cod. H lacuna exstat usque ad p. 03, 14 [pro: ' ad p. 01, D,
cf. jy. LII 2 b
18, 14 ueniet ueniet A, uenit aa
18, 10 filio Aaa
22, 11 et utj scribenduni. pro ut]
20, 14 pro leso Cliristo scribendum est: j^ 3*^ (r^ loli. 3, 34)\ cf.
p. XXXIV
28, 0 septenatim] septinatim litteris atim lineola transuersa deletis A
28, 7 ipse scrihendum pro ipso
28, 10 excederent A
29, 9 ad Phil. om. IKM
30, 8 inuolentiam A praebet, non inuiolentiam
32, 2 uerba in quo fides desit linea transuersa deleuit A
40, 9 in spiritu] in spiritum A
40, 14 quia] qui A
■50, 17 pro populo] pro pulo A
52, 1 nota et] sed et A delenda est
SO, 11 et 13 israhel A
XXXXIX Viotorlnus Pet. P*
LXXIV Addenda et Corrigenda.
pag.
64, 20 et alt.] delendum est, ei tota nota: lianc uocem . . . sublatuni
ponenda est post 21 intellegitur]
7t/, 7 in templum] desmit cod. a {cf. p. XXXII 3)
1)5, 3 scribendum: {cf. p. 111, 1 sqq.)
106, 12 sumpturus] desinit cod. a (cf. p. XXXII 2)
IN INDICIBVS ADDE:
158 Beati in Apocalypsin commentaria p. 1 et 395 .... ct. 101, 2—d-
159 Canonis Muratoriani u. 19 et 20 . . . . cf. 54, 2
u. 24 et 25 . . . cf. 18, 12—14
u. 47-50 cf. 28, 7—8 (7, 20)
u. 55—59 cf. 28, 2—6
160 Papias (Euseb. hist. eccl. III 39, 15) ... . cf. 58, 3—4
170 pro pentecoste scribendiim est pentecosten 7, 22
I.
VICTORINI EPISCOPI PETAVIONENSIS
TRACTATVS
DE FABRICA MVNDI
XXXXTX. Victorimis Pet.
8IGL0MM CONSPECTVS.
L = cod. bibliothecae Lambethanae Londinensis 414 membranaceus
in 8° saec. X— XL
e = editio princeps quae exstat in Scriptorum ecclesiasticorum historia
literaria autore Guilielmo Cave (Londini MDCLXXXVIII) p 103
et 104.
g = editio Andreae Gallandii in Bibliotheca ueterum patrum tom IV
(Venetiis MDCCLXVIII) foL 49-51.
w = Walkeri correctiones apud Gallandium.
r = editio Martini losephi Routh in Reliquiarum sacrarum uol. III,
ed. altera (Oxonii MDCCCXLVI) p. 454—461; ibidem p. 464—48.3
annotationes in Victorini fragmentum. — Martini losephi Eouth
editio prior repetita est in Patrologiae cursus completi serie prima
accurante L P. Migne, tom. V (Parisiis 1844) p. 801—316.
TRACTATVS DE FABRICA MVNDL
1 |f. 71"! Cogitanti mihi (et) una ciim animo meo conferenti de
fabrica mundi istius, in quo clausi teneraur, etiam uelocitas
fahricae ipsius haec est, sicut in libro Moysi continetur, quem
^ de conditione ipsius scripsit, qui genesis appellatur. totam molem
istam deus sex diebus ex nihilo in ornamentum maiestatis suae
expressit, septimum quietus (a) labore benedictione consecrauit.
idcirco igitur quoniam septenario numero dierum et caelestia
et terrestria omnia reguntur, principii loco de hac septimana,
10 omnium septimanarum regina, meditabor et prout potuero uir-
tutis diem in eius consummationem conabor exprimere.
2 In principio fecit deus lucem eamque duodenario numero
horarum die noctuque diuisit, idcirco uidelicet, ut labo-
ribus hominum requiei locum noctem dies snperduceret,
15 rursus dies superuinceret ac sic alterna uice labor quiet(e
noct)is refoueretur, quies exercitatione rursus diei temperaretur.
quarto die fecit duo luminaria in caelo, maius et
minus, ut alterum praeesset diei, alterum nocti — - solis
2 cf. Miimc. Fel. Oct. 1, 1 7 cf. Gen. 2, 2. 3 10 cf. Ps. 109, 3
17 Gen. 1, 16. 17
1 expft Kber quaestionu sci hiejronimi ad damasum; | INCPT TRAC-
TXTYS I VICTORINI DE FAIBRICA MVNDI; L 1] Gallandius opus-
culum in septem sectiones diuisit, ipse malui in decem diuidere 2 co-
gitanti e, cogitante L et add. r conferenti e, conferente L 5 con-
ditione] cf.Ezech. 28,15: a die conditionis tuae [Vulg.) — ao' r^c, 7;jj.£pa;
ou Iv.xiad-Y]? {LXX) 6 ornamentum scripsi, ornamento L 7 septimum
scripsi, septimo L quietus a labore coni. r, quib; labore {quae uerham2
lineola transfixit) L benedictione* (m eras.) L 8 septinario L 9 septi-
mana^o, septima ad L 10 septimanarium L regina sci-ipsi^ regionumZ»
meditabor coni. r, m&ibor L 11 eius sciipsi, ea L conamor (u s. o
alt. m2) L, cf. p. 8, 6 12 duodecinario Lml 13 orarum L 14 requiei
scripsi, requiesi superdoceret (v s.o m<2)Z/ 15 acsic?(;, hacseZ quiete
noctis w, quietis L 17 et e, ut L 18 praeesset e, praecessit L noctis L
1*
4 Tractatus
et liniae — ceteraque sidera posiiit in caelo, ut lucerent
super terram et discernerent tempora et annos et menses
et dies et lioras per stationes.
Nunc ratio ueritatis ostenditur, quare dies IIII. tetras
nuncupatur, quare usque ad horam nonam ieiunanius (aut) 5
usque ad uesperum aut superpositio usque in alterum diem
iiat. mundus itaque iste ex quattuor elementis constat: igne
aqua caelo terra. haec igitur quattuor elementa [temporum]
tetradem faciunt. sol quoque et luna per anni spatium quattuor
tempora efticiunt: ueris aestatis autumni [f. 72'| hiemis, et 10
haec tempora tetradem faciunt. et ut ex ea re longius enarrem:
ecce quattuor animalia ante thronum dei, quattuor euangelia,
IIII flumina in paradiso fluentia, IIII generationes populorum
ab Adam usque ad Noe, a Noe usque ad Abraham, ab Abrahani
usque ad Moysen, a Moyse usque ad Christum dominum 15
filium dei. et quattuor animalia: hominis uituli leonis aquilae,
et quattuor flumina: Fison Geon Tigris et Eufrates. liomo
Christus lesus auctor eorum quae supra memorauimus tetrade
ab impiis conprehensus est. itaque ob captiuitatem eius
tetradem, ob maiestatem operum suorum et (ut) tempora 20
humanitati salubria, frugibus laeta, tempestatibus tranquilla
decurrant, ideo (aut stationem) aut superpositionem facimus.
Die quinto terra et aqua fetus suos ediderunt. die sexto
creata sunt quae deerant. ac sic deus hominem de humo
instruxit dominum omnium rerum, quas super terram et super 25
aquam creauit. prius tamen angelos atque archangelos creauit,
12 cf. Apoc. 4, 6 13 cf. Gen. 2, 10 16 cf. Apoc. 4, 7
17 cf. Gen. 2, 11—14
1 caeteraque e, Citheraque L 3 horas per stationes e in 7ng., horis
prestationes L 5 aut add. r 6 superpositio = oTzipd-Bc.q {term. techn.)
7 elimentis L 8 temporum seclusi praeeunte Wallcero 9 tetrade L
10 hyemis L 11 t&radiem L 13 paradyso L 17 fyson L tygris L
18 tetrade X 19 conpraehensus L 20 ut add. r 21 humanitati coni. r,
humanitatis X 22 aut stationem add. r 23 aqua f&us suus L 24 uerba
ac sic ds homine ante die sexto hahet L, corr. iv
20 post creauit add. quam er
de fabrica mundi 2 — 6. 5
[hominem finxit] spiritalia terrenis anteponens. prius enim lux,
quam caelum et terra. hic dies sextus parasceue appellatur,
praeparatio scilicet regni. Adam enimque ad imaginem et
similitudinem suam consummauit. idcirco autem prius
5 opera sua consummauit, quam angelos crearet et hominem
fabricauit, ne forte adiutores se fuisse falsa dictione adseuera-
(re)nt. |f. 12i^\ hoc quoque die ob passionem domini lesu
Christi aut stationem deo aut ieiunium facimus.
Die septimo requieuit ab omnibus operibus suis
10 et benedixit eum et sanctificauit. hac die solemus
superponere, idcirco, ut die dominico cum gratiarum actione
ad panem exeamus. et parasceue superpositio fiat, nequid cum
ludaeis sabbatum obseruare uideamur, quod ipse dominus
sabbati Christus per prophetas suos odisse animam suam dicit,
15 quod sabbatum corpore suo resoluit. prius autem, cum ipse
Moysi praeciperet, ne circumcisio diem octauam praeteriret,
quae die sabbato plerumque incurrit, sicut in euangelio scriptum
legimus, Moyses prospiciens duritiam populi illius idcirco die
sabbati leuauit manus et se ipsum crucifixit in proelio, quod
20 ab allophylis sabbato (factum est), ut caperentur et [uelut]
seueritate legis ad deuitandum disciplinam formarentur.
Et ideo Dauid in psalmo VI. pro die octauo dominum rogat,
ne in ira neque in furore suo arguat eum aut iudicet. hic
est enim reuera futuri illius iudicii dies octauus, qui extra
25 ordinem septimanae dispositionis excessurus est.
3 cf. Gen. 1, 26 9 Gen. 2, 2. 3 13 cf. Matth. 12, 8 14 cf.
Esai. 1, 13. 14 16 cf. Leu. 12, 3 17 cf. loh. 7, 22 18 cf. Matth. 19, 8
19 cf. Ex. 17, 9. 12, cf. Col. 2, 14 et Tertuniani adu. Marc. III 18 et adu.
Psychicos c. 10 22 cf. Ps. 6, 1. 2, cuius psalmi titulus est: uTCsp vqc, bySoTj?
1 wer&a hominem finxit delenda esse uidentur 2 terra tv, terram L
3 enimque scripsi (= namque), enim quem L 5 creauit r 6 adseue-
rarent w, adseuerant L 15 sabbatum w, sabbato X 17 plerumque
idem quod saepe 19 leuauit manus scripsi, leuabat manus coni. r, lege-
bamus L in] et (in s. et m2) L quod] quae L 20 allofilis L
factum est addidi uelut seclusi utpote ortum ex glossa ad et ad-
scripta: uel 'uf 21 seueritate r, seueiitate L deuitandum scripsi,
deuetando (i s. e alt. m2) L 22 dno Ij
6 Tractatus
lesus quoque Naue successor Moysi et ipse sabbatum
resoluit. die enim sabbati praecepit filiis Israel, ut muros
ciuitatis Hiericho tubicinibus circuirent et bellum allopliylis
indicarent. Matthias autem princeps ludae sabbatum resoluit.
nam praefectum Antiochi regis Syriae sabbato occidit |f. 73'j 5
et allophylos sua persecutione subiecit. et apud Mattheum
scriptum legimus, Esaias quoque et ceteri collegae eius sabbatura
resoluerunt, ut uerum illud et iustum sabbatum septimo
miliario annorum obseruaretur. quamobrem septem diebus istis
dominus singula milia annorum adsignauit. sic enim cautum if>
est: in oculis tuis, domine, mille anni ut dies una.
ergo in oculis dei singula milia annorum constituta sunt:
septem enim habeo oculos domini. quapropter, ut memoraui,
uerum illud sabbatum est septimum miliarium, in quo Christus
cum electis suis regnaturus est. 15
Septem quoque caeli [sunt] illis diebus conueniunt. sic enim
cautum est: uerbo domini caeli firmati sunt et spiritu
oris eins omnis uirtus eorum. hi septem spiritus. nomina
sunt eorum spiritus, qui supra Christum dei requieuerunt. ut
apud Esaiam prophetam cautum est: et requiescit super 20
eum spiritus sapientiae et intellectus, spiritus con-
silii et uirtutis, spiritus scientiae et pietatis, et
repleuit illum spiritus timoris dei, summum ergo caelum
sapientiae, secundum intellectus, tertium consilii, quartum
uirtutis, quintum scientiae, sextum pietatis, septimum timoris 25
dei. ex hoc ergo tonitrua mugiunt, fulmina extenduntur, ignes
2 cf. los. 6, 3. 15 5 cf. I Mach. 2, 24. 25. 40. 41 6 cf. Matth.
12. 3—5 7 cf. Esai. 1, 13; Os. 2, 11 etc. 11 Ps. 89, 4 13 cf. Zach. 4,
10; Apoc. 5, 6 15 cf. Apoc. 20, 6 17 Ps. 32, 6 20 Esai. 11, 2. 3
1 lesus Naue successor Moysi] item exenipU causa in tractatibus qui
dicuntur Origenis (ed. Batiffol) p. 88, 16 2 isrt L 3 hyericho L
allofilis L 4 Matthias] Mathathias Vulg. 5 Antiochi] antiqui L 6 allo-
philos L 7 collegi Z 8 ut] Elt L 13 habeo = z^/jm pro teneo, scio,
inuenio, cf. a\Xy]^ 686v, ctoTYjpcc/.v syetv 14 est septimum miliarium
scripsi^ et septem milia anni L 16 sunt del. w 18 hii L 23 spi-
ritu L 24 sapientia; L 25 scientia; L 26 flumina L
de fabrica mundi 6 — 8. 7
conglobant<ur), trabes ardentes apparent, sidera radiant, comae
horribiles coruscant, nonnunquam accedit etiam sol et luna: in-
uicem uisitantur atque illa ultra formidabilia lumina, radiantia
|f. 73''| in acie aspectu eius, efficiunt. auctori autem totius crea-
5 turae istius — ^uerbo* cognomen est ei. sic enim dicit pater eius:
eructatum est cor meum uerbum bonum. lohannes
euangelista sic dicit: in principio erat uerbum et uerbum
erat apud deum et deus erat uerbum. hoc erat in
principio apud deum. omnia per ipsum facta sunt et
10 sine eo factum est nihil. ergo primus factus creaturae
est, secundus hominis (uel) humani generis, ut ait apostolus.
hoc igitur uerbum, cum lucem fecit, sapientia uocatur; cum
caelum, intellectus; cum terram et mare, consilium; cum
solem et lunam ceteraque clara, uirtus; cum terrae ac mari
15 (fetus) excitat, scientia; cum hominem finxit, pietas; cum
hominem benedicit et sanctificat, timor dei nomen habet.
Ecce septem cornula agnuli, septem oculi dei, septem
oculi stagnei, [septem oculi], septem spiritus, septem faces
ardentes ante thronum dei, septem candelabra aurea, septem
20 ouiculae, septem mulieres apud Esaiam, septem ecclesiae apud
Paulum, septem diacones, septem angeli, septem tubae, septem
signacula libri, septem septimanae quibus pentecoste concluditur,
septem septimanae apud Danihelum, item sexaginta tres septi-
6 Ps. 44, 2 7 loh. 1, 1-3 10 Col. 1, 15 11 I Cor. 15, 47
16 cf. Gen. 2, 3 17 cf. Apoc. 5, 6; Zach. 4, 10 18cf. Zach. 4, 10; Apoc. 5, 6;
Apoc.4, 5 19cf.Apoc. 1, 13 20 cf. Leu. 23, 18; Esai. 4, 1 21 cf.Act.6, 3;
Apoc. 15, 1. 6 etc. los. 6,4etApoc. 8,2 22 cf. Apoc. 5, 1 23 cf. Dan. 9, 25
1 conglobant L 2 horribiles coruscant scripsi, orribilis curabitur L
3 lumine L 4 auctori autem scripsi, Auctoritate L 5 istius scripsi,
iustus L 6 eructatura est] de forma deponenti cf. Georges, Wortformen
s, u. 11 uel addidi 14 maris (s del. m3) L 15 suppleui fetus, c/.
p. 4, 24 et 8, 15 17 oculos L 18 stagnei pertinet ad Zach. 3, 9 et
4, 10: uidebunt lapidem stanneum (= tov XiO-ov tov xaoottepcvov) in manu
Zorobabel: septem isti oculi sunt domini {Vulg.) septem oculi unds inclu-
sit w 20 septem ecclesiae] cf. p. 28, 5 — 10 et Cypriani testim. I 20
p. 53, 11 H. : et Paulus ecclesiis septem scribit 21 tubas L 22 pente-
costen L 23 Danihelum cf. Commod. apol. 246 Bomb.: a Danihelo
sexaginta coni. r, quadraginta L {in archetypo erat XL pro LX)
8 Tractatus
raanae apud Danihelum, apud Noe septem omnia munda in
arca, septem uindictae de Cain, septem anni remittendi debiti,
lucerna |f. 74'| cum septem orificiis, septem columnae sapien-
tiae in domum Salamonis.
Nunc igitur de ine(na)rrabili gloria dei et prouidentia 5
uideas memorari: tamen, ut mens parua poterit, conabor
ostendere. ut Adam illum per septimanam reformauerit atque
uniuersae suae creaturae subuenerit, natiuitate filii sui lesu
Christi domini nostri factum est. quis itaque lege dei doctus,
quis plenus spiritu sancto non respiciat corde, ea die Gabrihel lo
angelum Mariae uirgini euangelizasse, qua die draco Euam
seduxit; ea die spiritum sanctum Mariam uirginem inundasse,
qua lucem fecit; ea die in carne esse conuersum, qua terram
et aquam fecit; ea die in lacte esse conuersum, qua stellas
fecit; ea die in sanguine, qua terra et aqua fetus suos edi- i5
derunt; ea die in carne esse conuersum, qua die hominem de
humo instruxit; ea die natum esse Christum, qua hominem
finxit; eadem die esse passum, qua Adam cecidit; ea die
resurrexisse a mortuis, qua lucem fecit? humanitatem quoque
suam septenario numero consummat: natiuitatis, infantiae, '-^o
pueritiae, adulescentiae, iuuentutis, perfectae aetatis, occasus.
ludaeis quoque humanitatem suam etiam his modis ostendit:
cum esurit, sitit, cibum potumque cepit; cum ambulat et
secessit; cura super ceruicale dormiuit. cura autem freta orta
procella pedibus ingreditur, uentis iraperat, |f. 7.P\ aegros 25
curat, et clodos reformat, caecos (illuminat, surdos auditione
1 cf. Gen. 7, 2 2 cf. Gen. 4, 15; Deut. 15, 1 3 cf. Zach. 4, 2;
Prou. 9, 1 20 cf. Philonis libellura de opificio mundi c. 36 (secundum
Hippocratem) 23 cf. Matth. 14, 22 etc. 24 cf. Marc. 4, 38
3 orificis L 4 Salamonis] sic codex 5 inenarrabili scripsi, inerra-
bili L 8 subueneritif;, subuenir&L natiuitate L llaeuamL 13 posi
conuersum excidisse uidetur Christum 15 fa&us L 18 qua] **quo* (in
ante quo et d post quo eras.) L 19 resurrexisse w;, resurrexitX 20 septi-
nario L natiuitate L 21 occasus w, occasum; L 23 cepit scripsi,
dedit L et secessit coni. r, eas esse scit L 24 ceruicale scripsi {cf.
Georges, Wortformen s. u.), ceruicalem L orta coni. r, autL 26 clo-
dus (o s. u m2) L <illuminat, surdos auditione et mutos)> add. r
de fabrica mundi 8—10. 9
et mutos) eloquentia instituit, uide eum dominum se esse nun-
tiare eis.
10 De duodenario numero dies, ut supra memoraui, per
duodenas horas bifarie diuisus est: lucis et noctis. per lias
5 namque horas menses et anni et tempora et saecula con-
putantur. constituti sunt itaque sine dubietate diei angeli
duodecim, noctis angeli duodecim, pro numero scilicet ho-
rarum. hi sunt namque XXIIII testes dierum et noctium,
qui sedent ante thronum dei, coronas aureas in capitibus suis
10 habentes, quos [in] apocalypsis lohannis apostoli et euangelistae
seniores uocat, idcirco, quia seniores sunt et aliis angelis
et hominibus.
9 cf. Apoc. 4, 4
1 eloquentia L uide eum scripsi, uid&e L nuntiare r, nuntiari L
2 eis. De scripsi, eiusde L 3 uis praepositionis de est quod attinet
ad dies coni. r, dicere L 4 bifariae L 6 constituta L dubie-
tate scripsi, dubio aute L 10 in del w__ 12 EXPl7r TRACTATVS
VICTORINI|DE FABRICA MVNDI;|INCPT DE SEPTEM EX | PECTA-
CVLA MVNDI I Plerique philosophorum dum studiis lit | terarum uacant
etc. L
II.
COMMENTARII IN APOCALYPSIN
EDITIO VICTORINI
ET
RECENSIO HIERONYMI
VNA CVM POSTERIORVM ADDITA-
MENTIS
8IGL0RVM COXSPECTVS.
A. EDITIO VICTORINI:
A — codex Ottobonianus lat. 3288 A saec. XV
a = cod. Ottobonianus lat. 3288 B saec. XV exeuntis, ex cod. A de-
scriptus
a = cod. Vaticanus 3546 saec. XVI, ex cod. a descriptus
B. RECENSIONES.
I. RECENSIO HIERONYMI (I):
T = cod. Taurinensis lat. GV3 membran. saec, XI
D = cod. 1079 bibliothecae oppidi Arras saec. X
C = cod. 895 bibliothecae oppidi Trojes saec. XII
B = cod. nionasterii sancti Victoris prope Parisios, nunc cod. 316
bibliothecae 'de 1'Arsenar saec. XII
e = editio princeps Parisiis 1543, ex cod. B deprompta
T = TBCB
II. KECENSIO POSTERIOR TEXTV APOCALYPSIS
ALIISQVE ADDITAMENTIS AVCTA (O):
F = cod. Harleianus 3012 saec. IX exeuntis uel X ineuntis, qui Londini
in museo Brittanico asseruatur
H = cod. Hafniensis — 'cud. man. Arnam. Leg-at Nro 1927 AM 795.
4**^' — saec. XII
I = cod. membr. bibliothecae Antonianae Patauinae, in scrinio VI
n. 105, saec. X
K = cod. M. S. 29 monasterii 'Kremsmiinster' saec. XII
Jc = cod. membr. 108 monasterii 'Lambach' saec. XII ex. uel XIII in.,
ex codice K descriptus
M = cod. lat. chartaceus Monacensis 27319 saec. XV
<P = FHIKM
13
33 = Sancti Beati presbyteri Hispani Liebanensis in Apocalypsin com-
mentaria, opera et studio Henrici Florez_, Matriti MDCCLXX,
584 pag.
III. RECENSIO POSTREMA EX PRIORIBVS MIXTA:
S = cod. bibliothecae Casinensis CCXLVII (signatus exterius N. 247
et 563, intus P. 129, N. 257, plut. E), charactere longobardico
Casinensi saec. XI — XII
g = editio Andreae Gallandii in Bibliotheca ueterum patrum tom. IV
(Venetiis MDCCLXVIII) fol. 52—64: S. Victorini scholia in Apo-
calypsin beati loannis, quae primus ex bibliothecae Casinensis
codice in lucem eruit Basilius Millanius monachus Casinas pro-
dieruntque Bononiae in 8*^ apud Antonium Ciaccarellum et Pere-
grinum Bonardum anno MDLVIII CaL luliis
X = FHIKMS (testes recensionum II et III)
0 = omnes testes omnium recensionum
cet.= ceteri testes praeter eos, qui singillatim memorantur
r = D. Andreae Riuini Sanctae reliquiae duum Victorinorum, Gothae
anno MDCLII, in quibus p. 31 — 74 Victorini commentarius ex
recensione Hieronymi et p. 74 — 124 Riuini notae in commentarium
exstant
m = Migne, Patrologiae cursus, series prima, tom. V (Parisiis 1844)
p. 317 — 344, ubi Gallandii editio repetitur
PROLOGVS HIERONYMI.
Diuersos mavina discrimina transuadantes inueniunt casus.
si turbo uentorum fuerit ueliementior, formido est; si terga
iacentis elementi moderatior crispauerit aura, pertimescunt
5 insidias. ita mihi in hoc uidetur quem misisti uolumine, qui
in apocalypsin explanationem uidetur continere Victorini. et
est periculosum et obtrectatorum latratibus patens de egregii
uiri opusculis iudicare. nam et anterior Papias Hierapolites
episcopus et Nepos in Aegypti partibus episcopus de mille
10 annorum regno ita ut Victorinus senserunt. et quia me litteris
obtestatus es, nolui differre, sed ne spernerem precantem,
maiorum statim libros reuolui et quod in eorum commen-
tariis de mille annorum regno repperi Victorini opusculis
sociaui ablatis inde quae ipse secundum litteram senserit.
15 A principio libri usque ad crucis signum quae ab imperitiis
12 maiorum libros: inprimis Ticonii Bonaiistae in Apocalypsim
commentarium
1 Hunc prologum praebent ATFIK3IS)8 Incipit Prologus
Be.ati, pbri in libro Victorini A, INCIPIT PRxVEB^ATIO SIVE PRO-
LOG SCI HIERONYMY PTEL IN^\POCALIPSI LIBRO AD ANATO-
LIVM T, INCIPrr PREFATIO SCI HIERONIMI F, INCIPIT PRO-
LOGVS S. HIERONIMI PRESBITERI AD ANATOLIVM IN EXPOSI-
TIONE APOKALIPSIS S 2 transuadentes AK 3 turba ADCJBF
4 pertremescunt (-iscunt S) FS'B 5 ita] sic itaque S quem] quod elS'^
qui] quod eIS'B 7 etj atque S 8 opusculo K ierapolites ADCS
9 episcopus] om. IS, epistulae T, epistole ADmlCB, eplae F 10 regno-
rum TF et] at e 11 uolui JX^e sed et ne sperem T deprecantem
FIKMS)& 12 quod] quae TD, quid F, quicquid S 13 de m. a. regno
(regnura TF) TDFIKMS, om. ACB repperii T opuscuTo K 14 ab-
latis KS, ablata TFM^iQ, ab iota ADCB 15 post principio add.
itaque *S' signum crucis ACB ab] ahundanter, cf. Hieronymi Ep. 1, 5:
a dolore corporis spiritu superato imperitiis scripsi propter genetiuum
scriptorum {cf.Hieron. in interpretatione libriDidy^ni de spiritu sanctoc. 2o
(XXIII 125 M): perturbationes et imperitias), imperitu F^ imperitis cet.
Prologus Hieronymi. 15
erant scriptorum uitiata, correximus, exinde usque ad finem
uoluminis addita esse cognosce. iam tuum est discernere et
quid placeat roborare. si uita nobis comes fuerit et dominus
sanitatem dederit, tibi nostrum in lioc uolumine potissimum
sudabit ingenium, Anatoli carissime.
1 scriptorum TBF, scriptoribus {post imperitis) S (post uitiata)
ACB'^, om. IKM post exinde add. uero S 2 discere D 3 quod
plus placeat A post si add. autem S 5 sudauit TF Anatlioli DCBFI
carissime 07n. F pro carissime praebet mi in Christo uale I EXP
praefatio incp lib r, explt prolog d, explic prefatio
INCIPIT explanatio sci hieronimi in libro apocalypsin
lOHANNIS APOSTOLI F
EDITIO VICTORINI.
CAP. I.
[fol. r] ^Prijiicipium libri beatitudinem (legenti.) audienti | et
seruanti promittit, ut lectioni studens | exinde opera discat et quae
1, 4 praecepit I ^cusjtodiat. gratia uobis et pax a deo qui estJLet
qui Cjrat et qui uenturus est. [ ^quia cu^m patre omnia fecit,
non ex uirgine | ^sumpsitj (initium). uenturus est: utique ad iudi-
candum. l^septifOjrmi spiritu. | ^in Esaiaj legimus: spiritus
8 Esai. 11, 2. 3
2 Cap. I. addidi, itidem sequentium capitulorum numeros 3 in
iis partibus codieis A, quae scissuras passae sunt, repraesentandis sin-
gulorum codicis uersuum finem signo \ designaui; litterae uncis ^ j in-
clusae in cod. A ahscissae sunt, exstat autem maior pars in codicibus
aa legenti addidi ex Hieronymi recensione, om. Aaa (cf. CBM)
4 et exinde aa 6 qui {ante erat) om. aa manifeste propter lacunam
codicis A quia cum a, qui cum a 7 spatium expletur uocahulo
sumpsit, quare initium cod. A {cf BCB) omisisse putamus
KECENSIO HIERONYMI
CVM ADDITAMENTIS POSTEEIOEVM.
CAP. I.
1 [Apocalypsis lesu Christi quani dedit illi dcus 1, 1,
5 ostcndcrc scruis suis rjtiae oportet fieri cito. hcati qui
lcfjunt ct qui audiunt scrmones huius prophetiac et
scruant quae in ea scripta sunt.J Principium libri beati-
tudinem legenti, audienti et seruanti promittit, ut lectioni
studens exinde opera discat et praecepta custodiat. gra-
10 tia uobis et pax a deo qui est et qui erat et qui 1, 4
uenturus est. est: quia permanet; erat: quia cum patre
omnia fecit, non ex uirgine initium sumpsit; uenturus est:
utique ad iudicandum. (ct a scptcm spiritibus qui in 1, 4
conspecfu fhroni cius siint.) septiformi spiritu. in P]saia
14 Esai. 11, 2. 3
TJ)CB + PUKMSJ = T -f X
1 Textus qui sequitur litteris antiquis descriptus Ilieronymi est; quae
litteris plerumque cursiuis impressa siint^ uhi uncis angulatis ([ ]) in-
clusa sunt, j^ertinent ad recensiones posteriores tcxtu apocalypsis aliisque
additamentis auctas (= Xj, uhi uncis rotundis {( )) signantur., recen-
sioni quae dicitur mixtae (= S) soli trihuenda sunt in cod. H lacuna
exstat usquc ad p. Gl, 1 3 Cap. I. addidi, itidem sequentium capitum
singularumque sectionum numeros 4 apocalypsis . .1. 7 scripta suut
add. X Apocalypsin ¥ /pi hiesu F 5 ostendere /it, ut ostenderet i^,
et ostendit MS post cito add. et significauit S cum Vulg. 6 qui
om. M 7 in ea om. g Pro principio F 8 legenti om. (cum A) CBM,
add. atque S obseruanti I ut . . custodiat om. I 9 operam TF
praecepta] quae praecepit CB cum A 10 a deo] ab eo IKS cum
Vulg. qui {ante uenturus) om. TDC 11 uenturus est omnipotens F
est {alt.) eFS, o»i. cet. quia pr. | qui I post permanet add. et
CBFM 12 non] nec S, et nunc g initium om. (cum A) BCB
13 utique] itaque F et . . eius sunt add. S cum Vulg. 14 septiformi..
p. 19, 4 spiritus sancti om. <^ septiformis T, septiformem S spiritum S
XXXXIX. Victorinus Pet. 2
18 Editio Victorini I 1—2.
sapientiae et intellectus, | Lconsiliij et fortitud'inis,
scientiae et pietatis, spiritus | ttimorisj dei. | Listij septem
1, 5 spiritus unius scilicet dona (sunt) spiritus sancti. et ab j
JesjU Christo qui est testis fidelis primogenitus ex|
j^mjOrtuis. in homine suscepto perhibuit testimonium | Lijn 5
mundo, in quo passus nos suo sanguine 1 soluit a peccato
et debellato inferno primus resurrexit a mortuis, et mors ei
ultra non dominabitur, sed ipso regnante mundi regnum
1, 6 destructum est. et fecit nos regnum et sacerdotes, id
est omnem tidelium ecclesiam, sicut Petrus apostolus dicit: lo
1, 7 gens sancta, regale sacerdotium. ecce uenit cum
nubibus et uidebunt eum omnes populi. qui primo in
suscepto homine uenit occultus, post paululum in maiestate
et gloria neniet ad iudicandum manifestus.
2 1, 13 Quod autem dicit: i^nter mediumj candelabrorum ] aure- i5
orum ambLulantem simijlem filii hominis, 'Lsinf^ijiem'
[dicit post mortejm deuictam. [fol. 2^"] in caelis cum ascendisset
adunatLO et isto corporcj | cum spiritu gloriae, quam recepit a
Lpatre, potestj | iam quasi filius dei dici, non quLasi filius
7 Rom. 6, 9 11 I Petr. 2, 9
1 ct (ante fortitudinis) om. a 2 dei scripsi cum TB, domini A cum
Vulg. 3 sunt om. Ao. spu scti A 14 uenit aa manifestius A
15 inter medium om. aa satis magno spatio relicto, cf. p. 20, 1 16 ani-
bulantem om. aa, sed praebent lacunam filio aa 17 dicit post 07n,
aa, sed exhibent lacunam celis A saepius 18 adunato . . corpore]
adunato sanct aa cum lacuna post sanct 19 potest iam aa. non
quasi filius hominis aa
Recensio Hieronymi I 1 — 2. 19
legimiis: spiritus sapientiae et intellectus, consilii
et fortitudinis, scientiae et pietatis, spiritus timo-
ris dei. isti septem spiritus unius scilicet dona sunt spiri-
tus sancti. et ab lesu Christo qui est testis fidelis 1, 5
-5 primogenitus ex mortuis. in homine suscepto perhibuit
testimonium in mundo, in quo passus suo nos sanguine
soluit a peccato et debellato inferno primus resurrexit a
mortuis, et mors ei ultra non dominabitur, sed ipso re-
gnante mundi regnum destructum est. et fecit nos regnum 1, C
10 et sacerdotes (deo et patri suoj, id est omnem fidelium
ecclesiam, sicut Petrus apostolus dicit: gens sancta, regale
sacerdotium. ecce uenit cum nubibus et uidebunt 1, 7
eum omnes populi. qui primo in suscepto homine uenit
occultus, post paululum in maiestate et gloria ueniet ad iudi-
15 candum manifestus.
2 Quod autem dicit: [et conuersus uidi septem ca>2r?e- 1, 12. IB
labra aurea et in medio septem candelahrorum aure-
ornm similem filio hominis] in medio candelabrorum
aureorum similem filii hominis, 'similem' dicit post mor-
^o tem deuictam, cum ascendisset in caelis, adunato et isto cor-
pore cum spiritu gloriae suae, quam recepit a patre potestatem
8 Rom. 6, 9 11 I Petr. "2, 9
1 spiritum uidelicet S et om. T 3 dei TD, domini CBS {d-soo
LXX, domini Vulg.) isti . . . /. 4 sancti om. g post isti add. enim S
4 Christo 07n. I fidelis oni. I 5 ex mortuis] mortuorum jS* cum
Vulg. post homine add. enim F 6 post quo add. etiam S 7 et]
ac S 8 sed ipso] sed' om. F, ipso autem aS' 9 nos] nostrum FM
10 deo . . suo add. S cum Vulg. omnem] omnium X 11 Petrus
quoque S 12 ueniet TFS uidebit X 13 omnes populi DCB,
omnis populus T, omnis oculus X post qui add. enim S primus
F, prius I homine] semine F 16 et . . filio hominis add. X (et
conuersus uidi inter medium VII candelabrorum aureorum similem filio
hominis I) 18 in . . hominis om. X 19 filii BC, fili D, filio T
post similem add. hoc T, hoc (i s. o m2) D 20 adunatam in suo
corpore S et ojn. T 21 post spiritu add. et DCB pote-
state Cm2Be
2*
20 Editio Victorini I 2—3.
1, 13 hominisj. | ambulans inter medium candelabrorLum-
aUj|reoi'um, id est inter medium ecclesiarum, Lsicutj [ per
Salomonem dixit: inter semitas iustojumj | ambulo. cuius
1, 14 antiquitas et inmortalitas, [maj|iestatis origo, 'in capite
candor' ostenditur. | caput autem Christi deus est. 5
3 1, IGc In facie autem | claritas solis. facies eius apparitio illius
[fuitj, I qua locutus est hominibus faciem contra facLiemj. | solis
autem gloria minor est quam gloria domiuLij, | sed propter ortum
et occasum et rursus ortum, | quod natus sit et passus et resur-
rexit, I ab eodem dedit similitudinem [eius] scriptura|faciem eius lo
gloriae solis.
o Prou. S, 20 5 I Cor. 11, 8
4 iminortalitas J. c/. liaec testimonia : cmua aiitiquitas et immortalitas
maiestatis origo in capite candor osteuditur Frimasuis {LXVIII SOl A M);
caius antiquitas atque aeternitas iuxta Immanac consnetudinis locutionem
in candore capitis demonstratur Autpertiis {Amhrosii Ansberti in Apoc.
lib. I, Naxima Bibliotheca Fatnim XIII, Lugduni 1677, p. 424 B)\
aitiquitas et immortalitas maiestatis in capite candor ostenditur Beda
{Opera omnia ed. Giles, uol. XII, London 1844, p. 345) 5 in mar-
f/ine codicis A manus recentior liaec Ilieronymi additamenta suppleuitr
Et in capillis albis albatornm est similitudo: lanae similis propter oues,.
similis niui propter innumerabilem candidatorum turbam de celo dato-
i-um. et postea: Oculi eius ut flamma ignis: precepta dei sunt. que-
credentibus lumen ministrant, incredulis autem incendium 8 dominjj}
dn A sed] et Aml, sed m2 in mg. 10 eius pr. uncis inchisi; dedit
similitudinem idem quod comparauit
Recensio Hieronjmi I 2 — 3. 21
•quasi filium hominis ambulantem inter medium can- 1, 13
delabrorum aureorum, inter medium dicit ecclesiarum,
sicut in Salomone dicit: intersemitas iustorum ambulabo.
cuius antiquitas et inmortalitas, maiestatis -origo. in capite 1, H
T) candor ostenditur. caput autem Christi deus est.
[Caput autem eius et capiUi erant albi tamj^iam lana aJbal^inT =^
(et tamquam- nixj: m capite candor ostenditur. caput autem^^^^ '^-^^'
Christi deus est.y et in capillis albis albatorum est multitudo ditamen-
lanae similis propter oues, similis niui propter innumerabilem
10 turbam candidatorum de caelo datorum.
Oculi eius ut flamma ignis. praecepta dei sunt, quae//MnT =
credentibus lumen ministrant, incredulis incendium. ^."J^ '^^^'
:3 In facie autem eius claritas eius ut sol. 'claritas eius' i. 16 c
quod dixit, apparitio illius fuit, qua locutus est hominibus ^ *?^ ^
i5 facie contra faciem. solis autem gloria minor est quam gloria
domini, sed propter ortum et occasum et rursus ortum, quod
natus sit et passus et resurrexit, ab eo dedit similitudinem
scriptura faciem eius gloriae solis.
3 Prou. 8, 20 5 1 Cor. 11, 3
2 inter..ecclesiarum 0?». T4> 3 saloinoneni T dicitur ^S A et scripsi,
est codd. Hieronymi inmortalis I post inmortalitas add. et S Maie-
statis T jjost interpunctionem Cuius antiquitas est immortalitas, maie-
statis origo. Sd p. 54 in capite . . est om. hoc loco X 6 sequuntnr septem
commentarii particulae, quarum numerum Hieronymus auxit additis
trihus particulis {!'' , I/", F^), quarum ordinem auctores recensionum ^l^
et S ita mutauerunt, ut ordinem textus ipsius sequi maUent: quo fit, ut
inter se respondeant I^ in T = 4 in X, 11"" = 5, III = 6, IV = 1,
V- = 2, VI = 3, VII = 8, VIII = 7 {^) = 9 {S), IX = 9
(<1)) = 7 {S), X = 10 Caput . . deus est add. X 7 et tamquam nix
add. S cum Vulg. 8 et om. TX albatorum] abbatum g multitudo
TBX, item Primasius et Beatus p. 59, siinilitudo CBAm2 9 similis
pr. DCBAm2, similes TS, similauit I53i3. 59, siraulauit K oues..propter
om. FKM similis {alt.)] simulauit D, simplices S, om. 133 cand. turbam
CBAm2 candidorum F 11 ut XAmQ, item Primasius et Beatusp. 59, sicut X
12 min. lumen *S' post incredulis add. autcm Am2S 13 in facie eX,
in faciem T eius {alt.) r*l>, om. cet. ut] sicut IK 14 qua] quia F
15 contra] ad S,item Prim. et Beatus p. 67 16 hortum T rursum TX
17 resurrexerit IK ab eo scripsi, adeo TD^, iJeo CBS^^Q p. 67 dixit
similem CB 18 scripturas T post scriptura add. similans S, assimilans^
22 Editio Victorini I 4.
4 1, 13 b In ueste sacerdotali carnem | quae corrupta uon est a
morte | et habet per passionem aeternum sacerdotium | aper-
1, ISctissime traditum est. | zona aurea accincta pectori:
conflata conscienltia et purus spiritalis sensus traditus est|
1, I6b ecclesiis. per gladium bis acutum de ore ipsius | emi- 5-
cantem I ostenditur ipsum esse, qui et nunc euangelii | bona
et prius per Moysen legis notitiam | uniuerso orbi protulit. sed
quia ex eodem | uerbo omne genus humanum tam ueteris [ quam
noui testamenti iudicaturus est, ideo | gladius nominatus est. |
[fol. 2''] Lgladius enim militejm armat, gladius hostem inter- lo
licit, I Lgladius desertorjcm punit. ut ostenderet aposto|Llis, quia
iudijcium adnuntiabat, ait: non ueni|Lpacem mitt ere sed
gladium. et postquam conl^summaujerat parabolas, ait ad
illos: I LinteLlexistis omnia? dixerunt: ita. adiecit:'|
^projpterea omnis scriba doctus de regno caelorum | i5
Lsimjilis est patrifamilias proferenti de thesauro|suo
12 Matth. 10, 34 14 Matth. 13, 51. 52
1 uerha non est a morte bis leguntur in Aaa. 2 apertissimiim Aaa^
alitcr apertissime traditum Am2 in mg. 3 estj Mammae duo sunt |
testamenLtaj add. Am2 partim in linea, partim in mg. dextro zona]
Et zona chorus sanctorum et aurum per ignem probatum. Aliter prae-
mittit Am2 in mg. 4 post sensus add. ita Am2 s. l., sensus ita aa
6 ipsum = Tov a-jTov nunc] nuntiat A, aliter nunc Am2 in mg. dextrO'
7 ()\V\ protulit "^ A, orbi protulit orbi ao. 9 gladius] Bis acutus
commemoratus est add. Am2 in mg. 11 ut] Et ut id add. Am2 in
mg. dextro 12 post Linittejre add. in terrani A7n2 s. l. 14 post
Linteljlexistis add. hec Ajn2 s. l. haec omnia aa 15 aliter in regno
dei add. Am2 in mg. d.
Recensio Hieronymi I 4. 23
[Vestitum tunica talarij in ueste /talari id esty sacer- 1, 13 b
dotali carnem quae corrupta non est a morte et habet per^^^.*^^=^
, . . . T 1 m }i
passionem sacerdotium apertissime traditum.
[Et praccindus erat acl mamillas zona aiirea.] mammae 1, 18 c
5 duo sunt testamenta et zona chorus sanctorum ut aurum peYV^inT =
, , ,., 2inX:Hie'
ignem probatum. aliter: ,,,q^ ^^j^i
Zona aurea accinctus pectori: conflata conscientia eiviiny =
purus spiritalis sensus ita traditus est ecclesiis. ^ '^^ -^
[Et ex ore iUius gladius ex utraque ijarte acutus procedens.] i, i6b
10 per gladium bis acutum de ore ipsius emicantem ^^^^"'|,=
ostenditur ipsum esse, qui et nunc euangehi bona et prius
per Moysen legis notitiam uniuerso orbi protulit. sed quia ex
eodem uerbo omne genus humanum tam ueteris quam noui
testamenti uindicaturus est, ideo bis acutus commemoratus
15 est. gladius enim militem armat, gladius hostem interficit,
gladius desertorem punit. et ut ostenderet apostolis, quia
iudicium adnuntiabat, ait: non ueni pacem mittere sed
gladium. et postquam consummauerat parabolas, ait ad illos:
intellexistis omnia? et dixerunt: ita. et adiecit: prop-
20 terea omnis scriba doctus de res"no dei similis est
&
17 Matth. 10, 34 19 Matth. 13, 51. 52
1 uestitum . . talari add. X tunica om. S talare F uestitum,
inquit, podere id est talari tunica id est sacerdotali S3 p. 56 talari
id est add. X 2 non ojn. g ad mortem SS& per om. CB 3 tradi-
tumj denotatum 33 4 et . . aurea add. X mammae] niamillae eius S
5 et om. F zona aurea S post sanctorum add. est S utj et
TAm2 6 probatus IK 7 zonam auream T accincta S confiatam
conscientiam et purum spiritualemque indicat sensum qui tr. est eccl. S
9 Et ex . . procedens add. X illiusj eius M ex (alt.) om. 1 11 bonaj
uerbum ^S", donum IK 12 urbi T, orbe F 13 ante omne add. in S
quam ueteris quam noui T, tam noui quam ueteris IKS^p. 63 14 uin-
dicaturus TJ)XS3, iudicaturus • 05 cum A 16 post ostenderet add.
saluator I post quia add. ad T 17 demonstrabat F post mittere
add. in terram BCB cum Vulg. 18 et] at IKM consumma, abJiinc
deest folium in cod. T> usque ad p. 33, 16 longe parabolam T 19 haec
omnia X93 cum Vulg. et {ante dixerunt) om. IKM ita] etiam domine F
(etiam Vulg.) et adiecit om. CB 20 de TFM, in cet. cum Vulg.
24 Editio Victorini I 4—5.
ncua et uetera, |Lnouja: euangelica uerba, uetera: legis et
proplie|LtarUim. haec de ore suo processisse Petro ait:|[Ujade
ad mare et mitte hamum, et piscem quij^pjrimus
ascenderit, aperto ore eius inuenies | staterem — id
est duos denarios — da pro me et|pro te. et Dauid simi- 5
liter ait per spiritum: semel locutus|est deus, haec duo
audiui, quia | semel decreuit ab initio dominus, quod usque|
ad finem futurum est. | liaec ergo sunt duo testamenta, quae
pro captu I temporis aut duo denarii aut noua et uetera | aut
gladius bis acutus nominatur. | denique cum iudex sit ipse a lo
patre constitutus. | uolens ostendere, quoniam uerbo praedi-
catijonis iudicabuntur homines. ait: putatis, | quia ego uos
iudicabo nouissima die? uerbum|quod. uobis locutus
sum, illud iudicabit in nouissima die. et Paulus contra
Antichristum ad Tessalonicenses ait: quem dominus [fol. 3'] in
interficiet spiritu oris sui. hic est ergo gladius b^is aj|cutus,
procedens de ore eius.|
5 1, I5b ^O'^ eius tamquam uox aquarum multarum. aquae |
multae populi esse intelleguntur, sed et donum baptis|mi, quod
2 Mattli. 17, 26 6 Ps. 61, 12 13 loh. 12, 48 15 II Thess. 2, 8
deus
6 (loininiis A 7 audinir.vJi^ A 8 liaec ergo . . Z. 10 nominatur
om. Hieronymus 9 denarii aut scripsi, denaria ut Aar/. 12 uos ego aa
14 iii nouissima] aliter in nouissimo Am2 in mg. dextro 19 sed^^' do-
num A
Recensio HieroTiymi I 4-
patrifamilias proferenti de tliesauro suo noua et iietera,
noiia: euangelica uerba, uetera: legis et proplietarum. et haec
de ore suo processisse et Petro ait: uade ad mare et mitte
hamum, et piscem qui primus ascenderit, aperto ore
fj eius inuenies staterem ■ — id est duos denarios — • dabis
pro me et pro te. et Dauid similiter per spiritum ait: semel
locutus est deus, duo liaec audiui, quia semel decreuit
ab initio dominus, quod usque ad finem faturum est. denique
cum iudex sit ipse a patre constitutus, uolens ostendere,
10 quoniam uerbo praedicationis iudicabuntur liomines. ait:
putatis. quia ego uos iudicabo in nouissima die? sed
uerbum quod uobis locutus sum, illud uos iudical)it
in iiouissima die. et Paulus contra Antichristum ad Tessa-
lonicenses ait: quem dominus interficiet spiritu oris
15 sui. (et Esaias: sinritu, inquit, labioriim suorum intcrflcict im-
j)iunt.J hic est ergo bis acutus gladius. procedens de ore eius.
5 Vox eius tamquam uox aquarum multarum. ^^^^^^^ yiijinX
multae populi esse intelleguntur, sed et donum baptismi, quod 7 in *l>
9 in S
;i Matth. 17, 26 6 Ps. Gl, 12 11 loh. 12. 4^ 14 II Thess. 2, 8
15 Esai. 11, 4
1 patrisfamilias F, liomini patrif. IKS 2 post uerba add. aposto-
lorum S et uetera F post prophetarum add. praecepta S hoc F
3 post processisse add. testatus est scd *S' et Petro] ad petro (v ,s'. o) F
4 amuin T primus] prius CB post ascenderit add. toUe et IKg
cum Vidg. 5 dabis TF3FB J^. 64, et dabis IKS, et da CB post
dabis add. eis I cum Vulg. 6 pro ialt.) om. CB per sp. similiter KM
7 audiuimiis T 8 dominus] deus IS quousque F fut. est usqiie
ad finem CB 9 post constitutus add. propter hominis assumptionem S
lOposHudicabuntur «(^(i. omnes /Tl \\ et 13 in om. T his nouissimo S
his, F semel {om. alt.., cf. notam ad l. 13) post die add. non S
12 uerbo T post uerbum add. inquit S uobis om. F 13 in nou. die
om. '!> jjost Paulus add. apostolus e de antichristo S post antichri-
stum add. et IK \4: post dominus add. Icsus IKMS, ihs xps F 15 et
Esaias . . impium add. S 17 et uox S uox {ante aquarum) om. C,
uoces F 18 p)0st multae add. multi F esse] huius CB, huius
mundi e sed et] seu S quo demisit (dimisit 31) FM, quod
misit IK
26 Editio Victorini I 5—7.
emisit praecepto per apostolos diffundi | ad salutem hominum. [
1, I5apedes eius similes aurichalco tamquam in fornace|
conflatos. apostolos dicit, quia per passionem conflati prae-
dicauerunt uerbum eius; per quos enim ambulat praedicatio,
merito pedes nominantur. unde propheta anticipauit dicendo: 5
adoremus, ubi steterunt pedes eius, quoniam ubi illi
primi steterunt et ecclesiam confirmauerunt, id est ludeam,
ibi omnes sancti conuenturi sunt et deum suum adoraturi.
B 1, I6a Septem stellae in dexteram. diximus, quia spiritus
sanctus septiformis uirtutis datus est in potestatem eius a w
patre, sicut Petrus ad ludeos exclamauit: dextera igitur
dei exaltatus acceptum a patre spiritum effudit, hunc
quem uidistis et audistis. sed et lohannes baptista anti-
cipauerat discipulis suis dicendo: non enim de mensura
dat spiritum. pater amat filium et omnia dedit in i»
manu eius. istae sunt septem stellae.
7 1, 20 Septem autem ecclesiae, quas nominatim uocabulis suis
6 Ps. 131, 7 (c/. -po3y.ovr^303|xsv LXX cod. Alex.) 11 Act. 2, 33
14 loh. 3, 34. 35
1 emisit scripsi cum Hieronymo, demisit A aliter emisit preceptum
per apostolos diffunditur ad salutem hominum Am2 in mg. 2 auri-
calcho A 3 conflato A 4 ambulat] cf. Ps.-Augustini homil. in Apoc. I
{XXXV 24:18 l. 18 M) 6 adoremus] aliter adorauimus in loco Am2
in mg., item psalmorum uersio in cod. Sangerman. 9 diximus] cf.
p. 16, 8 sqq. 12 exaltatus est A effundit A 13 aliter ui^detis et
auditiSj^m^ in mg. 14 de mensura etc.\ aliter ad mensuram dat deus
spiritum leso Christo Am2 in mg. 16 manu eius scripsi cum HieronymOy
manihus A, aliter in manu eius Am2 in mg.
Recensio Hieronymi I 5 — 7. 27
emisit praecepto per apostolos diffundi ad salutem hominum.
pedes eius similes aurichalco tamquam in fornace^V^^
conflatos. apostolos dicit, qui per passiones conflati praedi- gi^tp^
cauerunt uerbum eius; per quos enim ambulabat praedicatio, 7 in S
5 merito pedes nom.inantur. unde propheta anticipauit dicendo:
adorauimus, ubi steterunt pedes eius, quoniam ubi illi
primum steterunt et ecclesiam confirmauerunt, id est in ludea,
ibi omnes sancti conuenturi sunt et dominum suum adoraturi.
6 [Et hahchat in dextcra sua stellas septem.] stel-1, 16a
10 lae septem in dextera. dixit, quia spiritus sanctus septi- loin^
formis uirtutis datus est in potestatem eius a patre, sicut
Petrus ad ludeos exclamauit: dextera dei exaltatus accep-
tum a patre spiritum effudit, hunc quem uidistis et
audistis. sed et lohannes baptista anticipauerat discipulis
15 suis dicendo: non enim ad mensurara dat spiritum deus.
pater amat filium et omnia dedit in manu eius. istae
sunt septem stellae.
7 Septem ecclesiae, quas nominatim uocabulis suis uocat, 1; 20
6 Ps. 131, 7 12 Act. 2, 33 15 loh. 3, 34. 35
1 praecepta T, praeceptum (7, ovi. Bg diffundi scripsi cum A, dif-
funditur T, et diffunditur '!>, om. S uerhis diflundi . . . hominum omissis
post apostolos acld. dicens: ite, docete omnes geutes, baptizantes eos in
nomine patris et filii et spiritus sancti {Matth. 28, 19) S 2 auricalco
CBFI, oricalco S in om. CB 3 conflato IKS, confiatum FM post
conflato {sic) add. pedes S apostolus TIKM quia FK passionem
FS post conflati add. in uniuersum orbem /5, in uniuerso orbe (j
4 ambulauit S, ambulat F 5 propheta] et propheta S 6 adorauimus
TC, adoramus B., adorabimus (-uimus F) in loco X post eius add.
dominum primum [omisso quoniam) CB 7 et om. T 8 iudea F ubi
CB 9 Et . . septem add. X VII stellas K 10 stellas septem in d.
IKM, in dextera eius stellas septem S 11 septeformis F potestate S
12 exaltatum FM, exaltata e T 13 uidistis et audistis <!> {item Acto-
rum cod. Cantabrig. lat. et Luxouiense lectionarium), uidetis et auditis
TS cum Vulg., uidetis CB 15 deus spiritum CBIK 16 post pater
add. inqult S manus e 17 st J, sunt ponit post stehae g, om. K
18 nominatim CB, nominat in TX post nominatim add. in CB uocat]
et uocat <I>, et uocat eas S
28 Editio Victorini I 7.
uocat, ad quas <et) epistolas facit, non quia illae solae (sint)
ecclesiae aut principes, sed quia quod uni dicit, omnibus
dicit; nihil enim differet, utrum quis uexillationi, paucorum
militum numero, an per eam toto exercitu loquatur. denique
siue in Asia siue in toto j [fol. S""] Lorbe, Sjeptem ecclesias b
omnes et septem nominatas unam esse catholicam Paulus docuit:
primum quidem, ut seruaret(ipse) et ipsum, septem ecclesiarum
non excessit numerum, sed scripsit ad Romanos, ad Corinthios.
ad Ephesios, ad Tessalonicenses, ad Galatas, ad Pliilippenses,
ad Colossenses; postea singularibus personis scripsit, ne exce- lo
deret numerum septem ecclesiarum, et in breui contrahens
praedicationem suam ait ad Timotheum: ut scias qualiter
debeas conuersari in aede dei aut quae sit ecclesia
uiui dei.hunc typum a spiritu sancto per Esaiam praedicari
legimus de septem mulieribus, quae adprehenderunt homi- 15
12 I Tim. 3, 15 (aut quae = r^ liq pro T^Tt?) 15 Esai. 4, 1
1 et add. Am2 siiit add. Am2 in mfj. 3 differet Aml, differt
Am2 utrum] ut Am2 in mg. aliter ue^xillationem paucorumj milium
maiori numero anteponat Am2 in mg. 4 exercitu = exercitui 5 ec-
clesias esse omnes A (esse add.. m. rec.) 7 aliter primo quod ut seruaret
ipse Am2 in mg. ipso addidi ex Hieronymo, om. A et ipsum = et
idera (v.c/.\ to ohxo) 13 aede] aliter ecclesia Am2 in mg. dextro
Ilecensio Hier.onymi I 7. 29
ad qiias et facit epistolas', non quia ipsae solae sint ecclesiae
aut principes, sed (quia) quod uni dicit, omnibus dicit;' niliil
enirn differt, ut quis uexillationem paucorum militum maiori
numero anteponat [toto exercitui loquatur]. denique siue in
5 Asia siue in toto orbe, septem ecclesias omnes esse et septe-
natim nominatas unam esse catholicam Paulus docuit: primum
quidem, ut seruaret ipse etipsum, septem ecclesiarum non exces-
sitnumerum, sed scripsit ad Romanos, ad Corinthios, ad Galatas,
ad Ephesios, ad Tessalonicenses, ad Pliilippenses, ad Colos-
10 senses; postea singularibus personis scripsit, ne excederet
modum septem ecclesiarum, et in breui contrahens praedi-
cationem suam ad Timotheum ait: ut scias qualiter debeas
conuersari in ecclesia dei uiui. hunc typum a spiritu
sancto per Esaiam praedicari legimus de septem mulieribus,
lo quae adprehenderunt hominem unum. unus autem homo
12 I Tiin. 3, ir, 15 Esai. 4, 1
1 et om. (j fecit FS solae om. CB sunt TIKMS 2 quia
addidi ex Victorino, om. codd. H.ieron}jmi 3 differtur TFS, differunt g
quis uex.] qui uix illationem 7*', ex illa ratione quis S militum] milium
i?, similium5' maiorei^ 4 anteponat (-itl) maiori numerol/t toto../. 5
in Asia siue F, om. cet.; cgo toto exercitui loquatur imcis inclusi 5 septem [
septemnatim S esse et septenatim] septem esse S septenatim T.
septinatim 4>, septem CBS 6 nominatas] numeratas I eJocuit I pri-
nium quidem] primo quod CB 7 ipse] etiam ipse S, et ipse g et
ipsum] typum S, et om. I septem om. T 8 numerus F 9 ad PhiL
om. KM 10 post Col. add. ad hebreos IKM; uarietatem traditi ordinis
nominum epistiilarum conspicis in hac tabula:
A
TFS
CB
IKM
Rom.
Rom.
Rom.
Rom.
Cor.
Cor.
Cor.
Cor.
Eph.
Gal.
Gal.
Gal.
rhess.
Eph.
Eph.
Eph.
Gal.
Thess.
Phil.
Thess.
Phil.
Phil.
Col.
Col. (om.I)
Col.
Col
Thess.
Hebr.
11 modumj numerum FS in b. contr.] in hebraica trahens F 12 ait]
sic ait S 13 ecclesiam TF tipum 4> post typum add. et S a T,
ab X per spiritum sanctum ab ysaia IK 14 pdicare F 15 phon-
derunt F horainem] uirum IK cum Vulg.
30 Editio Victoriiii I 7—8.
nem unum. unus autem homo Christus est, non ex semine
natus. septem mulieres ecclesiae sunt, panem accipientes
suum et tunicis suis uelatae, quae petunt auferri inpro-
perium suum, ut inuocetur nomen illius super illas —
*panem' autem: spiritum sanctum, qui nutrit in uitam aeter- 5
nam; ('suum'): per credulitatem sibi promissum. ut *tuni-
cas suas' id est sibi promissas, quibus cooperiri optant; deni-
que ait Paulus: oportet hanc fragilitatem inuiolantiam
et mortale hoc uestiri inmortalitatem; *auferri inpro-
perium suum': inproperium est peccatum pristinum quod lo
aufertur in baptismo et incipit uocari homo Christianus, quod
est: inuocetur nomen tuum super nos. in his ergo septem
ecclesiis puta fieri de una ecclesia.
■8 Pro qualitate fidei et electionis aut ad eos scripsit, qui et
laborant in saeculo et operantur de frugalitate laboris sui et i5
patientes sunt et, cum uideant quosdam homines in ecclesia
2 cf. Esai. 4, 1 8 1 Cor. 15, 53 12 Esai. 4, 1 14 cf. Apoc. 2, 1—7
3 suum] aliter et cum eis sunt uelatae AtnS in mg. d. 4 nomen]
aliter domini in illis Am2 in mg. d. 6 suum addidi 1 id est|
stolas add. Am2 in mg. post cooperiri add. se A7n2 s. l. optantj
temptant add. Am2 in mg. d. 8 inuiolantiara scripsi {= acpiS-apcjiav),
inuiolentiam A; Hieronymus maluit scribere inuiolatum 11 et..homo
om. A; post Christianus add. Am2 in linea: Et incipit uocari homo
christianus 13 fieri idem quod agi ecclesia] septem et add. Am2
in mg.
Recensio Hieronymi I 7 — 8. 31
Christus est, non ex semine natus. septem mulieres eccle-
siae sunt, panera accipientes suum et tunicis suis uelatae,
quae petunt auferri inproperium suum, ut inuocetur nomen
domini in illis — 'panem': spiritum sanctum, qui nutrit
5 in uitam aeternam; *saum': sibi per credulitatem promis-
sum, ut 'tunicas suas' id est sibi promissas. quibus coope-
riri se optant, de quibus ait Paulus: oportet hanc fra-
gilitatem uestiri inuiolatum et mortale hoc uestiri
inmortalitatem; 'auferri inproperium suum': inproperium
10 est peccatum pristinum quod aufertur in baptismo et incipit
uocari homo Christianus, quod est: inuocetur nomen tuum
super nos. in his ergo septem ecclesiis putes fieri de una
ecclesia [septem].
S Et pro qualitate fidei et electionis aut ad eos scripsit, qui
15 et laborant in saeculo et operantur de frugalitate laborum
suorum et patientes sunt et, cum uideant homines quosdam
2 cf. P:sai. 4, 1 7 1 Cor. 15, 53 11 Esai. 4, 1 14 cf. Apoc. 2.1—7
1 post septem add. uero Sg post mulieres add. septem IKMS
2 tunicis suis] cum eis sunt CB 3 petunt] poscunt S ut . . ?. 4 illis]
tantum ut nomen illius uocetur super illas S ut om. F uocetur T
4 post panem add. id est I post sanctum add. dicat F 5 suura scripsi,
suam T, om. X sibi] sibi uidelicet S 6 promissum IK cum A, pro-
missam TFMS ut scripsi, et codd. tunicas uero {om. ut) S sibi
promissas] inmortalitatem promissam <I>, om. S quibus IKS, qui T,
quae CBM, qua F 7 cooperire F p)Ost optant add. immortalitatis
est gloria S quibus] qua S paulus ait apostolus S oportet] oportet
et CB, oportet ergo S hanc . . . inuiolatum] corruptibile hoc (hoc cor-
ruptibile IKM, hoc corruptionem F) induere incorruptionem X cwm Vulg.
8 inuiolatum scripsi, inuiolatam T uestiri (alt.)] induere X 9 inmor-
talitate FCB auferre F, auferri uero S post suum add. hoc est
emundari se apeccatis r; post alt. inprop. add. enim S 10 auferetur TM
in] a<l> 11 incipiunt uocarihomines christiani5' 12 in his ergo...p. 45, 6
in solio iudicii = Beatus (33) p. 79 — 84 putes . . electionis] unius eccle-
siae catholicae fideles sunt quia una in septem pro qualitate (per qualitatem
^) fidei et electionis est Sg putes CB, potest T* post fieri add.
una et K, et I 13 septem uncis inclusi 14 Et om. KS, sed et 33
dilectionis IKM^^d, lectionis F aut om. IKM, siue g scribens S
qui et] qui S, et qua F 15 et [alt.) om. F 16 cum] quam F
32 Editio Victorini I 8— II 1.
dissipatores et pestiferos, ne dispersio liat, portant illos —
admonet tanien eos de amore, in quo fides desit, ut agant
paenitentiam — ; aiit ad eos qui locis crudelibus inhabitant inter
persecutores et perseuerant esse fideles; aut ad eos qui
humiliter instructi in fide fortiter perseuerant; aut ad eos qui &
sub praetextu misericordiae inlicita peccata in ecclesia indu-
cendo docent alios ea facere; <aut ad eos qui sunt in ecclesia
faciles; aut ad eos qui neglegentes nomine tantum Christiani
sunt;) aut arguit eos qui student scripturas et laborant co-
gnoscere arcana praedicationis et dei opus facere nolunt, id lo
est misericordiam et amorem. omnibus paeriitentiam denuntiat,
omnibus iudicium adnuntiat.
CAP. 11.
2, 2 In primaquidem epistola ait: scio laborem tuum et opera
(et patientia)m tuam — scio te et laborare et operari uideo et i&
2, 2. 3 patientem esse: ne putes me longe morari abs te — , et quia
non potes portare malos,etqui se dicunt apostolos esse,
inuenisti eos mendaces et patientiam habes propter
nomen meum. haec uniuersa ad laudem spectant, et laudem
non mediocrem. sed et tales uiros et talem classem talesque 20
3 cf. Apoc. 2, 8— 11 4 cf. ibid. 3, 7—13 5 cf. ibid. 2. 12-17
7 cf ibid. 2, 18—29 8 cf. ibid. 3, 1— G 9 cf. ibid. 3, 14—22
1 aliter disj^eiisatores et posteros Am2 in mg. 2 tantum Aml, tamen
m2 .s\ l. post amore Am2 add. in mg.: ut in ,quibuSj desit ut
om. Aml 4 ut perseuerant \sic!] esse fidcles Am2 in mg. aut ad
eos . .1. 5 perseuerant lioc loco om. Hieronymus et posuit ante aut arguit
6 inducendoj aliter faciunt Am2 in mg. d. 7 alios ea scripsi, aliud
eos A aut ad eos . , . Christiani sunt om. A facere] Aut ad eos qui
negligentes noie tm cbristiani sunt add. Am2 in mg. 9 scriptnras]
aliter scripturis Am2 in mg. d. 10 arcbana Aay. 14 opera tua A7n2
in mg. d. opera et patientiam scripsi, operam A 15 Scito [sic!\ te
et A; man. rcc. hatc uerha linea transuersa expunxit et in margine
post operari addidit: Scio te
Recensio Hieronymi I 8 — II 1. 33
in ecclesia dispeiisatores et pestiferos, ne dispersio tiat, por-
tant — admonet tamen eos de amore. in qiiibus fides eoriim
deest. iit agant paenitentiam — ; aut ad eos qui locis crudelibus
inhabitant inter persecutores et perseuerant esse fideles; aut
5 ad eos qui sub praetextu misericordiae inlicita peccata in
ecclesia faciunt et aliis faciendo ostendunt; aut ad eos qui
sunt in ecclesia faciles; aut ad eos qui neglegentes nomine
tantum Christiani sunt; aut ad eos qui liumiliter instructi in
fide fortiter perseuerant; aut arguit eos qui student scripturis
10 et laborant cognoscere arcana praedicationis et dei opus facere
nolunt. id est misericordiam et amorem. omnibus paenitentiam
denuntiat, omnibus iudicium adnuntiat.
CAP. II.
1 Et in prima quidem epistola ait: scio laborem tuum et 2, 2
15 opera et patientiam tuam — scio te lal)orare et operari,
uideo patientem te esse: ne putes me longe morari a te — . et 2, 2. 8
quia non potes portare malos, et qui se dicunt apo-
stolos esse, inuenisti eos mendaces etpatientiam habes
propter nomen meum. haec uniuersa ad laudem spectant,
20 et laudem non mediocrem. sed tales uiros et talem classem
3 cf. Apoc. 2, 8—11 4 cf. ibid. 2, 12-17 6 cf. ibid. 2, 18—29
7 cf. ibid. 3, 1—6 8 cf. ibid. 3, 7—13 9 cf. ibid. 3, U— 22
1 et pestif.] et posteros CB, praeposteros e dispeusio T, dissensio
S^ dispensatio IKM portant] portant eos FS tidei CB 3 ut antc
in quibus ponunt CBS in locis S 4 persecutiones F et . . fideles]
ut perseuerent fideles S, perseuerantes esse fideles IKM 5 sub pretex-
tum T, supra tectum jP 6 facianti*^ et . . . ostendunt ojh. CB facienda
IKS'^ aut ...1.7 faciles om. CB 7 aut . . . /. 8 sunt om. IKM 8 structi CB
9 fortiter om. ^ arguit CB., avguent T, ad X eos] illos CB
10 archana C^X opera F 11 id sunt F atnorem] mortem IKM
post omnibus add. atque IK 12 denuntians CB, adnuntiat F, annun-
tiat I 14 In prinia enim (enim om. g) ep. sic ait Sg 15 laborare te CB
16 me om. T longe] pot^t lacunam denuo incipit cod. 1), c/. notam
ad p. 23, 18 17 apostolos . .1.18 inuenistij iudeos esse et non sunt et
inuenisti S, cf. Apoc. 2, 9; 3, 9 18 eos] esse IK 19 expectant TIJS,
exspectant F 20 mediocriter F sed] et g
XXXXIX. Victorinas Pet. 3
34 Editio Victorini II 1 — 2.
electionis homines oportet omnimodo admoneri, ne debitii?
2, 4. 5 sibi bonis fraudentur. pauca dixit se habere aduersus illos:
amorem tuum, inquit, pristinum deseruisti: memento,
unde cecideris. qui cadit, [fol. ^^] de alto cadit; et ideo
ait 'unde', quia omnimodo usque ad nouissimum amoris opera 5>
exercenda sunt, quod est principale mandatum. denique nisi
2, 5 fiat, minatus est mouere candelabrum de loco suo. id
2, 6 est spargere plebem. odire se autem opera Nicolaitarum.
quia et ipse odio habebat: hoc ad laudem spectat. 'Nicolai-
tarum* autem 'opera': ante illud temporis factiosi hornines iG'
(et) pestiferi nomine Nicolai ministri fecerant sibi heresim,
ut delibatum exorcizaretur, ut manducari posset, et ut qui-
cumque fornicatus esset, octaua die pacem acciperet. ideo
conlaudat illos, ad quos scripsit, quibus talibus et tam magnis
2, 7 uiris promisit lignum uitae quod est in paradiso dei sui. is.
2 Sequens epistola sequentem conuersationem alterius classis
2, 9 et consuetudinis detegit. denique ait: scio uos et pauperes
2 cf. Apoc. 2, 14 6 cf. Matth. 22, 38
1 post electionis add. omnis A oninimodo] simodo Am2 in mg..
2 pauca] item lioc loco in codd. Vulgatae Lips. 5 et 6 et in editionibus
ueteribus (ut Lugdun. lo69) 3 tuum Am2 hoc loco expunxit et post
inquit addidit 4 qui] quia Aml, qui m2 5 quia] quoniam Am2
6 suntj est A principale Am2. primum palam Aml 8 odire se
autem Aml, odire auteni se A7n2; pronomen se uim habet pronominis
eos 9 quia] que Am2 spectat] Nicliolaite autem erant illo tempore
ficti homines et pestiferi qui sub add. Am2 in mg. d. 10 opere A.
fictersi [sic!\ A pro factiosi ut uidetur 11 et om. A 12 exorcis-
zaretur A ut {tert.) om. a^j. 14 et tam magr.is] aliter et ut magnis.
Am2 in mg.
Recensio Hieronymi II 1 — 2. 35
talesque electionis homines oportet omnimodo admoneri, ne
istis sibi bonis concessis fraudentur. pauca dixit se habere
aduersus illos: amorem tuum, inquit, pristinum dese- 2, 4. 5
ruisti: memento, unde cecideris. qui cadit, de alto cadit;
5 ideo dixit 'unde', quoniam omnimodo usque ad nouissimum amoris
opera exercenda sunt, quod est principale mandatum. denique ^, 5
nisi fiat, minatus est mouere candelabrum de loco suo,
id est spargere plebem. [sic liahes et tu tenentes doctri- 2, 6
nain Nicolaitarum.] odire se autem opera Nicolaitarum,
10 quae et ipse oderat: hoc ad laudem spectat. *Nicolaitarum*
autem 'opera': [erant] illo tempore ficti liomines et pestiferi
sub nomine Nicolai ministri fecerant sibi heresim, ut delibatum
exorcidiaretur et manducari posset, et ut quicumque fornicatus
esset, octaua die pacem acciperet. ideo conlaudat illos, ad quos
15 scribit, quibus talibus et tam magnis uiris promisit lignum 2, 7
quod est in paradiso dei sui.
\ Sequens epistola sequentem conuersationem alterius classis
et consuetudinis detegit. denique ait: scio uos et pauperes 2, 9
2 cf. Apoc. 2, 14 6 cf. Matth. 22, 38
1 talesquej et tales CB, ac tales g electiones FIK hominum
IK omnino IKg ne istisj Nescitis I^ 2 sibi] dei g^ siue F
bonis om. T sibi bonis] bonis sibi IK haec pauca S 3 amorem . .
deseruisti] Et caritatem tuam inquit pristinam reliquisti X58, cf. Vulg.
4 excideris leg cum Vulg. 5 quoniam] quia IK 6 principalem T
7 cand. suum M 8 spargere] parcere F sic . . . Nicolaitarum add. <I>
(doctr. ten. Nic. F), sic (inquit add. S) habes et tu odire opera Nicolai-
tarum. sed quoniam et ipse oderas tenentes doctrinam Nicolaitarum,
laudem expectas ^S^^f {in cod. S uerha et laudem expectas posita sunt ante
ten. doctr. Nic.) 9 odire . . Nic. o?n. F nicholaitarum DCBI autem
se DCBI 10 exspectat F nicholaite CB 11 opera om. CB erant
(erat F) uncis seclusi ficti] factiosi IK post pestiferi add. qui CBKS
12 post nicolai add. apostolorum IK fecerunt DCB heresin T
post delibatum add. idolo IK 13 exorcidiaretur TF, cf. Georges, Worf
formen p. 259, exorcizaretur cet, ut manducare possint S3 possit
TFS 14 octauo S pacem] panem IK collaudauit eos CB
15 scripsit D 16 paradisum T 17 frequentem IK 18 consuetudines
DCBI, consuetudinem S scio tribulationem tuam et paupertatem sed
diues es X, cf. 33 et Vulg. et {alt.) om. DCB
3*
36 Editio Victorini II 2—3.
«sse et laborare, sed diuites estis; scit enim apud se
talibus diuitias esse reconditas, et detractationem de ludeis
quos negat esse ludeos, sed sinagogam satanae, quoniam <ab)
Antichristo colliguntur, quibus ait, ut perseuerent usque ad
2, 10. 11 mortem, et: qui perseuerauerit, non laedetur a morte 5
secunda, id est 'non castigabitur in inferno'.
\ Tertia classis sanctorum ostendit esse uiros, qui fortes sunt
in fide et non expauescunt persecutionem. sed quia in illis
2, 16 alii proni sunt ad inlicitas permissiones, ait: pugnabo cum
illis gladio oris mei, id est 'quid praeceperim dicam et lo
2, 14 quid feceritis conferam'. [fol. 5'] nam Balaam doctrinam
[qui] docebat mittere scandalum ante oculos filiorum
Israel, esse delibata et fornicari: olim notum est; ille
enim hoc consilium dedit regi Moabitarum et sic scandali-
14 cf. Num. 25, 1. 2 et 31, 16
2 detrectationera Am2 3 ab om. A 1 esse uiros uiros J., pro esse
uiros m2 suhstituit in mg. aliter seueros 12 qui uncis inclusi 13 esse
scripsi, sed A (esse delibatum i. e. edere, ut in graeeo hic est oaYsIv
scocDXdO^oTa Himnus) olim = uczXai 14 regi scripsi, regum A
Recensio Hieronymi II 2 — 3. 37
esse et laborare, sed diiiites estis; scit enim apud se
talibus diuitias esse reconditas, et detractationera de ludeis
quos negat esse ludeos, sed de sinagoga satanae, quoniam
ab Antichristo colliguntur, quibus ait, [esto fidelis usqtie 2, 10
5 acl mortem] ut perseuerent fideles esse usque ad mortem,
et: qui perseuerauerit, non laedetur a morte secunda, 2, 11
id est 'non castigabitur in inferno'.
3 Tertia classis sanctorum ostendit esse uiros, qui fortes sunt
in fide et non expauescunt persecutionem. sed quia et in illis
10 sunt qui proni sunt ad inlicitas permissiones, ait: pugnabo 2, 16
cum illis gladio oris mei, (liahes ihi tcnentes doctri- 2, 14—16
nam Balaam, qui docehat Balac mittere scandalum
coram filiis Israel, edere et fornicari: ita hahes et tu
tenentes doctrinam Nicolaitarum, sed pugnaho cum, illis
\b in gladio oris mei.J id est *quid praeceperim dicam et
quid feceritis conferam\ nam Balaam doctrinam docebat
Balac mittere scandalum ante oculos filiorum Israel,
esse delibata et fornicari: olim notum est; ille enim hoc
consilium dedit regi Moabitarum et scandalizauerunt populum.
18 cf. Xum. 25, 1. 2 et 31, 16
1 et om, TCB apud se talibus] apuJ tales IK 2 diuitie TD
recondite T, recognite DFM detractionem TDK, detrationem F
3 post ludeos add. et non sunt S de siuagoga (-ae T) TKM, sina-
goga DFIS, sinagoga sunt CB 4 esto . . mortem add. X 5 ut per-
seuerent . . mortem om. ^ 6 perseuerauerit D, perseuerauerint usque
in finera TCB (cf. Apoc. 2, 26), uicerit X^ cum Vuhj. ledentur CB,
leduntur T 7 castigabuntur TCB infernum F 8 esse uiros]
seueros CB, se uiros D 10 permissiones D, promissiones TCB, per-
mixtiones FIKS)d, conmixtiones M pugnabo . . mei om. g 11 in
gladio IS habes . .1.15 mei add. S 15 praeceperint J^TIf 16 fecerint
IK baiaham I doctrina FlSg docebat . . Z. 17 ante om. T<1>,
praehet S 17 oculis e 18 esse] et se F dehbata scripsi, delibatam
XS {quorum testium sensus hic est: Balaam doctrinam esse delibatam
notum est), delibatum g, deliberatam F, debilitatam M, debilitatos IK
et fornicari] ut fornicarentur IK notum est olim S, id quod olim
accidisse notum est g 19 mohabitarum Fe scandalizauerat M
38 Editio Victoi-ini II 3—4.
2, 15 zauerat populimi. sic, inquit, et uos habetis inter uos
tenentes doctrinam et sub praetextu misericordiae alios
2, 17 uitiatis. qui uicerit, inquit, dabo illi de manna abscon-
sum: ('manna absconsum') inmortalitas est, 'gemma alba*
adoptio est in filium dei. 'nomen nouum' christianum est. 5
4r Quarta classis nobilitatem fidelium operantium cotidie et
maiora facientium opera significat. sed et ibi quoque esse
faciles homines ad inlicitas paces dandas et nouas prophetias
adtendendas ostendit et arguit et praemonet ceteros, quibus
non placet hoc fieri, qui cognoscunt nequitias aduersarii, lo
quibus malis et dolis quaerit inducere in capite fidelium
2, 24 pericula, et ideo ait: non mitto super uos aliud pondus —
(id est 'non dedi uobis legis obseruationes et onera', quod est
2, 25 aliud pondus) — ut quod habetis teneatis, donec uenio.
2, 26 et qui uicerit dabo illi potestatem super nationes — id u
est *iudicem illum constituam inter ceteros sanctos' — et stel
2, 28 lam matutinara dabo illi; primam resurrectionem scilicet
promisit. stella enim matutina noctem fugat et lucem adnun-
tiat, id est diei initium.
3 de cum accusatiuo, cf. Hoensch, Itala ^ p. 410 4 manna abscon-
sum om. A 5 christianus A 8 facile A 11 capite scrij^si, capita A
13 id est . . l. 14 pondus om. A, id est, non dedi obseruationes et onera
et nouas prophetias et inlicitas, quas non conuenit ecclesiae, quod est
aliud pondus 33 p. 82
Recensio Hieronymi II 3 — 4. 39
sic, inquit, uos habetis inter uos talem tenentes doc- 2, 15
trinam et sub praetextu misericordiae alios uitiatis. qui 2, 17
uicerit, inquit, dabo illi de manna absconsum [et daho
illi calculum alhiim]: 'manna absconsum* inmortalitas est,
5 'gemma alba' adoptio in filium dei, 'nomen nouum' /*in cal-
culo scriptum7 christianum est.
4 Quarta classis nobilitatem fidelium operantium cotidie et
maiora facientium opera significat. sed et ibi esse quoque
faciles homines ad inlicitas paces dandas et nouas prophetias
10 adtendendas ostendit et arguit et praemonet ceteros, quibus
non placet hoc, qui cognoscunt nequitiam aduersarii, quibus
malis et dolis inducere quaerit in capite fidelium pericula, et
ideo ait: non mitto super uos aliud pondus — id est 'non 2, 24
dedi uobis legis obseruationes et onera', quod est aliud pondus —
15 ut quod habetis teneatis, donec uenio, inquit. et qui 2, 25
uicerit, dabo illi potestatem super nationes — id est 2, 26
'iudicemillum constituaminter ceteros sanctos' — et dabo illi
stellam matutinam; primam resurrectionem scilicet repro- 2, 28
misit. stella (enim) matutina noctem fugat et lucem adnuntiat,
20 id est diei initium.
1 inter uos habetis S omisso subiecto uos inter uos om. T<I>33
2 etl ut FS pretexto TF uiciastis D, uitiaretis TS, uitaretis F
3 de TD, om. cef. absconditum Clg bis et . . album add. FKMS^
(album FKM^, candidum S) 5 adoptio] est add. F in filium]
filiorum IK, fidelium M in . . scriptum add. X^ 8 faciendura F
significat] designat e 9 homines faciles DCB prophetias nouas
DCB 10 °:t {ante arguit) om. B 11 aduersarii scripsi, aduersam 0
12 dolis scripsi, doloris TF)8, dolores DCBMS, doloribus IK capita
€BSd pericula] et pericula DCBS 14 dedi] do IK leges MS
obseruationis T quid F 15 ut] uerum IK, sed S, om. F tenete
IK 16 nationes] gentes X cum Vulg. 17 constituet CB 18 stellam
matutinam quae noctem fugat: scilicet repromisit stellam matatinam quae
noctem fugat et lucem adnantiat id est dei iudicium F promisit
DCBg 19 stellu enim matutina scripsi, stellam matutinam T, stellam
matutinam quae X, stella matutina DCB et om. DCBM 20 aeterni
diei initium 93
40 Editio Victorini III 1—2.
CAP. III.
1 Qiiinta classis, electio aut conuersatio sanctorum declarat
homines neglegentes, aliud quam quod oportet in saeculo
agentes, opere inanes, nomine tantummodo Christianos. et
ideo [fol. 5^] hortatur illos, si quo modo reuersi <a) negle- 5
3, 2 gentia periclitanti possint salui esse. stabili, inquit, ea quae
moritura erant; non inuenio operam tuam plenam
coram deo meo. non enim satis est arborem uiuere (et
uirere) et fructum non habere: sic nec satis est Christianum
dici et se ipsum confiteri et Christiani opera non habere. 10
2 Sexta classis, [et] conuersatio electionis optima, consuetudo
sanctorum (declaratur, horum scilicet, qui humiles in saeculo
et rusticani in scripturis et fidem inmobiliter tenent nec
omnino ullo casu timefacti retrahuntur a fide. ideo ait ad illos:
3, 8 dedi ante uos ostium apertum, et ait: quoniam seruasti 15
3,10 uerbum patientiae meae — in tam paruis uiribus — et
2 electio scripsi, est lectio A 4 opere inanes, cf. p. 32, 10: dei opus
5 a addidi^ om. A 8 et uirere addidi, om. A 10 id est: es geniigt
nicht, ein Christ zu heiBen und sich selbst (als solchen) zu bekennen
11 et uncis inclusi 12 declaratur . . 2?. 42, 3 liet columna om. A; uo~
cem sanctorum excipiunt Jiaec uerba: Deinde in templo dei etc.
Eecensio Hievoiiymi III 1 — 2. 41
CAP. III.
1 Qiiinta classis, id est conlectio iiel conuersatio sanctonmi, decla-
rat liomines neglegentes et aliiid qnam qiiod oportet in saeciilo
agentes, opere inanes, nomine tantiimmodo Cliristianos. et ideo
5 hortatur illos. si quo modo reuersi a neglegentia periclitanti
possint salui esse: (et ideo ait:^ [esto ulgilans, inquit, et
confirma cetcraj stabili, inquit, ea quae raoritura erant;3, 2
non enim inuenio opera tua plena coram deo meo. non
enim satis est arborem uiuere et uirere et fructum non habere:
10 sic nec satis est Christianum dici et ipsum confiteri et Christum
in opere non habere, id est eius praecepta non facere.
2 Sexta classis. id est conuersatio conlectionis optimae, con-
suetudo sanctorum declaratur, horum scilicet, qui humiles in
saeculo et rusticani in scripturis et fidem inmobiliter tenent nec
15 omnino ullo casu timefacti retrahuntur a fide. ideo ait ad
illos: dedi ante uos ostium apertum, et ait: quoniam 3, 8
seruasti uerbum patientiae meae — in tam paruis uiri- 3, 10
2 id est 0J5, et T, est DFIK'^, om. 3IS collatio F coiiser-
uatio IKM 3 alias CBg quod om. CBFIK, quas g 4 opere inaiies
scripsi, operationis TFIK, operationes cet. 5 illos] eos CB pericli-
tanti scripsi, periclitantis T, periclitati DCB, om. X^ 6 esse salui CB
et . . SLit add. S esto . . cetersL add.XSQ 7 stabili . . ea om.X33 stabili
scripsi {cf. Primasii textum [LXVIII 809 M\ uhi pro: esto uigilans
et stabilis et confirma reliqua haud scio an scrihendum sit: esto uigilans
et stabili reliqua), instabiU '" IJ, stabiliui 2\ instaura CB 8 enim om. I
inueni IS meo om. IKM 9 uiuere et uirere scripsi cum Frimasio,
bibere et uiuere T, uiuere DCBFIMS, uirescere Kml 10 sicj sicut
(JB ipsum] Christum gSQ et Christum] Christumque S, ipsum uero g
11 in opera / non hab. in opere F 12 id est CB, est TDX con-
lectionis T icf. p. 41, 2. 43, 6), electionis cet. optima F post
optimae add. et IK consuetudines CB 13 declarat CBIK)8 horum
scilicet] et IK post humiles add sunt S 14 rustici CB et {alt.)
om CB immobileni I 15 timefacti TFM, tumefacti 33, tremefacti
IK, fracti aut timoris (-re g) Sg, territi DCB 16 p)OSt illos add. et
hoc IK, ex hoc M ecce ante dedi add. F cum Vulg. uos] te
FIMS osteum T {cf Georges, Wortformen s. u.), hostium F ait
om. S 17 meae om. F
42 Editio Victorini III 2-3.
ego te seruabo de hora temptationis : ut sciant liuius-
modi gloriam suam, nec in temptptionem eos tradi permittit.
t, 12 qui uicerit, inquit, fiet columna) in templo dei: columna
autem decor est aedificii, id est 'qui perseuerauerit, tantam
nobilitatem in eccleLia consequetur'. 5
-3 Haec quoque electio, septima classis, declarat homines
locupletes, credentes ia dignitatibus conlocatos, sed creden-
tes ut homines locupletes, apud quos in cubiculo scripturae
quidem tractantur. foris autera an sint fideles a nemine intel-
leguntur, scilicet iactantes et dicentes se omnia cognoscere, lo
praediti fiducia litteraturae, opera autem uacantes. et ideo
ait ad illos neque frigidos neque calidos eos esse, id est
'neque incredibiles (neque fideles)'; ad omnes enim omnia sunt.
et quoniara <qui) neque frigidus est neque calidus est, tepidus
3, 16 sit necesse est, ut nausiara faciat: et euomam eum, inquit, 15
de ore meo. nausia quia sit odibilis, neminem latet: sic et
huiusmodi homines, cum fuerint proiecti. sed quia tempus est
■3, 18 paenitentiae, ait: consulo tibi, emas a me aurum con-
flatum, id est 'si quo modo poteris pro nomine domini aliquid
12 cf. Apoc. 3, 15
7 in] cum A 11 fiducia litteraturae] fiducialiter mature A uo-
cantes A 13 incredibiles = y.TCiGTooc neque fideles om. A 14 qui
om. A 15 nausiam A, cf. Georges, Wortfonnen s. u.
Recensio Hieronymi III 2 — 3. 43
bus — et ego te seruabo de hora temptationis: ut sciant
huiusmodi gloriam suam, nec in temptationem eos tradi per-
mittit. qui uicerit, inquit, fiet columna in templo dei: 3, 12
columna decor est aedificii, id est 'qui perseuerauerit, tantam
5 nobilitatem in ecclesia consequetur',
3 Haec quoque conlectio, septima classis, declarat homines
locupletes, credentes in dignitatibus conlocatos, sed credentes
ut locupletes, apud quos in cubiculo scripturae quidem de-
tractantur, foris autem an sint fideles a nemine intelleguntur,
10 scilicet iactantes et dicentes se omnia cognoscere, praediti
fiducia litteraturae, opera autem uacantes. et ideo ait ad illos
neqne frigidos neque feruentes illos esse, id est 'neque incre-
dulos neque fideles'; ad omnes enim omnia sunt. et quoniam
qui nec frigidus est nec calidus, sed tepidus est, nausiam
15 facit: uomam, inquit, te de ore meo. nausia quamuis odibilis 3, 16
sit, neminem latet: sic et huiusmodi homines, cum fuerint
proiecti. sed quia tempus est paenitentiae, ait: consulo tibi, 3, 18
emas a me aurum conflatum, id est 'si quo modo poteris
12 cf. Apoc. 3, 15
1 de T, ab XS8 cum Vulg. 2 post huiusmodi add. homines F suam
om. CB nec scripsi, neque CB, necquidem TX, ne quidem D33
temptatione DF 3 fiet . . deij faciam illum columnam in templo dei
mei tl'33 cum Vulg. fit T 4 columnaj sicut enim columna S id
est] sic S tantam om. S tanta nobilitate TFM, totum nobilitatuv
CB 5 consequetur Dm2IKg, consequitur TDmlFMS, Sequitur CB
in exordio nouae sectionis 6 septima classis DCB, septimae classis
IKM, septima eccliis T, septem ecclesiis F 7 credentes . .1. 8 locupletes
om. CBIKM in dignitatibus . .1. 8 locupletes om. F 8 quidem scrip-
turae CB tractantur CBS; detractantur = male tractantur 9 foris
. . intelleguntur om. F an sintj si sint IKM, sunt S et a nemine S
intelligitur CB 10 iactantes scihcet sq S 11 opere IKMS^ ua-
cantes] negantes CB ad illos om. IKS 13 ad omnem IK 14 qui
om. CB est {pr.) om. tPSS, es CB (bis), est et F nec (alt.)]
neque IKM sed] et TM, om. D nausiam facit] et nauseam facis
CB 15 te inquit '!> quamuis] quantum tP33 neminem latetl
tamen neminem ledit S 16 huiusmodi] huius mundi IK 17 consulo]
suadeo S cum Vulg. 18 ut emas CBIKMS^ potestis DCB,
possis IK
44 Editio Victorini III 3— IV 1.
18 pati'. collirio, inqiiit, inunge oculos tuos, id est 'ut quod
libenter cognoscis per scripturas. huic et opus facere [fol. 6']
coneris'. et quoniam si liuiusmodi homines de magno excidio
ad magnam redeant paenitentiam, non solum sibi utiles esse,
sed multis prodesse possunt, non mediocrem mercedem eis 5
21 promisit, id est: sedere super solium iudicii.
CAP. IV.
, 1 Ostium apertum, inquit, in caelo: noui testamentipraedica-
tionem uidet lohannes [baptista] et dicitur ei: ascende huc.
quando apertum ostenditur, clausum fuisse ante hominibus lo
manifestum est. satis autem et plene patefactum est, quando
Christus cum corpore in caelis ad patrem ascendit. uocem autem
quam audierat, cum dicat illam secum locutam esse: sine con-
tradictione arguuntur contumaces, ipsum esse qui uenit ipsum
quem (per) prophetas locutum. lohannes enim ex circuracisione 15
erat et omnis ille populus ueteris testamenti praedicationem
1 audierat, illa uoce aedificatus erat. illa enim uox, inquit, quam
12 cf. Apoc. 4, 1 13 cf. ibid. 1, 10
1 id est] K {qito siglo id est, quod hoc loco etiam Beatus p. 84 prae-
J)et, signiflcatur) A 3 hiiiusmodi homines] huius hominis A 4 paeni-
tentiam] potentiam A 9 baptista uncis inclusi; aliter p. 26, 13 12 uo-
cem quam = uox quam per attractionem substantiui ad casum pronominis
relatiui accommodati 14 arguuntur contumaces] id est die Wider-
spenstigen (d. h. die Marcioniten) Averden iiberfiihrt, dal3 der^ welcher
gekommen ist, der niimliche ist, der durch die Propheten geredet hat,
cf. liaec testimonia: uocem priniam quam dicit, legis et prophetarum
eloquia, ut concordent noua ueteribus fiatque illud quod psalmographus
ait: semel locutus est deus, duo haec audiui (Ps. 61, 13, cf. p. 24, 6)
Beatus p. 233; unusquisque electorum, ut inoifenso credulitatis pede
per euangelium ad uerae fidei sacramenta pertingat, ueteris instrumenti
doctrina, quae nouam praecedit, roboratur Ps.-August. homil. III (XXXV
2422 l. 35 sqq. M) ipsum = xov «'jxdv 15 per addidi prophetas
scripsi, prophetani A l'? inquit, quam] quam inquit quam A
Recensio Hieronyini III 3 — IV 1. 45
pro nomine domini aliquid pati\ et collirio, inquit, inunge 3, 18
oculos tuos, 'ut quod libenter cognoscis per scripturam, huius
et opus facere coneris*. et quoniam si huiusmodi homines de
magno excidio ad magnam redeant paenitentiam, non solum
5 sibi utiles, sed multis prodesse possunt, non mediocrem mer-
cedem eis promisit, id est: sedere in solio iudicii. 3, 21
CAP. IV.
4, 1
1 [Post liaec^ inquit, uidi et eece ostinm apertum in
caeloj Ostium apertum in caelo noui testamenti praedi-
10 cator uidit lohannes et dicitur ei: ascende huc. [et uo.r
prima, quam audiui tamquam tuham lofquentem mecum^
loquehatur dicens: ascende hucj quando apertum ostendi-
tur, clausum fuisse ante hominibus manifestum est. satis autem
et plene patefactum est, quando Christus in corpore in caelis
15 ad patrem ascendit. uox autem prior quam audierat: cum 4. 1
dicat illum secum esse locutum, sine contradictione argu-
untur. qui alium in prophetis, alium in euangelio dicunt fuisse
locutum, cum magis ipse qui uenit ipse in prophetis locutus
sit. lohannes enim ex circumcisione erat et oranis ille populus
20 ueteris testamenti praedicationem audierat, illa uoce aedificatus
1 aliquid patij pati tribulationes et passiones XS inungue TD,
unge F 2 scripturas C huius] scil. scripturae 4 scidio F red-
eunt FIK 5 post sibi add. sunt S post sed add. et FIKS eis
mercedem CBIK 6 sedere . . solio] reddere eis solium IK sederej
sedem CB, residere M iudicis CB 8 post . . caelo add. X inquit
om. <1> * 9 osteum T ostium . . . caelo om. IKM, ostium . . praedicator
om. F noui . . . huc] nouum testamentum praedicatur IKMS prae-
dicatur TDml 10 et uox . . huc add. X 11 tubae loquentis FS cum
Vulg, 12 loquebatur om. S hic F 13 antea MS, om. DCB
14 et om. IKM patefactum] satisfar:tum DCB in caelis om. F
caelos elKM 15 audierat] ascenderat jP 16 illam . . locutam -S'
esse om. DCB arguit CB, arguit eos g 17 alium in euangelio
om. T dicunt] df F 18 locutum esse dicunt T cum . . . locutus sit
om. T locutus sit CB, sit locutus I, sit in pr. locutus S, locutus est
cet. 19 post populus add. qui S 20 aedificatus] praedicatus T
cf. 1, 10
46 Editio Victorini IV 1—2.
audieram, illa mihi dixit: ascende huc: id est lesus
Christus, quem paulo ante quasi filium hominis inter cande-
labra aurea se uidisse fatetur, et nunc exinde recolit, quae
per legem in similitudinibus praenuntiata erant, et per hanc
scripturam coniungit omnes priores prophetas et adaperit 5
scripturas. et quia postquam inuitauit in caelum omnes cre-
dentes in nomine suo dominus noster, statim spiritum sanctum
4, 2 eflfudit, qui ferturus est hominem ad caelum, ait: statim
factus sum in spiritu. et curn aperiatur per spiritum sanc-
tum mens [fol. G''] fidelium, illud iliis manifestatur, quod et 10
prioribus est praedicatum.
2 4, 2 Significanter solium positum, quod est sedes iudicii et
regis, super quem solium uidisse se ait similitudinem
iaspidis et sardi. quia iaspis aquae color est et sardi ignis,
haec duo testamenta posita esse usque ad consummatio- 15
nem orbis super tribunal dei exinde manifestabatur, quo-
rum iudiciorum duum unum iam consummatum est in cata-
clismo per aquam, aliud autem per ignem consummabitur.
2 cf. Apoc. 1, 13 13 cf. ibid. 4, 3
4 similitudinibus correxit ex similitudine A 8 ferturus scripsi cum
TS {cf. fertilis, fertor), laturus A ait] Ait enim A 9 factus sum]
factum suum A 12 significanter scripsi, significantur id est ^ 13 quem]
item TD 14 sardi] item TD 15 iierte: daB diese (zwei Edelsteine)
als die beiden Testamente {=■ als die Sinnbilder der beiden Testamente)
iiber dem Tlirone Gottes angebracht sind 16 cf. exinde manifestatur
duorum iudiciorum ordo Beatus p. 234 17 duum scripsi, diuinum A
Recensio Hieronynii IV 1 — 2. 47
est. illa eademque uox, inquit, quam audieram, illa 4, 1
mihi dixit: ascende huc: id est Christus, quem paulo ante
quasi tilium hominis inter candelabra aurea ambulantem se
uidisse fatetur, et nunc exinde recolit, quae per legem in
5 similitudinibus praenuntiata erant, et per hanc scripturam
coniungit omnes priores prophetas et aperit scripturas. et quia
postquam inuitauit in caelo omnes credentes in nomine suo
dominus noster, statim spiritum sanctum effudit, qui ferturus
est ad caelum, ait: statim factus sum in spiritu. et cum 4, 2
10 aperiatur per spiritum sanctum mens fidelium et illud illis
(2) mauifestetur, quod et prioribus est praedicatum, significanter
fait: et ecce sedes posita erat in caelo.] solium positum, 4, 2
quod est sedes iudicii et regis, [et supra sedem sedens
similis aspectu lapidis iaspidis et sardinij super
15 quem solium uidisse <se) ait similitudinem iaspidis et
sardii. iaspis aquae color est, sardius ignis. haec duo iudicia
posita esse usque ad consummationem orbis super tribunal
dei exinde manifestantur, quorum iudiciorum duum unum iam
consummatum est in cataclismo per aquam, aliud autem con-
20 summabitur per ignem. [et iris erat in circuitu sedis.] 4, 3^
3 cf. Apoc. 1, 13 15 cf. ibid. 4, 3
1 quem T 2 id est] idem DCB xps" *, sps TS quasi TD^P,
quam CBS 3 can debra T, cf. Archiv fiir lat. Lex. V 567 5 renun-
tiata TF3I 7 caelum CBg 8 qui . . caelum om. <I> ferturus TS,
laturus VCB 9 est oni. T in caelum CB ait] sequitur IK
factus sum] fui X cum Vulg. 10 illis] eis S 11 manifestatur F
significanter YFS, significatur IKM 12 ait (ait om. <I>) . . caelo add.
X solium positum T, sedes posita X 13 quod] quid IK sedis
T, cf. Georges, Wortformen s. u. iudicis IK et supra . . sardini
add. X 14 aspectu] aspectui S, erat K, om. I sardinis I super
. .1. 16 sardii om. IKM supra S 15 quem] quod CB, om. FS se
addidi iaspis F 16 sardii Dm2eg, sardi TD, sardini CBF^ sar-
dinis S iaspidis T coloris S color est] habet colorem I sar-
dini CB 18 manifestatur I quorum] quoniam CB duum]
duorum DS, duorum dum JP, dei K, duorum (iudiciorum) dei / 19 cata-
clismum TFI 20 et iris . . sedis add. X hyris FS saepius erat
om. IK
48 Editio Victorini IV 2—3.
4, 3 iris autem circum solium ardentem colorem habet;iris autem
arcus dicitur, de quo etiam ad Noe et filios suos locutus est
deus, ne iam timerent imigationem aquae. statuam, inquit,
arcum meura in nubibus, ne iam aquam timeatis sed ignem.
4, 6 ante solium autem tamquam mare uitreum simile cri- 5
stallo: donum est baptismi, quod per filium suum paenitentiae
tempore, antequam iudicium inducat, effundit; ideo ante solium
id est *ante iudicium'. cum autem dicat: mare uitreum
simile cristallo, aquam mundam, stabilem, non uento agi-
tatam, non pro fluuio defluentem, sed tamquam donum dei lo
inmobilem traditam ostendit.
3 4, 7. 8 (Quattuor animalia) quattuor sunt euangelia. primum,
inquit, similem leoni, secundum similem uitulo, tertium
similem homini, quartum similem aquilae uolanti: (ha-
bentes) alas senas in circuitu, oculos et intus et defo- 15
ris: et non cessant dicere, inquit: (hagios hagios hagios)
3 Gen. 9, 13
1 ardentem colorem] infra {lin. 4) uidemus irim ad ignem pertinere
12 qu. animaha om. A 13 — 14 similem A quater, item T haben-
tes om. A 16 inquit] item TD hagios . . hagios om. A
Recensio Hieronymi IV 2 — 3. 49
irin aiitem circiim solium: eosdem colores habet iris et
arcus dicitiir. de qiio etiam ad Noe et filios eius locutus est
dominus. ne timerent inrigationem dei. iam statuam, inquit,
arcum meum in nubibus, ne iam aquam timeatis sed ignem-
5 ante solium autem tamquam mare uitreum simile 4, 6
cristallo: donum baptismi, quod per lilium suum paeniten-
tiae tempore, antequam iudicium iudicet. effundit; ideo ante
solium id est 'ante iudicium\ cum autem dicit: mare ui-
treum simile cristallo, aquam mundara, stabilem, non uento
10 agitatam. non in procliuo defluentem, sed tamquam donum
dei inmobilem traditam ostendit.
3 [Et per circuitum scdisj quattuor animalia: quattuor 4, 6
animalia quattuor sunt euangelia. primum, inquit. [animalj 4, 7. 8
simile leoni [ctj secundum simile uitulo [etj tertium
15 [hahens faclemj similep;/7 bomini/s et] quartum simile
T) aquilae uolanti: ha- X) aqiiilae uolantis: hahen-
bentes alas senas in cir- tes alas senas et per circnitum
cuitu et oculos intus et ct intns ptena sunt oculis: et
foris: etnon cessabant di- requiem non habchant dicentes:
20 cere, inquit: hagios liagios sanctus sanctus sanctus clomi-
3 Gen. 9, 13
1 hirin TS, hyrina F, yrim DCB, yris IKM circa CBTK et
om. S 2 post et add. ad P^S'^ 3 inrigationem scripsi, in regeneratio-
nem (-ne D) TD, in generationem I, in generatione F'KM'^, in resur-
rectione CB, ambagibus additis: ne timerent ultra dihiuium in gene-
ratione dei sed ignem. Sic enim ait S iam T, om. X53 4 ne S,
nec TFM, ut non IKg 5 ante solium autem] et ante sedem S, itein
ante sedem IKM, iam ante sedem F similem T 6 id est donum S
post donum add. est IK 7 iudic?t Dml, faciat X effudit TCBX
8 dfcet T 10 procUuio F profluentem IK 11 inmobile DCBIK
traditnm Ta> 12 et . . sedis add. X, DE QVATTVOR ANIMALIA
add. T altennn quattuor animalia om. FM 13 sunt om. IK animal
add. X 14—15 similem T quater et add. X ter secundus T
post sec. add. animal F 15 habens faciem add. X similem hominis
(addito et) X alt. similem IK 16 uolaiitis TX 17 et om. FM
18 sunt om. S 19 foras T habent IK dicentia IKg 20 inquit
om. CB AriOC T, agius D, agyos CB ter
XXXXIX. Victorinus Pet. 4
50 Editio Victorini IV 3—4.
sanctus sanctus sanctus dominus deus omnipotens.
XXIIII seniores habentes tribunalia XXIIII: libri (sunt)
prophetarum et legis referentes testimonia [fol. T"] iudicii.
sunt autem XXIIII patres XII apostoli et duodecim patri-
archae. animalia igitur quod differenti uultu sunt, hanc habent 5
rationem.
4 Simile leoni animal euangelium est cata lohannem, quod,
cum omnes euangelistae hominem factum Christum praedi-
cauerunt, ille autem illum antequam descenderet et carnem
sumeret deum praedicauit dicendo: deus erat uerbum et lo
quoniam tamquam leo fremens exclamauit, leonis uultum
sustinet praedicatio eius. hominis Matheus enititur enun-
tiare nobis genus Mariae, unde carnem accepit Christus.
ergo dum enumerat ab Abraham usque ad Dauid et ab
Dauid usque ad loseph, tamquam de homine locutus est; i5
ideo praedicatio eius efligiem hominis accepit. Lucas quo-
que (a) sacerdotio Zachariae offerentis hostiam pro populo
et apparente sibi angelo dum enumerat, propter sacerdotium
et hostiam ipsa conscriptio uituli tulit imaginem. Marcus
interpres Petri ea quae in munere docebat commemoratus '^o
2 cf. Apoc. 4, 4 3 cf. Th. Zahn, Geschichte des neutestament-
lichen Kanons II p. 338 sq. 7 cf. Th. Zahn., Forschungen zur
Gesch. cles n. t. Kanons II p. 258 sqq. 10 loh. 1, 1 20 cf. Papias
apud Euseb. hist. eccl. III 39
2 sunt otn. A 3 iudicii] Indicio A in noua sectione 7 interpre-
tationem inter se contrariam praebent codex A et reliqui testes: ille id
quod Irenaei exemplum (lih. III 11, 8) et genus dicendi (cata lohan-
nem) probant. Victorini propriam, hi id quod alii loci testijicantiir ex
Hieronymi libris sumptam, cf. eiusdem prologum in euangeUa quattuor,
comment. in Ezech. lib. I c. 1, contra louinianum lib. I 26 etc
similem A 13 enititur scripsi, enim mittitur A 14 ergo dum
enumerat ab] et indumentum erat A 16 ideo] Idem A eius eius A
17 a 07)1. A offerenti A 18 angeli A dum enumerat] indumentum
erat A 20 in munere scripsi, imminere A
Recensio Hieronymi lY 3 — 4. 51
liagios, sanctus sanctus nus dcus ommpokns: et pro- 4^ lo
sanctus dominus deus. cidcn tes XXIIII sen iores an tc
sedcm adoraucrunt deum.
sedentes uiginti quattuor seniores habentes tribunalia
5 uiginti quattuor: libri sunt prophetarum et legis referentes
testimonia iudicii. sunt autem uiginti quattuor patres duo-
decim apostoli et duodecim patriarchae: animalia igitur quod
differentia uultu sunt, hanc habent rationem.
4 Simile leoni animal secundum Marcum, in quo uox leonis
10 in heremo rugiens auditur: uox clamantis in deserto: pa-
rate uiam domino. hominis autem figura Matheus enititur
enuntiare nobis genus Mariae, unde carnem accepit Christus.
ergo dum enumerat ab Abraham usque ad Dauid et a Dauid
usque ad loseph, tamquam de homine locutus est; ideo prae
15 dicatio eius effigiem hominis ostendit. Lucas a sacerdotio
Zachariae offerentis hostiam pro populo et apparenti sibi an-
gelo dum enarrat, propter sacerdotium et hostiam ipsa con-
scriptione uituli tulit imaginem. lohannes euangelista aquilae
similis adsumptis pennis ad altiora festinans de uerbo dei
4 cf. Apoc. 4, 4 9 in quo . . domino] cf. Hieronymi prol. in euang.
quatt. (Nou. Test. lat. ed. Wordsworth p. I p. 13, 12) 10 Marc. 1, 3
(Esai. 40, 3) 13 cf. Matth. 1, 17 15 cf. Luc. 1, 8 19 cf. loh. 1, 1
adsumptis . . disputat] cf. Hieron. prol. in euang. quatt. (ed. Words-
worth p. I p. 13, 16)
1 deus om. g 2 XXIIII seniores . . deum om. F 3 deum IKMg.
dominum S 4 sedentes om. X hab. trib. om. X 5 testiinoniuiu IK
6 iudicia T post autem add.et TS 7 patriarchas T quod]
quae IK 8 uultibus CB, uultus DFM habet CB traditionem F
9 similem TFS post animal add. euangelium CB sec. Marcuni]
Marcum designat^ 10 rugientis CBIKg uox . . domino om. g 11 domini
CBIMm2 figuram DM, figure IK innititur IKM, mittitur Dml
12 enuntians IK 13 numerat IK abraam F a Dauid om. TFS
14 post loc. est add. DE EFPIGIAE QVATTVOR ANIMALIVM T
15 hominis effigiem CB a sacerdotio TDFIKM, sacerdotium CBS
16 ostia T apparente IK, -tem CBS post appa deest folium in cod.
D, cf. p. 61, 1 angelum CBS 17 post enarrat add. incipiens IK
hostiae CBIK ipsam T, ipsius /iT, 0?». CB conscriptionem XIK
18 uituli imaginationem tenet CB 19 dei om. F
4*
52 Editio Victorini IV 4.
conscripsit sed non ordine, et incipit prophetiae uerbo per
Esaiam praenuntiato. incipiunt ergo sic dicendo, Tohannes: in
principio erat uerbura et uerbum erat apud deum et
deus erat uerbum — haec facies leonis — ; Matheus autem:
liber generationis lesu Christi filii dei filii Dauid filii 5
Abrahae — haec facies hominis — ; Lucas autem sic: fuit sacer-
dos nomine Zacharias de uice Abia <et) mulier illi erat
de filiabus Aaron — haec est imago uituli — ; [fol. l'''\ Marcus
incipit sic: initium euangelii lesu Christi sicut scrip-
tum est in Esaia; aduolante spiritu coeptum est, ideo lo
uohintis aquilae habet et effigiem . non solum autem spiritus
propheticus sed et ipsum uerbum dei patris omnipotentis, qui
est filius ipsius, dominus noster lesus Christus, feret easdem
imagines in tempore aduentus sui ad nos. et cum praedicatus
esset tamquam leo et tamquam catulus leonis, propter 15
salutem hominum homo factus est ad mortem deuincendam
et uniuersos iiberandos; quod se ipsum obtulerit hostiam deo
patri pro nobis, uituliis dictus est; et quod morte deuicta
ascenderit in caelis extendens alas suas et protegens plebem
3 loh. 1, 1 5 Matth. 1, 1 6 Luc. 1, 5 9 Marc. 1, 1. 2 (Esai.
40, 3) 15 Gen. 49, 9 (c/. Cypriani testimonia I 21: luda . . . uelut leo
et uelut catulus leonis) 19 cf. Hier. 48, 40
1 ordinem A, cf. quae apud Eusehium legimus ex Papiae libro de-
prompta {hist. ecdesiast. III 39, 15): Mdpy.oq Ipjxr^vsbg IlsTpoD . . sypatLev
00 }j.EVTOL Taqc'. et] ^eu et J. 2 praenuntiatio A 5 fili A ter, item
T bis 7 et om. A 10 ceptum A 12 qui] quia A 13 feret pro
fert, cf. differet p. 28, 3 14 praedicatus = TipocpT^Tso-Q-sic (c/. Koff-
mane, Geschichte des Kirchenlateins [1879] p. 81)
Recensio Hieronymi TV 4. 53
disputat. Marcus euangelista sic incipit: initium euangelii
lesu Christi sicut scriptum est in Esaia propheta: uox
claraantis in deserto — leonis habet effigiem — : Matheus
autem: liber generationis lesu Christi filii Dauid filii
5 Abraham — haec est facies hominis — ; Lucas autem dixit:fuit
sacerdos nomine Zacharias de uice Abia et mulier ei de
filiabus Aaron — haec est imago uituli — : lohannes autem
sic incipit: in principio erat uerbum et uerbum erat
apud deum et deus erat uerbum. hoc erat in prin-
10 cipio apud deum; haec est similitudo aquilae uolantis. non
solum autem hi UII sed et ipsum uerbum dei patris omni-
potentis, qui est filius eius, dominus noster lesus Christus, fert
easdem imagines in tempore aduentus sui ad nos. et cum
praedicatus est tamquara leo et catulus leonis, propter
15 salutera hominis homo factus est ad raortem deuincendara
et uniuersos liberandos: et quod se ipsura obtulit liostiara
patri pro nobis, uitulus dictus est; et quoniara raortera deuicerit
et ascendit in caelos et extendens alas suas et protegens
1 Marc. 1, 1—3 4 Matth. 1, 1 5 Luo. 1, 5 8 loh. 1, 1. 2
14 Gen. 49, 9 18 cf. Hier. 48, 40
1 disputans S incipiens g initium 07n. IK sancti euangelii F,
euangelium IK 2 ysaia IK 3 post deserto add. et ideo IK
leonis . . effigiem TX, haec est leonis effigies CB raattheus T,
4 autem KMS^ est autem F, ait T, om. CB 5 abraam FS post
facies add. filii F autem] uero g dicit CBIK post fuit
add. quidam IK3I 6 mulier ei T, uxor illi S^ uxor eius IKM, uxor
illius F mm Vnlg. 7 autem om. <I> at ioannes cum incipit g
10 haec . . uolantis] similitudinem aquilae uolantis ostendit g haecj
hoc I simile F 11 j^ost autem add. suas euangelistae quaternas simili-
tudines in suis exordiis euangeliorum exprimunt S hii quatuor praebet
M, om. cet. et] in S, om. F 12 feret e, ferunt S 13 ad nos . .
est] cum ad nos praedicat est S, cum nobis praedicat est g 14 2)0st
leonis add. et cum X 15 hominum S est om. TFM 16 quod]
quia K, cum F ipsum om. IKM obtulerit FMS 17 patri om.
IK quoniam] quod S mortera om. IKM deuicit elK 18 caelo
eM, caelum IK et {ante extendens) om. elKMg alas] raanus IKM
54 Editio Victorini IV 4—5.
suam, aquila uolans nominatus est. (hae) ergo praedicationes
quamuis quattuor sint, una tamen praedicatio est, quia de
uno ora processit, sicut fluuius in paradiso de uno fonte in
quattuoi' partes diuisus est.
5 4, 6& Oculos autem intus et deforis habere ea animalia. 5
id est 'praedicationem noui testamenti', prouidentiam spiri-
talem ostendit, quae et secreta cordis inspicit et superueni-
4, 8 entia uidet, quae sunt intus et deforis. alae testimonia
ueteris testamenti snnt librorum ideoque XXIIIT sunt, tot
numero, quot et seniores super tribunalia. (sed) sicut animal 10
uolare non potest nisi pennas habeat, sic nec praedicatio noui
testamenti fidem habet, (nisi habeat) ad ueteris testamenti testi-
monium testimonia praenuntiata,per quae tollitur a terra [fol. 8']
et uolat. semper enim quod ante dictum est futurum (et)
postea factura inuenitur. illud est quod fidem facit indubita- 15
bilem. rursus tamen et alae si non haereant in animalibus,
uitam unde trahant non habent. nisi (enim) quae (prae)dixerant
prophetae in Christo essent consummata, inanis fuerat praedi-
catio illorum. hoc tenet ecclesia catholica et antea praedicata
et postea consummata et merito uolat et tollitur a terra, 20
uiuum animal. haeretici autem qui testimonio prophetico non
utuntur, adsunt eis animalia, sed non uolant, quia sunt terrena.
ludei autera qui non accipiunt noui testamenti praedica-
1 tota pars a uerhis hae ergo praedicationes usque ad uerha nisi
uictori [p. 60, 2) exstat apud Beaium (p. 264 — 266) 2 cf. Apoc.
1, 16b 3 cf. Gen. 2. 10 10 cf. p. 50, 2 (Apoc. 4, 4)
1 hae 07n. A 7 est secreta A (est pro et) 10 quot] quid A sed
om. A 12 nisi habeat om. A 14 ante dictum] interdictum A
futurum] item quod ante dictum est futurum Ps.-August. homil. III
{XXXV 2423 l 24 M) et om. A 16 haereant] habeant A
17 enim om. A praedixerant scripsi, dixerant A 21 heresiaci A
Eecensio Hieronymi IV 4 — 5. 55
plebem suam, aquila uolans nominatus est. hae ergo praedi-
cationes quamuis quattuor sint, una est tamen, quia de uno
ore processit, sicut fluuius in paradiso cum sit unus in quat-
tuor partes diuisus est.
5 Oculos autem intus et foris habere ea animalia, id^, 66
est 'praedicationem noui testamenti', prouidentiam spiritalem
ostendit. quae et secreta cordis inspicit et superuenientia uidet,
quae sunt intus et foris. alas senas: testimonia sunt uete- 4, 8
ris testamenti librorum ideoque uiginti quattuor faciunt; tot
10 numero sunt, quot et seniores super tribunalia. sed sicut animal
uolare non potest nisi pennas habeat, sic nec praedicatio noui
testamenti fidem habet, nisi habeat ueteris testamenti prae-
nuntiata testimonia, per quae tollitur a terra et uolat. semper
enim quod ante dictum est et postea factum inuenitur, illud
15 fidem facit indubitabilem. rursum tamen et alae si non hae-
reant animalibus, uitam unde trahant non habent. nisi enim
quae praedixerunt prophetae in Christo essent consummata,
inanis erat praedicatio illorum. hoc tenet ecclesia catholica
et ante praedicata et postea consummata uolat et merito tolli-
20 tur a terra, uiuum animal. haeretici autem qui testimonio
prophetico non utuntur, adsunt eis animalia, sed non uolant,
quia sunt terrena. ludei autem qui non accipiunt noui testa-
2 cf. Apoc. 1, 16 b 3 cf Gen. 2, 10 10 cf. Apoc. 4, 4
1 suam plebcm CB haec TFml ercro om. CB 2 sunt e 5 ea
otn. Ttl> id est] in ^ 6 praedicationis IK specialem CB 7 quae]
qui TFS superuenientia F 8 quae] qui TFI alae senae CBIK
sunt test. CB 9 ideo FIKS post uiginti add. et S totidem IK3I
10 numero sunt scripsi, numeros T^l>S, numerum codex Millanii suprajP
post tribunalia add. sedentes *S' sed] et J 11 nec] et F., om. IKM
12 post fidem add. non 4> nisi habet F pronuntiata i^ 13 a terra
om. F 14 inuenietur TFMS 15 tamen om. g haereant] ereant T,
erant M, sint IK, mereantur F 18 fuerat J, erit e, esset 93 p. 265
eorum S haec g post hoc add. enim S tenens CB, teneat F
posi catholica ad^. quae aS 19antea^ post con^. add. ?^ViY\tet S post
uolat add. quippe S 20 post a terra add. in altum I haereticis cg
testiraonium propheticum F 21 atite eis add. et g adsunt eis] a
suis I eis om. K 22 iudei TFIK, iudeis CBMS qui] quia CBS
56 Editio Victorini IV 5—6.
tionem, (adsunt eis alae sed non uiuunt, id est inanem uati-
einationera) hominibus adferunt non audiendam facta dictis
non conferentes. sunt autem libri ueteris testamenti qui exci-
piuntur XXIIII, quos in epitomis Theodori inuenimus. sed et
XXIIII ut diximus patres et apostoli: iudicare populum 5
suum oportet. interrogantibus enim apostolis et dicentibus:
nos his omn.ibus relictis secuti te sumus: quid nobis
erit? respondit dominus noster: cum sederit filius hominis
super solium gloriae suae, sedebitis et uos super
duodecim tribunalia iudicantes duodecim tribus 10
Israel. sed et de patribus quia iudicaturi sunt, [fol. 8''] ait
lacob patriarcha: et ipse iudicabit populum suum inter
fratres suos sicut una tribus Israel.
6 4, 5 Exire autem fulgora et uoces et tonitrua a solio dei
et septem faces: significabat praedicationes et repromissiones 15
a deo et minas. nam fulgora aduentum domini significabant,
uoces autem noui testamenti praedicationes, tonitrua autem,
quod caelestia sunt uerba, faces uero ignis ardentis donum
spiritus sancti, quod cum in ligno perdiderit primus homo
per lignum passionis est redditum. 20.
4 cf. Th. Zahn, Gescfiiclite des neutesi. Kanons II p. 338 et
p. 961—964 5 c/. 2^. 50, 4 7 Matth. 19, 27. 28 12 Gen. 49, 16
1 adsunt . . . uaticinationem oni. A 2 adfuerunt A audienda A
3 excipiunt A 4 epythomis A 5 nominatiuum apostoli praehet A,
item TCB 11 quia] qui A 12 et ipse] Victorinus 'patriarcliam
generatim omisso nomine Dsm loquentem inducit 13 tribus] patribus A
15 et a septem fasces A remissiones A 19 primus scripsi, poni-
mus A 20 redditus A
Recensio Hieronymi IV 5 — 6. 57
ment'- piaGdicationem, adsunt eis alae sed non uiuunt, id est
inanem uaticinationem hominibus adferunt facta dictis non
conferentes. sunt autem libri ueteris testamenti qui excipiun-
tur uiginti quattuor, quos in epitomis Theodori inuenies. sed
5 et uiginti quattuor ut diximus patres et apostoli: iudicare
populum suum oportet. interrogantibus enim apostolis et
dicentibus: nos omnibus nostris relictis secuti sumus
te: quid erit nobis? respondit dominus noster: cum se-
derit filius hominis super solium gloriae suae, sede-
10 bitis et uos super duodecim tribunalia iudicantes
duodecim tribus Israel. sed et de patribus quia iudicaturi
sunt, ait lacob patriarcha: Dan iudicabit et ipse populum
suum inter fratres suos sicut una tribus Israel.
6 [Et a sede ijrocedebant fulgora et uoces et tonitrua 4, 5
15 et septem faculae ignis ardentes.] Exire autem fulgora
et uoces et tonitrua a solio dei et septem faces ignis
ardentis: significat praedicationes et repromissiones a deo
et minas. nam fulgora aduentum domini signilicant, uoces
autem noui testamenti praedicationes, tonitrua autem, quod
20 caelestia sint uerba, faces ignis ardentis donum spiritus
sancti, quod (cum) in (ligno perdiderit primus homo, per)lignum
passionis est redditum.
7 Matth. 19, 27. 28 12 Gen. 49, 16
1 adsunt eis] a suis I eis 33, om. cet. uiuunt] uolant S, uolabunt F
2 afferent T3£ 3 conserentes S accipiuntur CB, accipitur T\ reci-
piuntur J, recipiunt K 4 quos] quod et 33 Epithonis S teodri F,
Theudori 33 p. 265 5 post diximus add. seniores S patres] patiiar-
chas g apostoli TCB, apostolos eX33; an apostoH: <^eos)> scrihendum?
9 soUum] sedem^, cf. Vulg. 10 super d. tr.] super sedes duodecim e, super
duodecim CB 11 quia TIKMS, qui CBFg 12 iudicauit T 13 sicut et
una tribus in Israel g, cf. Vulg. 14 et a sede . . ardentes add. X 15 et
septem . . tonitrua om. I ardentis FK exire T, procedentes F3I, pro-
cedentia KS 16 facies e 17 ardentis TS, ardentes ^l^g significant IKg
predicationemJF' etreprom. om. C^ promissionesjP adeo] adoptionis^/
19 tonitrua..uerbaom.jP 20 sunt C-B facies J^ ardentes Jilf^r donum]
predanum F sancti spiritus CB 21 quod] quoniam CB cum om. 0
ligno . . . per om. 0 propter homoeoteleuton lignum TJ'iH93, ligno IKS
58 Editio Victorini IV 7.
4, 10 Et cum liaec (fierent), cecidisse (dicit) uniuersos
4, 9 maiores natu et adorasse dominum. cum darent ani-
malia gloriam et honorem: id est cum euangelium, actio
scilicet domini et doctrina, adimplesset ante per illos prae-
nuntiatum uerbum, digne meritoque exultabant scientes se rite 5
uerbum doraini ministrasse. denique quia uenerat, qui mortem
deuinceret <et) coronam inmortalitatis solus dignus sumeret,
omnes quotquot habebant pro gloria actus sui optimi coronas,
4, 10 c proiecerunt eas sub .pedibus eius: id est propter emi-
nentem uictoriam Christi omnes uictorias sub pedibus eius. lo
hoc et in euangelio suppleuit Christus dicendo — cum enim
passurus nouissime ueniret Hierosolymis dominus noster (et)
exisset illi populus in obuiam, alii [fol. O'] praecisis ramis pal-
marum uiam sternebant, alii tunicas suas subiciebant — , duos
scilicet populos ostendens, unum patrum et prophetarum, i5
magnorum uirorum, qui quascumque habebant uictoriarum
suarum palmas c^ntra peccata, Christo eas sub pedibus eius
11 cf. loh. 12, 13 13 cf. Matth. 21, 8
1 fierent om. A dicit om. A 3 euangelium scripsi^ euangelii A
4 doctrinam A adimplesset scripsi, adimplens et ^ 6 uerbum
domini uerbum A 7 et om. A 8 optimij obtulerunt A 10 Christo A
11 Christus A, spiritus sanctus reliqui testes 12 ueniret] uenire et
A et om. A 13 in obuiam A, cf. cod. Cantabrig. loh. 12, 13: in
obuiam eius = tiq oTzdvTqoiv ahzo5 15 unum] patres et prophetae unus
ordo sunt eorum, qui praecisis ramis palmarum uiam, sternebant, alter
ordo non explicatur: a uero sensu aberrauit recensio Hieronymi
Recensio Hieronymi IV 7. 59
T Et cum haec lierent, cecidisse dicit uniuersos maiores 4, 10
natu et adorasse dominum. cum darent animalia 4, 9
gloriam et honorem: id est euangelia, actio scilicet do-
mini et doctrina cum adimplesset ante per illos praenuntia-
5 tum uerbum. digne meritoque exultant scientes se rite uerbum
domini ministrasse. denique et quia uenerat qui mortem deuin-
ceret et coronam inmortalitatis solus dignus sumeret, omnes
(quotquot) habebant pro gloria aliqua actus sui optimi coronas,
proiecerunt eas sub pedibus eius: id est propter emi- 4, lOc
10 nentem uictoriam Christi omnes uictorias sub pedibus eius.
hoc et in euangelio suppleuit spiritus sanctus ostendendo —
cum enim passurus nouissime ueniret Hierosolymis dominus
noster et exisset illi populus in obuiam, alii praecisis ramis
palmarum uiam sternebant, alii tunicas suas subiciebant — , duos
15 scilicet populos ostendens, unum patrum et alium prophetarum,
magnorum uirorum, qui quascumque habebant palmas uictori-
arum suarum contra peccatum, uictori omnium Christo eas
12 cf. loh. 12, 13 18 cf. Matth. 21, 8
1 haec fierent] efficerent F dixit M, dicunt F dicit uniuersos]
diuersos CB 2 cum] et cum IK post darent add. illi g 3 euan-
gelia TJ, euangelica FMS'^, euangehi K actio] actionem prophetiam
CB 4 domini et doctrina] et doctrina domini g doctiinam CBS
5 uerbo F digno TFM, dignum K que] quo F exultant]
exaltatum IKM sentientes g se rite scripsi, secreta F, secreta et
T^IS^id, se secreta et IK 6 et om. T quia uenerat] cum uenit CB
deuinceret sm"psi, distingueret J, disiungeret cet 7 solum CjB dignus
om. IKM 8 quotquot om. 0 habebant TX, habentes CB ah-
quas <I)33 optimas JX33 post coronas cidd. et IKMSSQ 9 eas T,
cororias suas X 10 uictoriam] gloriam uictoriae g, gloriam uictoriam
codex Millanii post uictorias add. suas proiecerunt Millanius 11 hoc . .
suppleuit om. F et] est quod S, om. IK supplebit S, subpleuisse
IKM spiritu sancto ostendente 33 p. 266 ostendo T, ostendit IK
12 enim om. IKM uenit CB Hierosolymos e 13 noster om. I ilh
om. IK in om. BSSQ 14 post palmarum add. in K 15 ostendentes g
patrum] patriarcharum SS& et om. g 16 post magnoium add.
sciUcet S 17 suarum om. CB
60 Editio Victorini IV 7— V 1.
iaciebant. palma autem idem significat, quoniam non datur
nisi uictori.
CAP. V.
5, 1 Esse autem in manu sedentis super tribunal librum
scriptum deintus, signatum sigillis VJI: uetus testa- 5
mentum significatur, quod est datum in manu domini nostri,
2. 3 qui accepit a patre iudicium. praeco, inquit, praeconauit,
anne aliquis dignus esset aperire librum et soluere
sigilla eius, et nemo inuentus est dignus neque in
caelo neque in terra neque infra terram. aperire autem lo
testamentum pati et pro hominibus mortem deuincere est. hoc
dignus facere nemo est inuentus neque in angelis in caelo
neque in hominibus in terra neque inter animas sanctorum in
5, 6 requie, nisi solus Christus filius dei, quem dicit uidisse
agnum tamquam occisum, habentem cornua numero VII. 15
in illum erat praedicatum: quicquid per uarias oblationes et
1 iacebant A 4 sedenti A 5 deintus] Victorini textiis uerba Apoc.
5, 1 v.a\ oKc-x)'£v non 2^^'ttehuit, sed solum sgodOcV, cui lectioni interpre-
tatio respondet 7 preconicauit A 8 anne aliquis scripsi^ aniniali
quis A 10 pati] cf. p. 02, 10 11 et scripsi, est A 15 VII] XII A
Recensio Hieronymi IV 7 — V 1. (51
sub pedibus iactabant. palraa autem et corona idera significat,
quoniam non datur nisi uictori.
CAP. V.
1 [Et uicli in dextera sedentis super trihunal liljrnm 5, 1
5 scriptum intus et foris signatum sigillis septemj In
dextera autem sedentis super tribunal librum scrip-
tum deintus et foris signatura sigillis septem: uetus
testamentum significat, quod est datum in manibus domini
nostri, qui accepit a patre iudicium.
10 T) Praeco, inquit, praeco- X) Et uidi angelum forti- 5, 2
nauit, an aliquis dignus tudinis plenum praeconantem
esset aperire librum et uoce magna: quis cst dignus
soluere signacula eius: aperire lihrum ct soluere signa-
cula eius?
lo et nemo inuentus est dignus neque in caelo neque 5, 3
in terra nequo infra terram (apcrire lihrum). aperire
autem sigilla est pro homine raortem deuincere. hoc dignus
facere nemo est inuentus neque in angelis de caelo neque in
hominibus in terra nec inter animas sanctorura in requie, nisi
20 solus Christus filius dei, quera dicit uidisse agnura tam- 5, 6
quara occisura, habentera cornua septera. quod enira erat
tunc praedicatura et quicquid per uarias oblationes et sacri-
1 autem] incipit post lacunam cod. I>, cf. p. 51, 16 2 quoniam]
quae g dantur g, dabatur I 4 et uidi . . . septem add. X 5 in . .
septem om. X 7 deintus T, intus DCB post septem add. liber hic
X 8 manu F domini] dei e post nostri add. lesu Christi S
9 qui om. T 11 aliqui T pconantem M, personantem IK, praedi-
cantem FS cum Vulg. 13 post alt. soluere add. VII IK 16 infra T,
subtus IKMS, subter g, sub F terra F aperire librum add. S
17 autem om. <1> sigilla T, signacula *, librum S est] id est IM
pro homine T, per hominem X 18 est om. DCB de TIKMS, in
DCBF 19 terram F nec TIKMS, neque DCBF requiem TI
20 quem] quod autem <I> post uidisse add. se O post agnum add.
stantem X 21 septem] .V. T enim] non Ig 22 tunc] ic I ua-
rias] uanas e
62 Editio Victorini V 1—2.
sacrificia lex in illo meditata fuerat, ipsum implere oportebat.
et quia ipse erat testator et mortem deuicerat, ipsum erat
iustum constitui heredem (a) deo, ut possideret et substantiam
5 morientis, id est membra humana. hunc dicit leonem de
tribu luda uicisse [fol. 9''], radicem Dauid. 5
Leonem de tribu luda in Genesi legimus, (ubi) lacob
patriarcha ait: luda, te collaudant fratres tui: et dor-
misti et surrexisti tamquam leo et tamquam catulus
leonis. ad deuincendam enim mortem leo dictus est, ad
patiendum pro hominibus tamquam agnus ad occisionem 10
adductus est. hic ergo aperit et resignat, quod ipse signa-
uerat testamentum. hoc sciens et Moyses legislator, quod
oportebat esse signatum et celatum iisque aduentum passionis
eius, uelauit faciem suam et sic est populo locutus,
ostendens uelata esse uerba praedicationis usque aduentum lo
temporis Christi. nam et ipsam legem cum legisset populo,
7 Gen. 49, 8. 9 10 Esai. 53, 7 (Act. 8, 32) 14 Ex. 34, 33
1 ipsum scripsi, ipsud A, cf. Georges, Wortformen p. 364 3 a om. A
6 ubi 07)1. A 8 et tamquam scripsi (cf. p. 52, 15), etiam quam A
11 aductus A enuntiatum sed quia . . dictus est (cf p. 63, 13. 14)
praehet cod. A infra p. 64, 9. 10 12 Moysi A
Recensio Hieronymi Y 1 — 2. 53
ficia lex in illum meditata fiierat, ipsum implere oportebat.
et quia ipse erat testator et mortem deuicerat, ipsum erat
iustuQi constitui heredem a deo, ut possideret substantiam
morientis, id est membra humana.
5 T) Hunc dicit leonem de X) Ecce uicH Ico de trihii 5, 5
tribu luda uicisse, qui luda, radix JDauid.
est radix Dauid.
2 Leonem de tribu luda in Genesi legimus, ubi lacob patriarcha
ait: luda, te laudant fratres tui: recubuisti et dor-
10 misti et surrexisti tamquam leo et tamquam catulus
leonis. ad deuincendam enim mortem leo dictus est, ad
patiendum pro hominibus tamquam agnus ad occisionem
adductus est. sed quia mortem deuicit et praeuenit carni-
ficis officium, quasi occisus dictus est. hic ergo aperit et 5, 6
15 resignat, quod ipse signauerat testamentum. hoc fine et Moyses
legislator, quod oportebat esse signatum et celatum usque
ad aduentum passionis eius, uelauit faciem suam et sic
est popuio locutus, ostendens uelata esse uerba praedica-
tionis usque ad aduentum temporis. nam et ipse cum (legem)
9 Gen. 49, 8. 9 12 Esai. 53, 7 (Act. 8, 32) 13 cf. loh. 19, 33
17 Ex. 34, 33
1 ipse I 2 et (ante mortem)] qui S 3 iustum] uictum IK in-
stitui K a deo] domini g post substantiam pergit cod. I: <sig)ni-
ficat (c/. p. 69, 13): desunt duae paginae folii 5 hunc scripsi {cf.
notam lin. 8), unum TIJ, unde CB 6 post texium ecce . . dauid ad-
dunt unum dicit leonem de tribu luda uicisse, qui est radix Dauid FKM
8 ante leonem add. hunc X genesin T ubi] ut e 9 laudant
TDK3I, laudabunt CBFS cum Vidg. recubasti S obdormisti BCB,
cf. Cypriani testim. I 21 10 resurrexisti DCB 11 deuincendum g
12 post patiendum add. uero S hominibus] omnibus F 13 ductus
eKMg sed . . dictus est om. M 14 quasi] qui DCB hic ergo]
incipit cod. H hic ergo] hinc H, hic KM, item F et resignat
om. CB 15 signat D signauerit F3I lioc fine et TDFKM, hoc
significans *S', hoc Finees et H, ob hoc Finees et CB 16 legisdator
CB 17 passionis om. CB sic ad populum locutus est H 18 uerba]
dicta H 19 post temporis add. Christi FKM, eius g cum] tunc CB
legem addidi, om. 0
64 Editio Victorini V 2.
accepta lana sucida et sanguine uituli et aqua aspersit populum
uniuersum dicens: hic est sangui? testamenti, de quo
mandauit ad uos dominus. animaduertere oportet igitur ho-
minem diligentem praedicationem uniuersam in unum cohaerere.
nam nec sufficit legem illam dici, quoniam et testamentum 5
nominatur. nulla lex testamentum dicitur nec testamentum
aliud nominatur, nisi quod faciunt morituri; et quodcumque
intrinsecus testati sunt. signata sunt usque ad diem mortis
testatoris. sed quia mortem deuicit et praeuenit carnificis
6 officium, quasi occisus est dictus. ideo merito modo resi- 10
gnatur [fol. 10'] per agnum occisum, qui tamquam leo con-
fregit mortem et quae de se praenuntiata fuerant repleuit (et
hominem liberauit), id est carnem de morte, et accepit posses-
sionem substantiae morientis, id est membrorum humanorum;
(et) sicut per unum corpus omnes homines debito mortis suc- 15
cesserant, sic per unum corpus uniuersi credentes in uitam
aeternam resurgent. modo ergo facies Moysi operitur, modo
et reuelatur ideoque apocalypsis reuelatio dicitur, modo liber
eius resignatur, modo hostiarum oblationes intelleguntur, modo
sacerdotia et Christi mandata et fabricatio aedis (et) testimonia 20
aperte intellegitur.
1 cf. Hebr. 9, 19 (Ex. 24, 8) 2 Hebr. 9, 20 9 cf. loh. 19, 33
13 c/. p. 62, 4 15 cf. I Cor. 15, 21 17 cf. Ex. 34, 33. 34
1 aquam A 10 idem A resignat A 12 et hora. lib. om. A
15 et om. A 16 sic] c/. p. 54, 11 17 operitur scripsi, aperitur A
20 Christi mandatHJ c/. p. 74, 7 et alt?^ lianc uocem excipiehat
Christum. qiiod uerbum postea litura est suhlatum edis A et om. A
testimonia] septem sigillis septem respondent interpretationes : facies
Mojsi (p. 62, 14), liber eius {p. 62, 16), hostiarura oblationes (p. 64, 1),
sacerdotia (Moysi et Christi, p. 64, 1—3 et 10—14, cf.p. 66, 10) Christi
mandata (p. 64, 3), fabricatio aedis (id est ecclesiae credentium p. 64,16),
testimonia (seniorum et euangelistarum p. 66, 1 sqq.), quae itidem sep-
tem numerantur 21 intellegitur] -Victorinus more Graecorum numerum
'Singularem posuit, cf. Moensch, Itala ^ p. 435
Recensio Hieronymi V 2. 55
legisset popnlo, accepta lana siicida et sanguine iiitnli et aqua
aspersit popiilum iniiuersiim dicens: hic sanguis testa-
menti eius qui mundauit uos. animaduerti igitur opor-
tet hominem diligenter praedicare et uniuersa in unum cohae-
5 rere. nam nec sufficit legem illam dici sed et testamentum
nominata est. nulla lex testamentum uocatur nec testamentum
aliud dicitur, nisi quod faciunt morituri; et quodcumque
intrinsecus testamenti est, signatum est usque ad diem mortis
testatoris. ideo modo merito resignatur per agnum occisum,
10 qui tamquam leo confregit mortem et quae de eo pronuntiatn
fuerant repleuit et hominem liberauit, id est carnem de morte,
et accepitpossessionem substantiae morientis, idest membrorum
humanorum, ut, sicut per unum corpus omnes homines
debito mortis succiderant, per unum corpus uniuersi credentes
15 renati in uita resurgerent. modo ergo facies Moysi aperitur
et reuelatur ideoque apocalypsis reuelatio dicitur, modo liber
eius resignatur, modo hostiae oblationis intelleguntur, modo
sacerdotium, chrismae, fabricatio aedis, testimonia aperte
intelleguntur.
1 cf. Hebr. 9, 19 (Ex. 24, 8) 2 Hebr. 9, 20 13 cf. I Cor. 15, 21
1 legis et CB, legis de e acceptam lanam sucinam (sucidam D,
succidam H) et sanguinem uituli et aquam TDFHM 2 sparsit KM
uniuerso populo F post hic add. est Hg 3 qui mundauit uos TX,
quod (qui D) mandauit ad uos DCB igitur] ergo e 4 hominem (.sc?7.
Moysen)] homines H diligenter om. F in unum cohaerere] in niundo
coercere CB 5 nec] non g et om. DCB 6 post nulla add. enim -S'
9 testatoris om. CB modo om. F merito resignatur] designatur
moritura CB resignantur H, signatur FS 10 pronuntiata TDHS.,
praenuntiata CBKM, praedicata F 11 impleuit HK 12 substan-
tiam FHg 13 ut eS, et cet. per unum] pro uno F omnes . . corpus
om. HKM 14 debitum CB susceperant DCB^ suae ceciderant S
post succiderant add. ita DCB pro unum F post unum add.
etiam S 15 uitam Dm2FKMg resurgent eM ergo] uero F post
aperitur add. et creditur B 16 post modo add. enim g 17 ostias F
oblationis T^^, oblationes S 18 sacerdotium T^l^, sacerdotum S
chrismae p, chrysmae T, chrysme DH, chrisme /S', chrismatis K, cri-
smate ilf, crisma i^, carisma CB., charisma e fabricatur H aedis
T, sedis FM., sed in his H, sed et KS testimoniis H
XXXXIX. Victorinus Pet. 5
66 Editio Victorini V 3— VI 1.
3 5,8.9 XXIIII seniores et quattuor animalia citharas et
fialas habentes, cantantes canticum nouum: (con-
iuncta ueteris testamenti praedicatio cum nouo populum
cliristianum ostendit cantantem canticum nouum), id est con-
fessionem suam publice proferentium [uidetur]. nouum est 5
filium dei hominem fieri, nouum etiam eundem ab hominibus
morti tradi, nouum tertia die resurgere, nouum cum corpore
in caelis ascendere, nouum remissionem peccatorum hominibus
dari, nouum spiritu sancto signari homines, nouum sacerdo-
tium accipere obsecrationis et regnum expectare inmensae lo
repromissionis. citharam enim extensam in ligno significabat
corpus Christi passioni coniunctum [id est carnem Christi],
fialam autem confessionem et noui [fol. 10''] sacerdotii propa-
5, 11 ginem. angelorum multorum: immo omnium, uniuersae
electionis domino nostro gratulationem referentium elibera- 15
tionis hominum de clade mortis.
CAP. VI.
1 Resignatio sigillorum, ut diximus, apertio est ueteris testa-
menti praedicatorum et praenuntiatio in nouissimo tempore
futurorum; quae licet scriptura prophetica per singula sigilla 20
dicat, omnibus tamen simul apertis sigillis ordinem suum
2 j^ars proxima a uerbis coniuncta ueteris testamenti usque ad
uerha de clade mortis {lin. 16) exstat apud Beatum {p. 289 sq.) 10 cf.
Apoc. 1, 6. 5, 10 15 electionis] cf. I Tim. 5, 21: electis angeHs an-
gelos homines dicit, qui et filii dei dicuntur Ps.-August. Jiomil. IV
(XXXV 2424 M)
2 coniuncta . . lin. 4 nouuni om. A propter homoeoteleuton 5 uidetur
uncis inclusi nouum septies enumeratur 12 coniunctam A uerba
id est carnem Christi tmcis inclusi, cf. codd. T 13 sacerdoti A 14 uni-
uersae scripsi, uniuersa A 15 electionis scripsi, electiones A domino]
dono A gratulatio A ehberationis = e^eXsoO-epcoaeuj? 18 sigil-
lorum] singulorum A est] et A 20 quae] quem A
Recensio Hieronymi V 3— VI 1. 57
3 Viginti quattuor seniores et quattuor animalia citha- 5, 8. 9
ras et fialas habentes, cantantes canticum nouura:
coniuncta ueteris testamenti praedicatio cum nouo populum
christianum ostendit cantantem canticum nouum, id est con-
■'j fessionem suam publice conferentium. nouum est iilium dei
hominem fieri, nouum etiam eundem ab hominibus morti
tradi, nouum die tertia resurgere, nouum cum corpore
in caelis ascendere. nouum remissionem peccatorum hominibus
dari, nouum spiritu sancto signari homines, nouum sacerdo-
10 tium accipere sacrae obseruationis et regnum expectare inmen-
sae repromissionis. cithara enim, chorda in ligno extensa,
significat carnem Christi passionis ligno coniunctam, fiala
confessionem et noui sacerdotii propaginem. angelorum mul- 5, 11
torum: immo omniura, salus et testimonium et uniuersae
15 creationis domino nostro referentium gratulationem liberationis
hominum de clade mortis.
CAP. VI.
1 Eesignatio sigillorum, ut diximus, apertio est ueteris testa-
menti et praedicatorum praenuntiatio in nouissimo tempore
2(1 futurorum; quae licet scriptura prophetica per singula sigilla
dicat, omnibus tamen simul apertis sigiliis ordinem tamen
1 post uiginti add. autem F 2 post fialas add. aureas K post
habentes add. et X 3 nouum'DC^ populo FKM 4 ostendit] signi-
ticat S cantantem om. H, cantantcs FK 5 conferentem CBS, confe-
rentes K 6 nouum etiam . . resurgere praebet F^ om. cet. et Beatus p. 289
7 post nouum {alt. et lin. 8. 9) add. est TX quater ante cum add. eum H
8 in caelos CBg, ad celos jfiT, in caelum FH 9 dare X nouum . . homines
om. S sancto spiritu Bg signare T<I> 11 corda TF cordam i. 1.
extensam ^DmiC^ 12 post significat add. id est T 13 et] ex DCB
propagine CB post propag. add. etDCB post angelorum add. aut S,
autem^r 14: post immo add. omnium laus *S' omnium] omnibus TFMSQ,
hominibus H {item Beati cod. Burgensis) salus = (iaKa(3|j.oi;, salutatio
salus et test. om. DCB 15 creationis] dominationis D, dominationes CB
referentiae T, referentiam D, referent iam CB gratulationem] gratia-
rum actionem CB 19 pronuntiacio H 20 sigilla S, singula T {bis),
om. cet. 21 dicant TFHS, dicit CB omnes simul sigillos apertos K
tamen alt. om. S
5*
68 Editio Victorini VI 1.
6, 1. 2 habet praedicatio. nam aperto primo sigillo cum dicat se
uidisse equum album et equitem coronatum habentem arcum
— hoc enim in primo factum est — , postquam ascendit in
caelis dominus noster, aperuit uniuersa et emisit spiritum
sanctum. cuius uerba per praedicatores tamquam sagittae ad 5
cor hominum pergerent et uincerent incredulitatem. corona
autem est praedicatoribus super caput promis^sa per spiritum
sanctum. ceteri tres equi: famem, (bella) et pestilentiam in
euangelio dominus ostendens praedicata manifeste signiticat;
6, 1 ideoque ait: unum de animalibus, quia omnia quattuor unum lo
sunt. ueni autem et uide: *ueni' dicitur inuitato ad lidem et
'uide' dicitur ei qui non uidebat. ergo equus albus uerbum
praedicationis cum spiritu sancto in orbem missum: ait enim
dominus: praedicabitur hoc euangelium in toto orbe
terrarum in testimonium omnibus gentibus [fol. IT] i5
et tunc ueniet finis.
1 a uerhis aperto priiiio sigillo usque ad uerhum magni p. 71, 7
cf. Beatum p. 293 8 cf. Apoc. 6, 5. 4. 8 14 Matth. 24, 14
1 aperte signo id est sigillo A 8 bella om. A; infra (p. 70, 1. G)
fames et hella memorantur 9 manifeste scripsi, nianifesta A
Recensio Hieronymi VI 1. (39
suum habet praedicatio. [et iiidi, cum apcruissct cigniis 6, 1. 2
nnum de septeni sigillis, audiui unum de quattuor
animalihiis dicens: ueni ct uidc. et ecce equus albus
et qui sedehat in illo habens arcum.J nam aperto primo
5 sigillo dicit se iiidisse equum album et equitem coronatum
habentera arcum; hoc enim in primo factum est. postquam
enim ascendit in caelo dominus et aperuit uniuersa, misit
spiritum sanctum, cuius uerba <per) praedicatores tamquam
sagittae ad cor humanum pergentes ut euincerent increduli-
10 tatem. corona autem super caput praedicatoribus est promissa
per spiritum sanctum. ceteri tres equi: bella, fames et pe-
stes in euangelio a domino nostro praedicatum manifestius
significat; ideoqueait unum de animalibus dixisse, quiaomnia 6, 1
quattuor unum sunt. ueni et uide: 'ueni' dicitur inuitato
15 ad fidem, 'uide* dicitur ei qui non uidebat. ergo equus
albus uerbum est praedicationis cum spiritu sancto in orbem
missum; ait enim dominus: praedicabitur hoc euange-
lium per totum orbem terrarum in testimonium
omnibus gentibus et tunc ueniet finis.
11 cf. Apoc. 6, 4. 5. 8 17 Matth. 24, 14
1 et . . . habens arcum add. X uidi om. S 2 post sigillis add.
nidi et S 4 in illum S, super illum Hg nam om. X apertum
primum sigillum F o dicit JDm^CBX, cum dicat Tfd 6 in primo
TD, primo CB, in ipso tl>, in ipso (factum) in primo S, per ipsum
primo g 7 caelo TFM, caelum 593, caelos DCBKS 8 sanctum]
suum B uerbo FKS& per addidi praedicationis CB 9 corda
CB humanum] hominum DCB pergentes] pertingentes Dm2S
ut om. 93 uincerent DCBFH 10 coronas F premissa T
11 pestes] pestilentias g 12 in om. C nostro om. DCB prae-
dicata CBg 18 <sig)>nificat] denuo incipit cod. I, cf. p. 63, 3
significant CBS omnia om. IK 14 quattuor om. CB
inuitatas F 15 uidebatj audibat T, audiebat HM 16 cum] id
est IK sps scs T<t> in orbem missum] misso in orbem CB, cucur-
rit per orbem H 17 missus T^S dominus om. IKM 19 omni-
bus] coram CB
70 Editio Victorini VI 2.
2 6, 5 Equus autem niger famem significat; ait enim dominus:
et erit fames per loca. proprie autem extendit se uerbum
usque ad Antichristum, id est tempora. quando magna famis
est futura quandoque et homines laedentur.
6, 4 Equus rufus et qui sedebat super illum habens
gladium: bella sunt, quae futura significat, ut legimus in euan-
gelio: surget enim gens aduersus gentem et regnum
aduersus regnum et erit terrae motus magnus. hic est
equus rufus.
2 Matth. 24, 7 7 Luc. 21, 10. 11
3 famis A, cf. Georges, Wortformen p. 268 5 ruffus A 6 signi-
ficat scrijjsi, significant A
Recensio Hieronymi VI 2. 71
2 [Et ciun apcrulsset sujnaculum secunduni, audlul .se- 6,3.4
quens animal dicens: iieni et uide. et exiit aJter equus
rufus et sedenti super illum datus est yladius maynus.J
Equus russeus et qui sedebat super eum habens gla-
5 dium: bella sunt significata futura, ut legimus in euangelio:
surget enim gens contra gentem et regnum aduersus
regnum et erunt terrae motus magni. hicest equus russeus.
[Et cum aperuisset siynaculum tertium, audiui 6, 5
tertium animal dicens: ueni et uide. et ecce equus niyer
10 et qui sedehat in illo Itahens stateram in manu sua.J
Equus autem niger famem significat; ait enim dominus: erunt
fames per loca. proprie autem extenditur uerbum usque ad
Antichristi tempora, quando magna fames est futura quandoque
omnes laedentur.
15 Staterainmanu: libra examinis, in qua singulorum merita
ostenderet. ait dux: uinum et oleum ne laeseris, id est 6, 6
hominem spiritalem ne plagis percusseris. hic est equus niger.
15 — 17 Hanc particulam Hieronymus ex Ticonii commentariis de-
prompsit, cuius longiorem expositionem Beatus p. 294 et 295 seruauit
hunc in modum: Eqims niger famem significat intra ecclesiam spiritualem,
6 Luc. 21, 10. 11. 11 Matth. 24, 7
1 recensiones Hieronymi et posteriorum secundum ordinem apocalypsis
sectionem de equo rufo ponunt ante sectionem de equo nigro Et cum
. . . magnus add. X sigillum H^ cum Vulg. sequens] secundum Hg^
cum Vulg. 2 exiit HSSQ^ ecce FIKM alter om. IKM equus alter F
3 data est gloria magna K 4 post equus add. quoque H russeus
TI)ml, roseus COT, rufus cet. eum] illum H 5 bella futura signi-
ficant g 6 enira om. IK 7 post magni add. per loca IKS cum Vulg.
hic] hinc TFml, \\\H est om. T*^ russeus TDmlS, roseus CBIKg,
rufus HM 8 Et cum . . sua add. X 9 animal tertium F 10 in eo g,
super illum H staterem FK 11 autem om. X erit HIK 12 ex-
tendunt H 13 quando] quoniam e magna om. IK est] erit
BIKM futura] uentura B quamque e 14 omnes] homines KM
15 post statera add. autem X post examinis add. est g 16 ostenderet
TBm2eS, ostenderit DmlCBM, ostendet I, ostendat H, ostenduntur K
dux T, duas DCB, dein eg, enim HS^, enira dux FIKM ne] non S
id est . . percusseris om. F 17 homines spirituales IKM spiritalera T,
spiritualera (-es) cet. post est add. enira F
72 Editio Victorini VI 3—4.
36,8 Equus autem pallidus, et qui sedebat super illum
nomen habebat mors. haec eadem quoque inter ceteras
clades praedicauerat dominus: uenturas pestes et mortali-
tates. cum enim dicat: et infernum sequitur illum, id est
ut dicat deuorationem animarum multarum impiarum. hic est 5
equus pallidus.
46, 9 Animas autem occisorum uidisse sub ara id est sub
terra. <ara> enim et caelum et terra dicuntur, sicut lex ima-
ginaria ueritatis faciem meditata [ad] duas aras, auream intrin-
secus <et aeream extrinsecus), fecerat. nos autem intellegimus lo
aram caelum dici a domino nostro nobis testimonium perhi-
3 cf. Matth. 24, 7 7 c/. Beatump. 301 9 cf. Ey. 30, 3 et 27, 2
4 infernum] item p. 74, 11 illud A id est ponit post deuora-
tionem A 8 ara om. A lex imaginaria = 6 vd|j.o? 6 eixovix6?
9 ad uncis inclusi 10 et aeream extrinsecus om. A
Recensio Hieronymi VI 3—4. 73
[Et cum aperuisset signacuhim quartum, aiidiuiQ.l.S
quartum animal dicens: ueni et uide. et ecce eqiius
pallidus, et qui sedehat in illo nomen illi mors.J Equus
autem pallidus, et qui sedebat super eura nomen habe-
5 bat mors. haec eadem quoque inter ceteras clades prae-
miserat dominus: uenturas pestes magnas et mortalitates.
cum enim dicat: et infernus sequitur illum, id est expectat
deuorationem animarum multarum impiarum. hic est equus
pallidus.
10 [Et ciim aperuissct quintum signaculum, uidi suhtus 6, 9
altare animas interfectorum.J Animas occisorum ui-
disse sub ara id est sub terra. ara enim et caelum et terra
dicitur, sicut lex ait imaginaria, ueritatis faciem meditante, qui
duas aras, auream intrinsecus et aeream extrinsecus, fecei-at.
15 nos autem intellegimus aram ita dici domino nostro nobis
et quod per malos praepositos uerbum praedicationis paruulis minime
praebeatur Proprie autem extenditur uerbum usque ad Antichristi
tempus, quando grandis fam.es est futura, quando et omnes laedentur.
statera autem in manu libra est examinis; in qua singulorum merita
ostendet, id est iustitiae simulationem, cum foras ostendit quod intus non
habet; ait enim: uinum et oleum ne laeseris. dum autem in medio
animalium dicitur: ne laeseris, ostenditur illic intra ecclesiamesse simu-
lationem sanctitatis, quae ecclesiam spiritualiter laedit, quia iniirmas
mentes ad suam sectam perducit; cui tamen dicit: ne laeseris, acsi
dicat: hominem spiritualem ne plagis percusseris etc.
6 cf. Matth. 24, 7 14 cf. Ex. 30, 3 et 27, 2
1 Et cum . . mors add. X 2 pallidus equus K 4 autem om. ^
5 promiserat IKg'^ {p, 300) 6 uentura IK 7 cum enim dicat om.
F, quod enim dicit IK inferus H, item cod. Amiatinus sequitur T,
sequebatur X cum Vulg. illum] eum CBK expectabat BIKg 10 Et
cum . . interfectorum add. X sigillum H cum Vulg. sub altari H
11 post altare add. dei HIKM occisorum] interfectorum FK post
interf. (occisorum I) add. dicit se IK post uidisse add. se narrat S
12 post ara (pr.) add. dei S terra (alt.)] terram T 13 faciem scripsi,
factae F, facie cet. meditante TFilf, mediante IK et codex Millanii,
meditantes S^ medietatem H; post meditante supple eo qui TFRMS,
quae cet. 14 aureas TD^ et aeream S, et H, om. cet. extrinsecus
om. DCBIKM fecerat ponit post aras S 15 aram <I>S3, auream T,
aram auream S, aram auream coelura g nobis om. M
74 Editio Victorini VI 4.
bente; ait enim: <cum offeres munus tuum) ad aram
— utique munera nostra orationes sunt quas efficere debe-
mus — et ibi recordatus fueris habere aliquid fra-
trem tuum aduersus te, relinque ibi munus [fol. IT]
tuum: utique ad caelum ascendunt orationes. sicut ergo cae- o
lum intellegitur ara aurea, quae erat interior — nam et sacerdos
semel introibat in templum in anno, qui habebat Christi
mandatum, ad aram auream; significabat spiritum sanc-
tum hoc esse facturum, id est quod passus est, semel factum
est — , sic et aerea terra intellegitur, sub qua est infer- lo
num, remota a poenis et ignibus regio, requies sanctorum, in
qua quidem uidentur ab impiis et audiuntur iusti, sed neque
10 illi ad illos transire possunt. hos ergo tantos, id est animas
occisorum, expectare uindictam sanguinis, id est corporis
sui, de habitantibus super terram uoluit nos cognoscere i5
qui omnia uidet. sed quoniam in nouissimo tempore et sanc-
torum remuneratio perpetua et impiorum uentura. est dam-
natio, dictum est 'expectare'; et pro corporis sui solatio
1 Matth. 5, 23. 24; cf. Carm. adu. Marcion. IV 182—185:
Ara nitens auro caelum declarat in alto,
Quo sanctae subiere preces sine criraine missae.
Hanc aram dominus dixit, qua munera si quis
OfFert, ut primum pacem cum fratre retractet.
6 cf. Ex. 30, 10 et Hebr. 9, 7 8 cf. Hebr. 9, 8 11 cf. Carm. adu.
Marcion. IV 145 sq.:
Altior a tenebris, longe semotus ab igne,
Sub terra tamen, haec ara uocatur ahena.
12 cf. Luc. 16, 26
1 cum . . tuum om. A 2 utique] itaque A 3 recordatus fueris]
recordare debemus si J. 7 habebant A Christi mandatum] c/.
p. 64, 20 8 spiritum sanctnm] scil. spiritum sanctum in persona
Christi, cf. p. 8, 12 — 17 10 Si cetera a terra A; distinguendum est:
sic et eraa (pro aerea) terra 11 regio] regit A 18 post est add.
autem A spectare A
Recensio Hieronymi VI 4. 75
testimonium perhibente; ait enim: cum offeres muiius
tuum ad aram — utique munera nostra oratioues sunt quae
offerimus — et ibi recordatus fueris habere aliquid fra-
trem tuum aduersum te, relinque ibi munus tuum ante
5 aram: utique ad caelum ascendunt orationes. si ergo caelum
intellegitur ara aurea quae erat interior — nam et sacerdotes
semel in anno introibant, qui liabebant chrisma, ad aram auream.
significante spiritu sancto Christum hoc semel facturum — ,
sicut ara aurea caelum agnoscitur, sic et ara aerea terra intel-
10 legitur, sub qua est infernus, remota a poenis et ignibus
regio et requies sanctorum, in qua quidem ab impiis uidentur
et audiuntur iusti, sed neque illic transuectari possunt. hos
ergo tantos, id est animas occisorum, expetere uindictam G, 10
sanguinis, id est corporis sui, de habitantibus super
15 terram uoluit nos cognoscere qui omnia uidet. sed quia in
nouissimo tempore et sanctorum remuneratio perpetua et
impiorum uentura est damnatio, dictum est eis expectare;
et pro corporis sui solatio [ct datae sunt iUis singiilae 6, 11
1 Matth. 5, 23. 24 6 cf. Ex. 30, 10 et Hebr. 9, 7 8 cf. Hebr.
9, 8 12 cf. Luc. 16, 26
1 offeres TDFS, offers cet. 2 ad] ante F manerans scas F ora-
tiones] oblationes T quae] quas eg quae off. or. sunt IK 3 quia
frater tuus habet aliquid adu. te IK cum Vulg. aduersum te frater
tuus H 5 aram] altare FK cum Vulg. ascendent D operationes H
si TDmlFIKiQ, sic Dm2HM, sicut CB, om. S 6 sacerdos F 7 in-
troibat Fm2 crisma CFIM, chrismam T, chorismum H 8 sig-nificantes T
hoc om. K 9 Sicut (= sicut ut) I sicut . . agnoscitur om. 5S
cognoscitur H, intelligitur C aerea] aurea H 10 qua] quam T
remota . . ignibus] penarum et ignium IK a om. DCB 11 quidem
om. IK 12 audiantur jP, audientur g iusti] iniusti I sed] et DCB^iQ
neque] neci^, non^ illic TKMS^id, illnc Heg, illis F transme*ari
Dm2, transmeare CB cum Vulg. hos] nos e, os jP 13 ergo] enim F
tantas S, tantum 33, cantus IK, sanctos g expectere D, expectare 93
14 id est om. IKM corpori TF 15 qui omnia] quoniam H uidet]
iudicat I 16 et p7'. om. DCB, etiam g 17 est uentura g expectate
CB93 expectare et om. I 18 solatium F et datae . . . albae add.
X cum Vulg. et om. S singulis M stolae albae singulis F
76 Editio Victorini VI 4.
6, 11 acceperunt, inquit. stolas albas, id est donum spiritus
sancti.
2 sancti] jinitur capituU Apocalypsis sexti explanatio Victorini. ne
fota pagella vacaret, ad illustrardam Hieronymi recensionem, quae in
aduersa pagina descripta est, hir addere placuit eos locos, quos Beatus
ex Ticonii commentariis deprompsit (cf. rec. Hieron. VI 5):
In hoc (sexto) sigillo persecutio est [p. 308] noiiissima Quod dicit
factnm solem tamquam cilicium, id est: incredulis obscurabitur splendor
doctrinae. quod est sol, hoc est luna, hoc stellae, id est ecclesia; sed a
toto pars intellegitur In nouissimo uero Antichristi aduentu, luna
quod dicit facta est sanguis, ecclesia sanctorum ostenditur pro Christo
sanguinem fundere. stellas quas dicit cadere, id est fideles perturbari.. ..
\p. 309] Quemadmodum ficus agitata iactat grossos suos, id est ficos
uauos, qui boni uidebantur et non erant . . . , tales sunt hypocritae et
simulatores intra ecclesiam, qui in tempore pacis uni esse uidentur cum
ecclesia. sed mox ut persecutionis tempus aduenerit, excutiuntur ab eccle-
sia . . . Caelum semper ecclesiam intellegimus; quod terrae motu facto
recedere <dicit>, id est de medio fieri . . . . [p. 310] Caelum et montes
et insulae, hoc totum unam ecclesiam dixit, facta nouissima persecutione
Antichristi omnem de loco suo recessisse. sed potest in utramque partem
conuenire, id est in bonos et raalos, quia bona pars mouebitur de loco
suo fugiens et mala pars mouebitur de loco suo. id est perdet gratiam...
Recensio Hieronjmi VI 4—5. 77
stolae albaej acceperunt. inquit, stolas albas. id est 6. 11
donum spiritus sancti.
5 [Et uicli, cum apcruisset signum sexttim: terrae^^^'^
motiis factus est maf/nus.] Sextum sigillum: factus est
5 terrae motus magnus: ipsa est nouissima persecutio.
[Ut factus est sol niger tamquam cilicium.] Sol fit ut
saccus: incredulis obscurabitur splendor doctrinae.
[Et luna tota facta est sanguis.J Luna sanguinea: cccle-
sia sanctorum ostenditur pro Christo sanguinem fundere.
10 [Et stellae ceciderunt in terramj Stellas cadere: fideles 6, 13
turbari. [quemadmoclum ficus iactat grossos suosj agitata
ficus amittit grossos: per persecutionem homines ab ecclesia
separari.
[Et caelum recessit acsi Jiber qui inuoluitur.J CaelumG, 14
15 inuolui: ecclesia de medio fit. (et omnis mons et in-
sulae de locis suis motae sunt.) et mons et insulae de
77, 3 — 79, 2] lianc sectionem ex Ticonii commentariis depromptam
addunt Hieronymi et posteriorum recensiones
3 Et . . magnus add. X signum FM, signaculum HIK, sigillum S
et ecce terrae motus magnus / 4 sextum sigillum T, in sexto sigillo X
est alt. om. g 5 ipse S post est add. illa S pers.
nou. CB 6 Et . . cilicium add. X cilicium <I>33, saccus cilicinus S
Sol . . saccus ovi. 4> ut om. T 7 post saccus add. id est X
splend. doct. obsc. CB 8 Et . . sanguis add. X tota om. H
post est add. sicut HI. ut g Luna sanguinea om. <E> 9 qui
pro Christo sanguinem fuderunt H fundens IKM 10 Et . . in terram
add. X stellas cadere TZ)^, stellas eiusdem CB, stellarura casus
FHKMS, stellarum casus signat I 11 perturbari 4>)8, pro Christo
turbari S quemadmodum . . suos add. X 12 post grossos add. suos X
per persecutionem IS, persecutionem TH, persecutione cet. 13 sepa-
rari] quando (per) pers. hom. ab eccl. separantur X 14 Et . . inuoluitur
add. X acsi] quasi HI, ut K 15 inuolui] inuoluitur IK post
inuolui add. id est FHMS ecclasiam /S, ab ecclesia H fiet S
post fit codd. FHM propter foliorum in archetypo transpositionem
statim transeunt ad uersum c. XI u. 1: Et data est mihi harundo
et . . sunt add. S cum Vulg. 16 et pr. om. S mons] montes IK
insula T
78 Editio Victorini.
De Victorini editione conferantur qiiae ad pag. 76, 2 adnotauimus.
pagellae albae utimur opportunitate, ut sectionem 6 textus Hieronymiani.,
quae in aduersa pagina lin. 7 — 13 legitur, ah Hippolyto originem ducere
doceamus; nam Hippolyti capita contra Caium, quorum fragmenta apud
Dionysimn Bar-Salihi exstant, haec exliihent uerha e lingua Syrorum
in nostram Germanorum uersa: Nicht von den Engeln sagt er, dafi sie
zum Kriege kommen, sondern daB vier Volker sich von der Gegend am
Euphrat aufmachen und iiber die Erde kommen und die Menschheit bg-
kriegen. DaB er aber sagt 'vier Engel', ist den Schriften nicht unbekannt;
(denn) Mose sagt: Als er die Menschenkinder zerstreute, errichtete er die
Grenze der Volker nach der Zahl der Engel Gottes. Indem also die VOlker
den Engeln iibergeben wurden und ei« jedes Volk je einem Engel zufiel,
so hat Johannes recht, wenn er in der OiFenbarung sagt: LOse diese vier
Engel, welches sind die Perser, die Meder, die Babylonier und die Assyrer.
Da namlich jene Engel, die den Volkern zuerteilt wurden, nicht den
Befehl haben, die ihnen Zuerteilten aufzureizen, so ist damit eine gewisse
Gebundenheit durch die Macht des Wortes ausgedriickt, welches sie
zuriickhalt, bis der Tag kornmen und der Herr des Alls befehlen wird.
Und dies geschielit, wenn der Antichrist kommt. (Hippolytus Werke,
herausgegeben von Bonwetsch und Achelis, erster Band, zweite Halfte,
Leipzig 1897, S. 243). Hieronymum autem uidemus loci ex Deut. 32, 8
hic laudati alibi similiter mentionem facere, cf. in Danielem lihrum c. 7 :
Quattuor uentos caeli quattuor arbitror angelicas potestates, quibus
principalia regna commissa sunt, iuxta illud quod in Deuteronomio legi-
mus: quando diuidebat altissimus gentes, quando separabat filios Adam^
constituit terminos populorum iuxta numerum angelorum dei {XXV 527.
528 M; praeterea cf. ihid. 267 B, 420 A, 555 C, 1206 G).
Ad lin. 9—13 ef. Commodiani carm. apolog. u. 891 sq.:
Exurget iterum in istius clade Neronis
Kex ad orientem cum quattuor gentibus inde.
Quae leguntur in Hieronymi recensione VI 7, conferantur cum uerbis
Brimasii, Comment. in Apocal. III {LXVIII 851 M): Quos ante sin-
gulatim nominauerat, nunc in unitate consociat: stantes ante thronum
et in conspectu agni et erant amicti stolis albis et palmae fuerunt in
•manibus eorum .... stoh*s baptismum, palmis triumphum crucis insinuat.
Receiisio Hieronymi VI 5 — 7. 79
locis suis motae: iioiussima persecutione omnes recessisse
de siiis locis: id est boni mouebuntur persecutionem fugientes.
^ [Fost haec audiui unum cx quattuor cornihus altaris aurei 9, 13. U;
quod est in conspectu dei dicens angelo qui hahebat tid>am: j^Yiy([^=zca-
5 solue quattuor angelos stantes in quattuor angidos terrae,piiisIXu.i3.
tenentes quattuor uentos qui ligati sunt apud flumen 'yyieignumgfy g^^ M)
Eiifraten.J Quattuor angelos per quattuor angulos ^^ 1
terrae siue quattuor uentos trans Eufraten flumen: 9, 14
gentes sunt quattuor. quia omni genti a deo deputatus est
10 angelus, sicut lex dicit: statuit eos per numerum ange-
lorum dei. donec sanctorum compleatur numerus, suos
non egrediantur terminos, quia in nouissimo cum Anticliristo
uenient.
7 [Fost haec uidi: et ecce ttirhcc multa, cquam dinumerare nullus 7, 9
15 poterat, ex omni gente et tribu et populis et linguis amicti stolas }p viTu^9
expositio in S
{V 331 M)
10 Deut. 32, 8
1 post motae add. siint I post nouissima TD (persecutio add. Dm2}^
nouissimam CB, Nouissima persecutio IK transitur ad uerba: arun-
dinem similem uirgae etc. (Et data est mihi liarundo etc. add. IK) id
est ad capitis XI u. 1 expositionem ; liuius autem loci id est capitis VII
u. 1 interpretationem post caput XII u. 5 a continuari ex apparatu
critico apparet, qui illic exstat nouissima . . fugientes praehet S bis:
hoc loco et cap. XII u. 5 a Sequuntur tria additamenta Ilieronymi
(T), quorum ordo in recensione *1> ita seruatur, ut textus apocalypsis
accedat, in recensione mixta S mutatur, ut primum capiti IX u. 13 et
14., alterum cap. VII u. 9, tertium cap. VIII u. 1 adiungatur 3 Post
haec . . . Eufraten add. X Post haec] et S cum Vulg. unum] uocem
unam g cum Vulg. 4 dicens] dicentem sexto g cum Vulg. 5 stantes
in] id est g angulis IK 6 ad fluuium magnum Euphratem g 7 quat-
tuor angelos om. X angeli CB 8 uenti CB flumen DHIKM,
fiumine TFS, fluuium CBg 9 post sunt quattuor add. qualtuor uero
IKM genti] generi I a deo om. HS 10 lex om. CB eos]
terminos gentium I, cf. Vulg. super numeros CB 11 expleatur g
12 egredientur IKM 13 ueniunt MS, ueniant F 14 Post . . . albas
add. X uidi turbam magnam HK cum Vulg. et ecce turbam
magna I nullus] nemo Mg cum Vulg. 15 ex omnibus gentibus et
populis H amictis FM stolas albas F, stolis albis cet. cum Vulg.
80 Editio Victorini VIL
Be Victorini editione, quod attinet ad cap. VI, conferaniur quae ad
pag. 76, 2 adnotauimus. recensionis Hieronymi cap. VI sect. 8, quae
in aduersa pagina lin. 6—9 repraesentatur, ex Tieonii commentariis
deprompta exstat in Ps.-Augustini homil. in Apocal. VI {XXXV 2427.
2428 bis M), apud Primasium (LXVIII 854 M), apud Beaiiwi p. 357.
CAP. VIL
7, 2 Angelum autem descendentem ab oriente sole: Heliam
prophetam dicit, qui anticipaturus est tempora Anticliristi ad
restituendas ecclesias et stabiliendas ab intolerabili persecutione.
haecin apertione libri et ueteris testamenti et nouae praedicationis
legimus; ait enim dominus per Malachiam: ecce ego mitto
uobis Heliam Thesbiten, conuertere corda patrum ad
6 MaL 4, 5. 6
5 apertione] perditione A nouae scripsi, noui A 6 mitto =
Kecensio Hieronymi VI 7 — VII. 81
albas.J Quod aiitem dicit: turba multa ex omni tribu, ex 7, 9
omnibus credentibus electorum numerum ostendit, qui per 7, 14
sanguinem agni — baptismo purgati — suas stolas fece-
runt candidas, seruantes gratiam quam acceperunt.
/Et cum apeynisset signandum septimum, factum est silerdium ^, 1
in caeh fere medium liorae.] Septimo aperto sigillo ^'^^^'^-camtisVlIIu
tium fit in caelo semihora: initium est quietis aeternae; ^Oi^l expositio in
o / rr D D 1
partem intellexit, quia interrupto silentio eadem per ordinem ^g^ M)
repetit. nam si esset iuge silentium, hic finis narrandi fieret-
,0 CAP. VII.
[M uidi a)i<jclum asccndcntem, a solis ortu, habentem signa-
cuhim dei uiui.J Angelum autem ascendentem ab oriente
sole: Heliam prophetam dicit, qui anticipaturus est tempora
Antichristi ad restituendas ecclesias et stabiliendas a magna
ib et intolerabili persecutione. haec in apertione libri et ueteris
testamenti et noui praedicata legimus; ait enim dominus per
Malachiam: ecce ego mittam uobis Heliam Thesbiten,
17 Mal. 4, 5. ♦)
1 autem om. X dicitur IK turbam / multa] magna K ex
omnibus tribubns // et ex omnibu8 FII ex omnibus ow. CB
2 credentibus] gentibus F in sanguine ,S' cum Vidg. 3 per baptis-
muni S 5 Et . . horae add. X sigillum K cum Vulg. silentium . .
horae om. S 6 fere] quati H cum Vulg. mediurn F, medio K,
dimidium Jf dimidia hora i/, media hora I cum Vulg. Septimo..
sigillo om. S aperto] autem B 7 semthora] st-niora F, media
ferme hora g pod semihora add. s^mihora CB, add. per quod signi-
ficatur X est om. X 8 interruptio e silentio om. DCB ean-
dem O, eam g 9 repetiuit IK hic] id F 11 p]t . . uiui add. X
post uidi add. alterum g cum Vulg. ab ortu solis HIK cum Vulg.,
om. F sigtium FH cum Vulg. 12 Angehim . . sole om. X 13 solo
Dml, soJum CB estj erit J, erat KM. om. CB 14 a om. FH
15 intollerauili IKM haec . . . legimus] quae in libris et ueteris et
noui testamenti praedicta legitur IK apertione] appetitione F
librorum e et {anie uetrris) om. CBg 16 noua F doniinus
om. g 17 malachim T, malitiam F mitto FIK tesbiten TF,
prophetam /
XXXXIX. Victoriuus Pet. 6
82 Editio Victorini VII— VIII 1.
filios et cor hominis ad proximum suum, id est ad
Christum per paenitentiam; [fol. 12'] 'conuertere corda patrum
ad filios': secundum tempus uocationis ludeos ad sequentis
populi fidem reuocare. et ideo ostendit etiam numerum ex
ludeis crediturum et ex gentibus magnam multitudinem. s
CAP. VIII.
Mitti autem de caelo orationes ecclesiae ab angelo et sus-
cipi eas et contra effundi iram et scotomari regnum Anti-
christi per angelos sanctos et in euangelio legimus; ait enim:
orate, ne incidatis in temptationem. erit enim angustia lo
magna, qnalis non fuit ab initio nec ab origine mundi,
et nisi dominus breuiasset dies illos, non esset salua
ulla caro super terram. hos ergo archangelos magnos VII
ad percutiendum regnum Antichristi mittet. nam et ipse
dominus dixit in euangelio: tunc filius hominis mittet i5
nuntios suos et colligent electos eius de IIII uentis
a finibus caeli usque ad fines eius. et ante ait: tunc
5 cf. Apoc. 7, 4—9 7 cf. ibid. 8, 3 sqq. 8 cf. ibid. 8, 6 sqq.
10 Matth. 26, 41 {= Marc. 14, 38; Luc. 22, 46) Matth. 24, 21. 22
cf. Marc. 13, 19. 20 15 Matth. 24, 31 17 Mich. 5, 5. 6
3 ad sequentis] adsequentis A 8 effudit A scotomari scripsi, percuti
A, cf. quod subsequitur lin. 14: ad percutiendum regnum 9 ait enim],
enim ait A 16 colligent scripsi^ colliget A = lirioava^s:, cui lectioni
non desunt testes
Recensio Hieronymi VII — VIII 1. 83
conuertere corda patrum ad filios et cor hominis ad
proximum suum, id est ad Christum per paenitentiam; *con-
uertere corda patrum ad filios': secundum tempus uocationis
ludeos ad sequentis populi fidem reuocare. et ideo ostendit
5 etiam, ut diximus, numerum ex ludeis crediturum et ex gen-
tibus magnam multitudinem.
CAP. VIII.
1 Mitti etiam de caelo orationes ecclesiae ab angelo et suscipi
illas et contra iram effundi et scotomari regnum Antichristi
10 per angelos sanctos in euangelio legimus; ait enim: orate, ne
incidatis in temptationem. erit enim angustia magna,
qualis non fuit ab origine mundi, et nisi adbreuiasset
dominus dies illos, non esset salua omnis caro. hos
ergo archangelos magnos septem ad percutiendum regnum
15 Antichristi mittet. nam et ipse ita dixit: tunc mittet filius
hominis nuntios suos et coUigent electos eius de quat-
tuor angulis uenti a.finibus caeli usque ad fines eius.
5 cf. Apoc. 7, 4—9 8 cf. ibid. 8, 3 sqq. 9 cf. ibid. 8, 6 sqq.
10 Matth. 26, 41 (= Marc. 14, 38; Luc. 22, 46) 11 Mattb. 24, 21.
22, cf. Marc. 13, 19. 20 15 Matth. 24, 31
1 et cor . . ad filios om. g propter hoinoeoteleuton 2 proximum] pro-
prium H 4 et om. DCB 5 etiam om. g ut diximus {quae uerba
sunt Rieronymi interpolatio) om. CB, maximus T ex ludeis om. I
crediturorum S, creditorum H et om. FHI 6 post multitudinem
add. quam nemo poterat dinumerare S 8 mittit H etiam om. T
in caclum e 9 illos Fg ira T, ire F scotomari {deriuatum a
Graeco axdTU)fi.a) TH, stotomari Dml, scuto mare M, scomari CBml,
scopari Bm2e, estimari S^ substernari ImlK, substerni Im2, totum
maro F, per totum Dm2 10 post sanctos add. ut K legimus
per angelos in euangelio I 11 intntis IS cum Vulg. temptatione
T, temptationibus F 13 esset] fieret H cum Vulg. 14 magnos]
malos CB regnura Antichristi] antichristum DCB 15 mittet FS,
mittit YIKM, missurus est H 16 colligant D a quattuor uentis H
cum Vulq. 17 angulos TIS finibus] suramis IKM cum Vulg.
caeli] eius CB eius] terrae H
6*
84 Editio Victorini VIII 1—2.
erit pax terrae, cum surrexerint in ea VII pastore&^
et octo morsus (hominum) et indagabunt Assur — id est
Anticliristum — in fossam Nebroth: in damnationem diaboli.
etEcclesiastessimiliter dixit: cum commoti fuerint custodes
domus. ipse autem dominus sic ait: cum uenissent ad r>
eum operarii et dixerunt ei: domine, nonne bonum
semen seminasti in tuo agro? unde ergo ibi loliumV
respondit eis: inimicus hoc fecit. qui dixerunt: uis
imus eradicamus illud? dicit eis: non, sinite utraque
ut crescant usque ad messem, et in tempore. inquit, lo
dicam messoribus [fol, 12") colligere lolium et in ignem
mitti. triticum autem in horrea recondere. hos messores
et operarios hic apocalypsis archangelos esse ostendit.
'Tuba* autem uerbum est potestatis; et licet repetat per
*fialas', non quasi factum esse dicat, sed quoniam semel, quod i&
4 Eccle. 12, 3 5 Mattli. 13, 27—30 U cf. Apoc. 8, 6 15 cf.
ibid. 15, 7
2 hominum owz. A indagabunt respondere uidetur uerho TC-/];j.avo5acv
pro 7:ot[j.avo5atv iXX (pascent Vulg.) 11 lolium Am2^ illum Aml
15 nonj scil. repetit factum oppositum cst sequcnti futurum („nicht
als ob er sagte, dafi es schon •geschehen sei")
Ilecensio Hieronymi VIII 1 — 2. 85
«t ante ait per prophetam: tunc erit pax lerrae nostrae, cum
surrexerint in ea septem pastores et octo morsus homi-
num et indagabunt Assur — hocestAntichristum — in fossa
Nebroth: in damnatione diaboli. Ecclesiastes similiter: cum
-o moti fuerint custodes domus. ipse autem dominus in
parabola ad apostolos sic ait: cum uenissent ad eum ope-
rarii et dixissent: domine, nonne bonum semen semi-
nasti in agro? unde ergo ibi lolium? respondit eis:
inimicus hoc fecit. cui dixerunt: uis ibimus et era-
10 dicabimus illud? qui ait: non, sed sinite utraque
crescere usque ad messem. et in tempore dicam
inessoribus colligere lolium et facere manipulos et
cremare igni aeterno, triticum autem coUigere in
horrea mea. hos messores et pastores et operarios hic apoca-
lo lypsis ostendit esse angelos.
' 'Tuba' autem uerbum est potestatis; et licet repetat per
'fialas', non quasi bis factum dicit, sed quoniam semel futurum
1 Mich. h, 5. 6 4 Eccle. 12, 3 6 Matth. 13, 27—30 16 cf.
Apoc. 8, 6 17 cf. ibid. 15, 7
1 et . . prophetam om. I et] nani et S terrae nostrae THMS,
nostrae terrae J, nostrae A", terrae uestrae DCB, cf. Beatum p. 502: et
erit iste pax, Assyrius cum uenerit in terram uestram (= ijjxmv ZXX, at
nustram Vulg. et Hieron. in Mich. c. 5, XXV 1200 M) 2 resurrexerint 2>
octoj .VII. IK 3 indicabunt F assyr T hocj id 5' 4 nebroth
DM, nembroth S, nemroth H, nebroch T, nembroch B, mbroth C, mem-
roth F, menroht K, meroch I, Nambrot e in damnatione] id est in
natione (j post damnatione add. uidelicet S ecclesiastes F, ecclesiae
spiritus TDCHIMS, ecclesiae spiritu g, ecclesiae spc BK, ecclesiae spe-
■cie e cum motij commoti Fe, cum mortui H, cum noti IK 5 do-
morum IK autem om. T dominus om. CB 6 sic ait om. IKg,
sicut F 7 semen om. D 8 post agro add. tuo HS cum, Vulg. eis
om. HIKM 9 post inimicus add. homo eFHIKS cum Vulg. dixit T
uis ibimus TFHMS, uis imus IK cum Vulg., uenimus DCB et om. S
eradicamus T^, colligimus I cum Vulg. (in marg. : eradicamus) 10 illud]
ea I, illa I (in marg.) K, illam TFIIM, illum D utrasque T II post tem-
pore add. messis CBHIKMS 12 colligite HIK facite HIK 13 cre-
mari CB, cremate HIK igne I, in igne H colligite IK, congregate H
cum Vulg. 14 orrea TFI mea om. IK post hos add. igitur S apoca-
lipsin F 17 post fialas add. sed <I> post non add. tamen g dicitur S
86 Editio Victoriiii VIII 2—8.
futurum est ad eos, decretuni est eis ut tiat, ideo bis dicitur.
quicquid igitur in tubis minus dixit, id in fialis propensius
dixit. nec aspiciendus est ordo dictorum. quoniam septiformis
spiritus sanctus, ubi ad nouissimum temporis finemque per-
cucurrit, redit rursus ad eadem tempora et supplet quae minus r>
dixit. nec requirendus est ordo in apocaljpsi, sed intellectus
requirendus; est enim et pseudoprophetia. sunt igitur scripta
quae sunt in tubis et in fialis aut plagarum orbi missarum
cladesM aut ipsius Antichristi insania^) aut populorum detrac-
tatio^) aut plagarum differentia^) aut spes in regno sancto- lo
rum-"') aut ruina ciuitatum") aut ruina Babylonis. id est ciui-
tatis Romanae^).
13 Aquila uolans medio caelo: spiritus sanctus significatur
in duobus prophetis contestans magnam plagarum iram im~
minere. si quo modo, quamuis sit noaissimum tempus. aliquis i5
adhuc saluus esse possit.
') cf. Apoc. 8, 7 et 1(3. 2 2^ cf. ibid. 8, 8. 9 et U, 3 '') cf
i])id. 8, 10. 11 et 16, 4—7 ') cf. ibid. 8, 12 et 16, 8. 9 ■') cf. ibid
9, 1 sqq. et 16, 10. 11 ^) cf. ibid. 9, 13 sqq. et 16, 12—16 ") cf.
ibid. 11, 15 et 16, 17—21 14 cf. ibid. 11. 3
2 miniis dixit = iii.ziu)zz'^ 4 saiicti .1 percucurrit scripsi, per-
currit A 5 reddit Atnl 6 sed scripsi^ et A 7 pseudoprophetiaj
uerte: es gibt namlich auch eine lalsche Ausleguiig- 9 insaniam A
11 Babilonis .1
Recensio Hieronymi VIII 2—3. 87
est, quod est a deo decretum ut fiat, ideo bis dicitur. quic-
quid igitur in tubis minus dixit, hic in fialis est. nec aspi-
ciendus est ordo dictorum, quoniam saepe spiritus sanctus,
ubi ad nouissimi temporis finem percucurrerit, rursus ad eadera
5 tempora redit et supplet ea quae minus dixit. nec requirendus
est ordo in apocalypsi, sed intellectus sequendus; est enim et
pseudoprophetia. sunt igitur scriptae in tubis et fialis aut
plagarum orbi missarum clades^) aut ipsius Antichristi insania^)
aut populorum detractatio^) aut plagarum differentia*) aut
10 spes in regno sanctorum'') aut ruina ciuitatum"") aut ruina
magnae Babylonis, id est ciuitatis Komanae').
3 [Et uidi unam aguilam uolantem per mediuni caelum.] Aquila 8, l:i
magna medio caelo uolans: spiritus sanctus significatur
in duobus prophetis contestans magnam plagarum iram im-
15 minere, si quo modo quisque uolens sit nouissimo tempore
conuersus. ut aliquis adhuc saluus esse possit.
1) cf. Apoc. 8, 7 et 16, 2 ^) cf. ihid. 8, 8. 9 et 16, 3 ^) cf. ibid
8, 10. 11 et 16, 4-7 ') cf. ibid. 8, 12 et 16, 8. 9 ^') cf. ibid. 9
1 sqq. et 16, 10. 11 ^) cf. ibid. 9, 13 sqq. et 16. 12—16 ') cf. ibid
11, 15 et 16. 17—21 14 cf. ibid. 11,3
1 est pr. om. C deo| doinino X decretuni a deo CB bisj uobis
7', nobis M, non bis IK quicquid DCB, quid T, quod X 2 igiturj
ergo IKg tubas F, tuba S hic fiale sunt H bic] hinc F fialas
TK est] emi K nec] non g inspiciendus 1 1\ 3 doctorum V
quoniam om. F 4 percucurrerit 7'DCBT, percurrerit cef. eandem F
5 rediit F suplex eam F 6 j^ost est pr. add. haec F, add. et T enini
om. X et 07)1. S 7 pseudoprophetia scripsi, ipsi prophetia F, ipse
propheta CB, ipsum prophetam M, ipsa prophetata DJK, ipsud pro-
phetata T, illa prophetata //, ipsorum (eorum g) quae prophetata sunt
»8' scriptae T, scripta HJKS, scriptura F, significata g tubas «1>
fialas TD(l^ aut] et T«l> 8 urbi 77v insaniani 7' 9 de-
tractatio T, detractio cet. differentiam 7' 10 aut ruina ciu.
om. H ruinam F 11 niagnae IK (cf. Apoc. 14, S; 16, W; 17, 5;
18, 2. 10. 21), magnam 7^, magna cet. ciuitatis id est CB post
ciuitatis add. magnae 77 12 Et . . caelum add. X unum augelum g
aquila . . uolans] per angelum per medium caeluni uolantem »7 13 uolans
per medium caelum HIK 14 contestantis T 15 quisquis S {sed quisque g)
uolens sit g, uolans sit TX, uolasset D(B sit] sic F 16 salus e
88 Editio Victorini X 1.
CAP. X.
1 10, 1. 2 Namque aiigeliim fortem, queni dicit descendisse
de caelo. amictum nubem — et iris super caput
eius et facies eius taraquam sol et pedes eius
tamquamcolumnaignis — ethabenteminmanusua 5
librum apertum — et posuit pedes suos supra mare
et terram — [fol. 13'] dorainum nostrum significat, sicut supe-
rius enarrauimus de 'facie eius taraquam solis*, id est de resur-
rectione; super caput autem eius irim iudicium, quod
factum aut facturus est. liber autem apertus apocalypsis lo
est quam accepit lohannes. pedes eius et superius diximus
'conflatos' esse apostolos. nam calcari ab eo et mare et terram.
omnia pedibus eius subdita significat. angelum illum dicit,
id est nuntium patris omnipotentis; uocatur enim magni con-
7 cf. p. 20, 6—11 11 c/. p. 26, 3 14 Esai. 9, 6
11 quamj qiiem A 12 terra A 14 id est scripsi, esse A
Recensio Hieroiiymi X 1. 89
CAP. X.
1 /7iY nidi angelam fortem descendentcvi dc eaelo, amietum 10, 1. 2
nube, et erat iris super eapuf eius et facies eius tam^juam sol
et pedcs elus tamqucDn eolumnae ignis. et hahcbat iu manu
5 sua liln-um apertmn et posuit pedem suum dextrum super mare,
sinistrum autem super terram.J Nam angeluin fortem,
quem dicit de caelo descendisse, amictum nube etlO, 1. 2
irin super caput eius — et facies eius tamquam sol
et pedes tamquam columna ignis. et habebat in
10 mann sua librum apertum et posuit pedes suos
super mare et terram — dominum nostrum significauit,
sicut superius enarrauimus. facies eius tamquam sol: id
est de resurrectione. super caput autem eius irin: iudi-
cium, quod per illum factum est aut futurum est. liber
15 apertus /reuelatio operum in futuro iudicio^ (ue\) apocalypsis
est quam accepit lohannes. pedes eius 'conflatos* et superius
diximus esse apostolos. nam calcari ab eo et maria et terram,
omnia pedibus eius subiecta significat. angelum eum dicit,
id est nuntium, scilicet patris; uocatur enim magni consilii
12 c/. p. 21, 13—18 17 cf. p. 27, S 10 Esai. 9, 6
2 Et uidi . . terrani add. X Et om. S alterum ang-elum (/ 5 li-
belluni FH cum Vulg. 6 nam om. X angelus iste fortis I an-
gelum om. DCJJ ))Ost angelum add. istum X 7 desc. de caelo ^S'
amictum . . . l. 11 terram om. X [S praebet amictum nube, om. reliqua)
8 hirin T, iris 7> faciem T 9 post pedes add. eius CB tam-
quam om. CB columnae T cnm Vulg. 11 terra T posl nostrum
<idd. esse g significat *S', significauit I 12 enarrabit F, enarraui IKM
taniquani| sicut MmlS 13 de om. H resurrectio H autem
om. FKg iris cKMS, iris erat H post iudicium add. intelligitur e,
innuit g 14 factum est aut om. 4> 15 reuelatio . . iudicio add. X
uel add. S apocalypsis . . lohannes om. *1» apocalypsis] ahhinc
deest folium codicis I) 16 quam loannes uidit CB et] ut X
17 apostolos esse CB •et marina et terrena CBS, et terrain et maria
IK 18 sub pedibus CB subiecta] esse subiectum F angelus
autem dicitur IKM post angelum add. autem FHS eum om. X
19 nuntius FIKM enim] ergo IK
90 Editio Victorini X 1—2.
10, Ssilii nuntius. clamasse iioce magna: uox magna est
caelestis, omnipotentis dei uerba hominibus nuntiare, quoniam
post clausam paenitentiam spes postea futura non est.
2 10, 3| Septem tonitrua locuta uoces suas: spiritus septi-
formis uirtutis per prophetas protestatus omnia fatura uoce &
illius in saeculo testimonium reddidit. sed quia dicit se scri-
pturum fuisse, quanta tonitrua locuta fuissent, id est, quae-
cumque in ueteri testamento erant obscure praedicata, uetatur
scribere, sed requirere et relinquere. quia erat apostolus, non
oportebat gratiam sequentis gradus in primo uiio collocari, lo
quia tempus iam prope est. apostoli enim uirtutibus
signis portentis magnalibus factis uicerunt incredulitatem. post
illos iam lide confirmatis ecclesiis datum solatium prophetica-
rum scripturarum [fol. 131 interpretandarum, quos interpretes
prophetas dixit. ait enim apostolus: et posuit quidem ini»
ecclesia primum apostolos, secundo prophetasi
tertio doctores et reliqua. et alio loco ait: prophetae
d u 0 u e 1 1 r e s d i c a n t e t c e t e ri a e s t i m e n t, et dicit: o m n i s
6 cf. Apoc. 10, 4 11 Apoc. 1, 3 et 22, 10 15 I Cor. 12, 28
17 I Cor. 14, 29 18 I Cor. 11, 5
4 spiritum A 5 protestatos A 7 quemcuitique A 10 sequentis
gradus id est prophetarum; in primo uiro id est in apostolo, quia se-
cundum I Cor. 12., 28 primum locum tenent in ecclesia apostoli, secun-
dum prophetae 12 portentis scripsi, potentibus A 13 confirmatos A
ecclesiis] et legis A 15 apostolus] Paulus add. A in marg. 16 ec-
clesiam A
Recensio HieronymiX 1 — 2. 91
luintius. clamasse uoce magna: uox magna est cae- 10,
lestis, omnipotentis dei uerba hominibus nuntiare et contestari,
quia post clausam paenitentiam spes postea futura non est.
* [Et locuta snnt septem tonltnia iioces suas.J Septem toni-10.
5 trualocutauoces suas: spiritus sanctus septiformis uirtutis
per prophetas protestatus est omnia futura et uoce illius in
saeculo testimonium reddidit. sed quia dicit se scripturum fuisse
lohannes, quanta locuta fuissent tonitrua, id est, quaecumque
in ueteri testamento erant obscurate praedicata, uetatur scri-
10 bere, sed relinquere ea signata, quia est apostolus nec opor-
tebat gratiam sequentis gradus in primo conlocari, quia tem-
pus, inquit. prope est. apostoli enim uirtutibus signis
portentis magnalibus factis uicerant incredulitatem. post illos
iam eisdem consummatis ecclesiis datuni est solatium prophe-
15 ticarum scripturarum interpretandarum, quos interpretes pro-
phetas dixit. ait enim apostolus: et posuit quidem in ec-
clesiaprimumapostolos, secundo prophetas, tertio
doctores et reliqua. et alio loco ait: prophetae duo uel
t r e s d i c a n t e t c e t e r i a e s t i m e n t, et ait : o m n i s m u 1 i e r
7 cf. Apoc. 10, 4 11 Apoc. 1, 3 et 22, 10 W I Cor. 12, 2B
1.^ I Cor. 14, 29 19 I Cor. 11, 5
1 nuntiusj angelus CBHIK, et nuntius T quod clamasse dicit u.
m. CB, claraasse quoque eum u. m. S 2 ouinipotentis odi. F dei
uerba om. H hom.] omnibus FK pronuntiare IK etj ac J 4 Et . .
suas add. X Et om. 8 Septem . . suas om. S •") sps sps F
septemformis F post uirtutis add. est qui fj 6 protestatur onniia
esse futura F et om. XIKM uox IK illius] illis I 7 reddit CB,
loannes reddidit g fuisse loh.] iohannes fuisse IK 8 lohannes om. Hg
locutus fuisset F 9 obscurate scripsi, obscura et r<I>_, obscure S, obscura (j
scribere uetant H 10 est] erat CB 11 quia om. S quia] add.
nunc F, cf. Apoc. 10, 6 12 inquit om. '!> prope est] iam non erit H,
non erit FM, non erat IK 13 et portentis FI 14 eisdemj in eis-
dem F consumptis CB 15 quos] post X prophetas interpretes IK
interpretantes S 16 dixi *S' apostolus autem ait // et quidem
posuit CB 17 secundum FM 18 reliquaj pastores H alioj in
hoc I uel| aut CB, atque H 19 ceterij alii CB (= aXXo:, item
Ambrosiaster, cf. XVII 268 M) extiment TF, examinent S
92 Editio Victorini X 2—3.
mulier oraiis aiit proplietans non uelato capite
deturpat caput suum. cum autem dicat: prophetae duo
uel tres dicant, ceteri aestiment, non de catholica pro-
phetia dicit inaudita et incognita, sed iam praedicata; aesti-
ment autem, utrumne interpretatio cum testimoniis congruat 5
dictionis propheticae. constat ergo hoc lohanni non fuisse
necessarium superiori uirtute armato, cum corpus Christi sit
ecclesia suis m.embris ornatum et suo loco respondere debeat.
♦$ 10, 10 Accipere autem libellum et comedere eum osten-
sionem significatam memoriae est mandare. dulce esse in lo
ore praedicationis est fructus loquenti et audientibus dul-
cissimus, sed praedicanti et perseuerantibus in mandatis per
10, 11 passiones amarissimus. oportet, inquit, iterum praedicare,
id est prophetare, in populis, linguis et nationibus:
hoc est, quoniam, quando hoc uidit lohannes, erat in insula i5
Pathmos, in metallo damnatus a Caesare Domitiano. ibi ergo
uidetur lohannes apocalypsim [fol. 14''] conscripsisse et cum
iam seniorem se putasset post passionem recipi posse, inter-
fecto Domitiano omnia iudicia eius soluta sunt et lohannes
2 I Cor. 14, 29 18 interfecto Uomitiano] c/. Hieronymi chroni-
eon ad annum 211q {Eusehii chron. ed. Schoene II 163): Senatus de-
creuit, ut omnia quae Domicianus statuerat in irritum deducerentur . . .
Aiunt et apostolum lohannem hoc tempore exilio solutum Efesum secessisse,
in qua urbe et hospitiolum et amicos amantissimos sui habebat
2 deturpat scripsi, detur pereat A 5 autem] aut A 6 dictio pro-
fetica A 7 armatos A 8 ecclesia subiecti locum tenet 9 osten-
sionem — 8£CYp.a_, Schaustiick, cf. erit in ostensionem sicut terebinthus
Esai. 6, 13 {Vulg.) 10 memoria A 13 amarissimas A 16 Pathmos
scripsi, Partha A, quae lectio quodam modo cohaerere uidetur cum in-
scriptione epistularum lohannis: ad Parthos (c/. Th. Zahn, Forschungen
zur Geschichte des neutest. Kanons III 100) metello A
Keceiisio Hieronyn)iX 2 — 3. 93
orans iiel prophetans detecto capite deturpat ca-
put suum. cum autem dicat: prophetae duo uel tres
dicant et ceteri aestiment, non de catholica prophetia
dicit inaudita et incognita, sed et iam praedicata et nota; aesti-
5 ment autem, utrumne interpretatio cum testimoniis congruat
dictionis propheticae. constat ergo hoc lohanni non fuisse
necessarium superiori uirtute armato, cum corpus Christi. id
est ecclesia, suis membris ornatum suo loco respondere debeat.
3 [Et arcepi librum de fnami angeli et comedi illnm.] Acci- 10, 10
lopere libellum et comedere ostensione sibi facta memo-
riae est mandare. [et erat in ore meo tamquam md dulcis.J
dulce esse in ore praedicationis est fructus h)quentis et
audientibus dulcissimus, sed et praedicanti et perseuerantibus
in mandatis per passionem amarissimus. [et dicit ?mhi:J opor- 10, 11
istet autem te iterum prophetare, inquit, populis et
linguis et nationibus: lioc est^ quoniam, quando hoc
uidit lohannes, erat in insula Pathmos, in metallo damnatus
a Domitiano Caesare. ibi ergo uidit apocalypsin et cum iam
senior putaret se posse per passionem accepturum receptionera,
20 interfecto Domitiano omnia iudicia eius soluta sunt et lohan-
2 I Cor. U, 29
1 delicato H 2 uel] aut IK 3 ceteri] alii CB de om. H 4 et iam |
iain IK, et g post aestim^-nt add. iVd F 6 hoc om. CB non om. T
7 Christi corpus CB id] quae S 8 ornamentum T^\> ornamentum
membris F 9 Et . . . illum add. X Et om. S 10 librum X osttn-
sione sibi (siue T) facta TFIJ3IS, ostensionem sibi factam IK, sub
ostensione facta CB 11 est mandare om. CB conimendare H
et...du]cis add X et om. S dulci^] dulce HS 12 duke]
dulcis CB, dulcem IK esse om. CB praedicationem IK fructum
TFMS loquenti CB 13 dulci-simum TX et 2^r. oni. 'I> prae-
dicantibus X 14 amarissimum HKM et . . mihi add. X dicuiit
FMS 15 autem om *\^g }>roplietari F inquit om. U>^ 16 lin-
guis et nationibus T, linguis et geiitibus multis F, liiiguis et gentibus
et regibus multis S, gentibus et linguis et r.-^ibns multis HM., gentibus
et regibus multis et linguis IK hoc est om. F hoc dicit propterea
quod g hoc alt.] ista *S', haec g 17 in alt. om. F metallum e
dampnatus TBFIK 18 ibi om. IK 19 posse om. eFg; uerte: er
werde moglichervveise die Aufnahme erlangen
94 Editio Victorini X 3— XI 1.
de metallo dimissus est et sic postea tradidit hanc eandem
apocalypsim quam a domino acceperat. hoc est: iterum pro-
phetare oportet.
CAP. XI.
1 11,1 Accepisse autem illum arundinem similem uirgae,
ut metiret templum dei et aram et adorantes in
ea, potestatem dicit, quam dimissus postea exhibuit ecclesiis.
nam et euangelium postea conscripsit. cum essent enim Valen-
5 et accepisse autem A harundinem A 7 metiret, c/. Georges,
Wortformen p. 422 et Matth. 7, 2 {Vulg.): remetietur == fxeTp-rjO-Yjacta'.
7 potestate A
Eecensio Hieronyini X 3— XI 1, 95
nes de metallo dimissus est. sic postea tradidit lianc eandem
quam acceperat a domino apocalypsin. lioc est: oportet te
iterum praedicare.
CAP. XI.
5 [Et ostensa cst mihi arimdo similis nirgac ct stab(.d angclus 11, 1
dicens: siirye et metire templuni dei et altare et eos, qui ado-
rant in illo.J Accepisse aiitem a r ii n d i n e m s i m i 1 e m
uirgae, ut metiret templum dei et aram etadoran-
tes in ea, potestatem dicit, quam dimissus postea exhibuit
10 ecclesiis. nam et euangelium postea scripsit. cum esset enim
1 est om. CBg 2 a deo X hoc est ergo (quod ait add. (f) 8
3 praedicare] prophetare CBF post praedicare uel prophetare propter
foliorum in archetypo transpositlonem haec uerha sequuntur quae trans-
itum faciunt ad capitis XII u. 3^ expositionem (cf. p. 111, 4 sqcp):
TFH: omnes gentes qui (quae T) cernunt (cenant T) in suniniam
(simnian T) antichristi contra istos staturae sunt et {om. T) gladio (gla-
diuni T) alterutrum sunt casurae (casuro T, casuri H). [uidi et ecce
draco magnus rufus add. FH\. Quod (Et quod T) autem ait illum
coloris esse rosei etc. (= Apoc. c. XII u. 5'')
IKM: Tres testaturae (Contra sitos staturae M) sunt et gladio
alterutram sunt casurae. uidi et ecce draco magnns rufus {c. XII
u. 3^). Quod autem dicit illum coloris esse rosei etc.
Reliqui codices alii alio modo textum sanare studuerunt:
a) CB : Accepisse autem arundinem (= c. XI u. 1): omnes gentes
quae dimicaturae antichristi (Antichristo e) contra istos statuendae sunt
et {om. CB) gladium (gladiis e) alterutrum sunt casurae. qui ait illum
coloris esse rosei 'etc.
b) S: omnes gentes (omnibus gentibus g): quia cernit (cernis g) in-
surgere antichristi turbas, et contra istos (istas g) staturae sunt et ghidio
alterutrura sunt casurae. (et add. g) ostensa est mihi arundo simi-
lis uirgae etc. {= c. XI u. 1); haec recensio rectum et textus et
interpretationis ordinem restituit 5 Et . . in illo add. X osteiisa]
data *I^ cf. Vulg. 7 in illo om. IK Accepisse . . .1. 9 in ea om. X
8 metiret TD, metiretur CB dei templum DCB 9 arundinem
potestatera dicit IK potestatem . . . dimissus] Ostensa arundo sira lis
uirge: haec ipsa est apocalypsis, quam S exibuit TmlDF, exercuit ii'
10 ecclesias F, in ecclesiis H post euangelium add. perfecte fidei
nostrae salutis causa S, add. iohannes T cura enim esset IK essent
CBg enim om. CB
96 Editio Victorini XI 1—2.
tinus et Cerinthus et Ebion et cetera scola (satanae) sparsa
per orbem, conuenerunt ad illum de finitimis ciuitatibus
episcopi et compulerunt eum, ut ipse testimonium conscri-
beret in dominum. 'mensura' autem fidei est mandatum
domini nostri, patrem confiteri omnipotentem, ut didicimus. 5
et huius iilium dominum nostrum lesum Christum ante ori-
ginem saeculi spiritaliter apud patrem genitum, factum homi-
nem et morte deuicta in caelis cum corpore a patre receptum,
sanctum dominum et pignus inmortalitatis, hunc per prophetas
praedicatum, hunc per legem conscriptum, hunc per manum dei et lo
per uerbum patris omnipotentis et conditorem orbis totius mundi.
haec est arundo et mensura fidei, ut nemo adoret ad aram sanc-
tam, nisi qui haec confitetur: dominum et Christum eius.
2 11, 2 [fol. 14''] Aulam autem interiorem eice foras. aula
atrium dicitur, uacua inter parietes area. hos tales non neces- i»
11, 2 sarios eici iussit de ecclesia. quia data est, inquit, calcari
(a) g e n t i b u s, id est huiusmodi homines aut a gentibus aut cum
gentibus conculcari. deinde repetit de nouissimi temporis ruina
4 cf. Apoc. 11, 1 9 sanctum dominum et pignus inmortalitatis -=
rr('.ov y.upwv (cf. Apoc. 6, 10: 6 SsaTrdTr^i; o aytoc) v.c/.l dppaptbva T-^t; r/.d-u-
vazlaq (cf. p]ph. 1, 14). qui a patre spiriium gloriae recepit {cf. p. 18,
18; 26, 9 etc), ut euni in credentes effunderet. ipse sanctus dominus
et pignus inmortalitatis nominatur 10 per manum dei] cf. Esai. 66, 2
et Act. 7, 50 18 dominum et Christum eius] cf. Ps. 2, 1 et Act. 4, 26;
haec uerha ah Hieronymo repudiata Victorini quem dicunt hinitarismum
demonstrant, cf. W. Macholz, Spuren hinitarischer Denkweise im, Ahend-
lande seit Tertullicm, 1002, p. 16—20
1 Corinthus A Thesbion A cetera scola satanae sparsa scripsi coll.
Apoc. 2, 9j ceteras scolas sparsas A scola, cf Georges, Wortformenp. 622
3 ut scripsi, et J. 7 spiritalem a 9 fcm dnin (= sanctum dominum) A;
codicis lectio duh a non est. nam quamguam sanctus quattuor litterarum
siglo designari solet {fol. P l. 12: fcti, cf. p. 18, 3; fol. 3" l. 14: a
fpu fcto etc), tamen non deest aliud exemplum trium litterarum: acci-
pient fci {fol. 22^ l. 3), cuius scripturae multa exempla L. Trauhe in
lihro 'Noniina Sacra, Versuch einer Geschichte der christlichen Kiirzuny\
1907, praehuit {cf p. 194 sqq.) 12 harundo A 14 eiici A 15 hos tales
= Tobi; xoiouxouq 16 est scripsi, sunt ^ 17 a om. A 18 nouissima A
Recensio Hieronymi XI 1 — 2. 97
Valentinus et Cerinthus et Ebion et ceteri scolae satanae
diffusi per orbem, conuenerunt ad illum de finitimis pro-
uincii somnes episcopi et compulerunt, ut ipse testimonium
conscriberet. 'mensura* autem filii dei mandatum domini nostri,
o patrem confiteri omnipotentem; dicimus et liuius filium Chri-
stum ante originem saeculi spiritalem apud patrem genitum,
hominem factum et morte deuicta in caelis cum corpore a
patre receptum effudisse spiritum sanctum, donum et pignus
inmortalitatis, hunc per prophetas praedicatum, hunc per legem
10 conscriptum, hunc esse manum dei et uerbum patris et con-
ditorem orbis. haec est arundo et mensura fidei, et nemo ado-
rat aram sanctam, nisi qui hanc fidem confitetur.
2 [Et atrium qtiod est intrinsecus templi cxclude forasj l^
Aulam autem interiorem eice foras. aula atrium
15 dicitur, uacua inter parietes area. hos tales non necessarios
eici iussit de ecclesia. quia data est, inquit, calcari all:
gentibus, id est huius mundi hominibus, ita ut a gen-
tibus conculcetur. deinde repetit de nouissimi temporis
4 cf. Apoc. 11, 1 5 haec recensio symholi Patricio nota eratj ciim
confessionem suam scriberet, cf. I. Haussleiter, Der Aufhau der alt-
christlichen Literatur, Berlin 1898, p. 36 sq. (= Gotting. gel. Anz. 1898,
p. 370 sq.) 10 cf. Esai. 66, 2 cf. loh. 1, 1
1 corinthus ebion Z>, cherinthus euion TF 3 episcopi om. DCB
post episcopi add. sancti F post corapulerunt add. eum S ipsi F
4 conscriberent F mensuram g filii dei TFHMS et Beatus
p. 390, fidei IK nostri om. e 5 confiteri patrem F post omni-
potentem add. esse g 6 spiritualem CBHIK, om. S 7 post factum add.
in anima uera et carne utraque sanctissima fmiseria g) S caelos eg a
patre] ad patrem FM, item Fatricius 9 praedicatum] iudicatum K
10 manum] mandatum B post patris add. ex deo per omnia deum
(dominum g) S 11 fides F adoret T 12 hanc] ante F 13 Et..
foras add. X Et om. S extrinsecus K templi om. IK excludej
eice IK Aulam . . foras om. X 14 exteriorem CB atrius TF
15 area] ara FHMS, archa K 16 eici] excludi H sed cuius sit
{pro secludi iussit) F de] ab I quia om. S 17 hoc est g mundi]
modi e homines M, malos homines Beatus p. 391 ita ut a genti-
bus conculcetur DCB, ut aut a gentibus concalcatur T, ut a gentibus
aut (uel g) cum gentibus conculcentur ^S', om. <t> 18 nouissima IK
XXXXIX Victorinus Pet. 7
98 Editio Victorini XI 2—3.
11, 2. 3 et excidio et ait: et ciuitatem sanctam calcabunt men-
sibusquadraginta duobus. et dabo duobus testibus
meis et praedicabunt amicti ciiicio diebus mille
CCLX, id est triennio et mensibus sex; dies mille CC(LX
faciunt menses) XLIL est igitur illorum praedicatio triennio 5
11, oet mensibus sex et regnum Antichristi alterum tantum. de
0 r e autem illorum prophetarum exire ignem contra
aduersarios potestatem uerbi dicit. omnes plagae, quae
futurae sunt ab angelis, illorum in uoce mittentur.
•^ Multi putant cum Helia esse Heliseum aut Moysen, sed lo
utrique mortui sunt. Hieremiae autem mors non inuenitur.
per omnia ueteres nostri tradiderunt illum esse Hieremiam;
nam et ipsum uerbum, quod factum est ad illum, testificatur
dicens : p r i u s q u a m t e f i g u r a r e m i n u t e r o m a t r i s t u a e,
noui te et prophetam in gentibus posui te. in gen- 15
tibus autem propheta non fuit, et ideo utroque diuino, quod
promisit, necesse habet et exhibere, ut in gentibus sit propheta.
10 cf. Mal. 4, 5 et Carm. adu. Marcion. III 149 sq.:
Nobilis Helias, qui nondum debita mortis
Gustauit, quoniam rursum uenturus in orbem est.
11 cf. ibid. III 189 de Hieremia:
Nulla morte uirum constat neque caede peremptum.
14 Hier. 1, 5; cf. Carm. adu. Marcion. IH 179 sq.:
Sanctus Hieremias, quem gentibus esse prophetam
Aeterni uirtus iussit dixitque futurum . . .
1 mensibus quadraginta duobus scripsi, amicti cilicio diebus mille
CCLX, id est trienuio et mensibus sex dies | mille CCXLII A (id est . . .
id
CCXLII Unca fransuersa deleuit m2) 2 et Aml, gt Am2 3 amicti
cilicio Tiic om. A 4 dies mille CCLX faciunt menses XLII scripsi, dies
mille CCXLII A 9 mittentur scripsi, imitentur A post mittentur add.
multi putant eum Heliseum esse. error hic est a; deinde sequuntur
uerha: niulti putant eum Heliam etc. 10 cum Helia scripsi, eum He-
liam A 11 Hieremiae scripsi, Helie A 12 per omuia = Std iravTOJv,
durchgangig- 16 utroque diuiiic id est naticiniis Hier. I, 5 et Apoc.
n, 3 scriptis
Recensio Hieronynii XI 2 — 8. 99
vuina et excidio et ait: ciuitatem sanctam calcabu nt U, 2. 3
mensibus quadraginta duobus. et dabo duobus
testibus meis et praedicabunt amicti cilicio dies
mille GCLX, id est triennium et menses sex; hoc faciuiit
f) menses XLII. est ergo illorum praedicatio triennium et nienses
sex et regnum Antichristi alterum tantum. [ct si quis cos aultw, 5
laederc, ignis procedif ex ore ipsorum et comedit inimicos eo-
rum.J de ore autem illorum prophetarum exire
ignem contra aduersarios potestatem uerbi dicit. omnes
lu enim plagae, quotquot futurae sunt ab angelis. eorum in uoce
mittentur.
3 Multi putant cnm Helia esse Heliseum aut Moysen. sed
utrique mortui sunt. Hieremiae autem mors non inuenitur.
perque omnia ueteres nostri tradiderunt esse illum Hieremiam;
15 nam et ipsum uerbum, quod factum est ad eum, testificatur
ei dicens: priusquam te figurarem in uentre. noui
te et, priusquam de uulua procederes, sanctificaui
te et prophetam in gentibus posui te. in gentibus
autem propheta non fuit, et ideo uerbum dei uerax necesse
20 habet quod promisit exhibere, ut in gentibus sit propheta.
12 cf. Mal. 4, 5 16 Hier. 1, 5
1 ruinam scidio F et excidio oni. IK et ciuitatem //, haec
ciuitatem F 2 testibus meis duobus FH 3 prophetabunt FHS cum
Vulg. ciliciis jF'5' uerba amicti ci\. posf CCLX ponunt FES cutn VuJg.
diebus FHS cum Vulg. 4 haec g, hoc enim CB faciunt] est H
5 menses alt.^ mensibus FHM 6 alterum] altni (= alterni) / et . . eo-
rum add. X et om. S uult S^ p. 391, uoluerit ^i^g cum Vulg. 7 pro-
cedet IKS ex] de IKM et comedet IKS, qui deuorabit H, cf.
Vulg. 8 autem om. CB 10 in eorura uoce mittuntur CB 12 cum
Helia esse Heliseum TBFHMS, cum HeHa Hehseum esse IK, eum He-
liam esse aut Heliseum CB 13 Hieremiae] Heliae g 14 perque omnia
/jfiT, per quem omnia DFM, per quem omnes HS, quem omnes TC^
quia omnes B esse illum TBFHS, illum esse cet. 16 uentre] utero
IKM cognoui S 17 procederes] egredereris M 18 posuij dedi
IK cum Vulg. 20 exhibere] implere / propheta sit CBIK
100 Editio Victorini XI 3—4.
hos duo candelabra et duas oliuas dixit: ideo admonuit, ut,
si in alio [fol. 15'] legens non intellexisti, hic intellegas; in
Zacharia enim uno ex XII prophetis scriptum est.
4- 11, 4 Hi sunt duae oliuae et duo candelabra, qui in
conspectu domini terrae stant^ id est in paradiso. hos 5
ergo oportet interfici ab Antichristo post multas plagas sae-
11, 7 culo infixas, quem dicit ascendisse bestiam de abysso.
(de abysso) autem eum ascensurum multa testimonia nobis
in hoc capitulo contrahenda sunt. ait enim Esaias: ecce
Assur cypressus in monte Libano. ('Assur*: deprimens; lo
'cypressus' excelsus ramosus: id est populus multus;
'in monte Libano':) in regno regnorum; formosus in ger-
minibus: id est fortis in exercitibus. aqua, inquit, nutriuit
illum: id est multa milia hominum, quae subiecta erunt illi.
a b y s s u s a u x i t i II u m : id est ructuauit eundem. nam Ezechiel i5
3 cf. Zach. 4, 11 — 14 9 Ezech. 31, 3 13 ibid. 31, 4 15 cf.
Esai. 8, 7
4 hii A 8 de abysso om. A 9 Esayas A; falso Victorinus JEsaiam
prophetam laudat pro Ezechiele, cf. lin. 15 10 pr. asur A alt. As-
sur . . in monte Libano om. A propter homoeoteleuton 12 formosum A
15 Ezechiel] immo Esaias, cf. notam ad lin. 9
Recensio Hieionymi XI 3 — 4. 101
[hi sunt duo candelahra in conspedu domini terrae stantes.] '^'^^ 4
hos duo candelabra et duas oliuas ideo admonuit, ut, si in
alio legens non intellexisti, hic intellegas; in Zacharia enim
uno ex duodecim prophetis scriptum est.
5 Hi sunt duae oliuae et duo candelabra, qui inH, 4
conspectu domini terrae stant, id est: sunt in para-
diso. hos ergo oportet interfici ab Antichristo [et uidi, iw- 11, 7
quit^ hestiam ascendentem de ahyssoj post multas plagas
saeculo infixas, quem dicit ascendisse bestiam de
10 abysso. de abysso autem eum ascensurum multa testi-
monia nobis in hoc capitulo contrahenda sunt. ait enim
Ezechiel: ecce Assur cypressus in monte Libano.
'Assur': deprimens; 'cypressus' excelsus ramosus: id est
populus multus; 4n monte Libano': regnum regnorum, id
15 est Eomanorum; formosus in germinibus: id est fortis
in exercitibus. aqua, inquit, nutriet illum: id est multa
milia hominum, quae subiecta erunt illi. et abyssus auxit
illum: id est ructauit eum. nam et Esaias paene eisdem
3 cf. Zach. 4, 11—14 12 Ezech. 31, 3 16 ibid. 31, 4 18 cf.
Esai. 8, 7
1 hi . . stantes add. X dominij dei IK stantia IK 2 duoj duos CB
et om. TFHM post oliuas add. dicit H monuit DIK, monui CB,
nominaui e, dixit et admonuit g 3 enim om. I unum TDF 4 post
prophetis add. ita S 5 duaej duo DF 6 astant S sunt] stant H
paradiso] add. item aho sensu: in conspectu domini terrae stantes
(astantia g), id est in conspectu Antichristi Sg 7 ab] cum I et . .
abysso add. X 8 descendentem K 9 fixas H, inflictas M, expletas in
finem S, expletas in fine g quem om. X de abysso om. H 10 eam
ascensuram H, quod ascensura sit S multa . . sunt T, raultis testi-
moniis est comprobandum (comprobatum HIKg) X 'post testimonia
add. enim (m cod. D erasum) T 12 montem F 13 cypressos excelsas
ramosas id est populos multos CB 14 regnum] in regno S ^os^ regnorum
add. est J 15 romanum IK j^ost formosus add. autem quod ait S
genibus T, geminibus D, gentibus <I> id est fortis] fortem dicit S
16 aquam T nutriit M, nutrit IK illum] eum CB 17 quae
om. CB erant DF, sunt H auxit DS, ausit TFH, hausit CBIKM
18 ructuauit TB, eructauit HS, eructuauit K, eructuabit F eum] illum
DH et om. F hisaias T paene om. F hisdem T, idem F
102 Editio Victorini XI 4—5.
paene eisdem uerbis loquitur [fuisse]. fuisse autem eum in
regno regnorum et fuisse inter Caesares et Paulus contestatus
est. ait enim ad Thessalonicenses: si modo tenet, qui
uidetur, donec de medio tollatur. et tunc appare-
bit, cuius est aduentus secundum efficaciam sata- o
nae signis et mendaciis. et ut scirent illum esse uen-
turum, |qui tunc erat uenturus] qui tunc erat princeps, adie-
cit: arcanum malitiae iam molitur, id est, malitiam
quam facturus est, arcane molitur, sed non uirtute sua nec
patris (sui) suscitatur sed dei iussu. quare ergo Paulus dixit: lu
idcirco quoniam non ceperunt amorem dei, mittit
illis deus spiritum erroris, ut omnes persuadean-
tur mendacio, qui non sunt persuasi a ueritate.
[fol. 15"] Esaias ait: sustinentibus illis lucem ortae
sunt tenebrae. i5
o Hos proplietas ab eodem interfici manifestat apocalypsis et
11, H quarta die resurgere, ne quis aequalis deo inueniatur. Sodo-
mam autem et Aegyptum dici Hierosolymam actus populi
persecutoris effecit. diligenter ergo et cum summa sollicitudine
3 II Thess. 2, 7*^—9 8 ibid. 2, l^ 11 ibid. 2, 10. 11
14 Esai. 59, 9 17 cf. Apoc. 11, 11
1 fuisse {pr.) uncis inclusi 5 secundus A 6 sciret A 7 qui tunc
erat uenturus unds inclusi 8 malitiam scripsi, malicie A 10 sui
om. A 12 persuadeant A 17 deo A, domino a Sodoma A
19 persecutores A
Recensio Hieronyini XI 4 — 5. 103
iierbis loqnitur. fuisse autem eum iam in regno Romanorum
et fuisse inter Caesares et Paulus apostolus contestatur. ait
enim ad Thessalonicenses: qui nunc tenet. teneat, donec
de medio fiat. et tunc apparebit iniquus ille, cuius
5 est aduentus secundum efficaciam satanae signis
et portentis mendacibus. et ut scirent illum uentiirum,
qui tunc erat princeps, adiecit: arcanum, inquit, malitiae
iam molitur, id est, malitiam quam facturus est, arcane
molitur, sed non sua uirtute nec patris sui suscitatur sed dei
10 iussu. quare ergo Paulus eisdem dicit: idcirco quod non
receperunt amorem dei, mittit eis deus spiritum
erroris. ut omnes persuadeantur mendacio, qui
n 0 n s u n t p e r s u a s i u e r i t a t e. et Esaias ait: s u s t i n e n-
t i b u s i 1 1 i s 1 u c e m t e n e b r a e o r t a e s u n t.
"5 15 Hos ergo prophetas ab eodem interfici manifestat apocalyp-
sis et quarta die resurgere, ne quis aequalis domino inueni-
atur. (et iacebunt corpora eorum in plateis ciintatis inaynae^ 11, 8
qjiae iiocatur spiritaaliter Sodoma et Acjyjdm.) Sodomam
autem et Aegyptum dicit Hierosolymam: actus populi per-
•20 secutoris efficit. diligenter ergo et cum summa sollicitudine
3 II Thess. 2. 7b-9 7 ibid. 2, 7- 10 ibid. 2, [10. 11
1:3 Esai. 59, 9 16 cf. Apoc. 11, 11
1 eum iani om. F 2 et alt. om 3 tesalonicenses TD
thesalonicenses IK tenetj udd. tantum H 4 de medio] dimidio
TD fiat] sit TF apparebit] add. inquit S ille om. IKM
5 est adu.] aduentum X)^l> effigiem H in signis CB 7 inquit
om. (j 8 moritur B, oritur e id est . . molitur om. CB propter
homoeoteleuton malicia qua futurus est H archanam IK 9 non]
nec IK iussu dei S 10 quare] qua de re S ergo om. IKS
eisdem scripsi, hisdem THM, isdeni DS, idem CBIK quod] quo-
niam S 11 recipiunt H amorem] ueritatem et charitatem F mit-
tet DCBHIS deus om. S 12 persuadantur TM, persuadentur F
13 ueritati TC, ueritatem F ait] dicit HK suscitantibus S
sustinentibus] add. autem H 14 lucem illis CB sunt] add. illis *S'
15 apocalipsin TFMS 16 surgere TD domino] deo iS' 17 et . . lin. 18
Aegyptus add. S 18 Sodomam . .p. 105, 8 rationis intellegatur om. <l>
19 actus] dictus CB persecutoris] persecutor id e 20 efficiet e
104 Editio Victorini XI 5— XII 1.
sequi oportet propheticam praedicationem et intellegere, quo-
niam spiritus sanctus sparse praedicat et praeposterat et per-
currit usque ad nouissimum tempus. rursus tempora superiora
repetit, et quoniam quod facturus est semel, aliquoties quasi
factum esse ostendit — quod nisi intellegas aliquoties dictum, &
non aliquoties futurum, iu grandem caliginem incidis — , ergo
interpretatio sequentium dictorum in eo constabit, ut non
ordo lectionis sed rationis intellegatur.
6 11, 19 Apertum esse templum dei quod est in caelo:
apparitio domini nostri est. templum dei filius ipsius est, sicut lo
ipse ait: soluite templum hoc et in tribus diebus
suscitabo illud; et dicentibus ludeis: quadraginta sex
annis aedificatum est, [unde] ait euangelista: ille de
11, 19 templo corporis dicebat. arca testamenti: euangelii
praedicatio et indulgentia delictorum et omnia quaecumque m
(cum) illo aduenerunt, illud dicit apparuisse.
CAP. XII.
1 12,1.2 Mulier autem amicta sole et luna sub pedibus,
habens coronam stellarum XII, parturiens in dolo-
11 loh. 2, 19—21
2 sparse = eoirap|j.ev<«(; uel OTiopocSYjv 8 lectionis scripsi, dilectionis A
13 unde uncis inclusi 16 cum om. A
Kecensio Hieronymi XI 5 — XII 1. 105
sequi oportet propheticam praedicationem et intellegere, quoniam
spiritus ex parte praedicat et praeposterat, et cum praecucur-
rerit usque ad nouissimum, rursus tempora superiora repetit.
et quoniam quod facturus est semel, aliquotiens quasi factum
f) ostendit — quod nisi intellegas aliquotiens (dictum), non aliquo-
tiens futurum, in grandi caligine incides — , ergo interpretatio
sequentium dictorum ea monstrabit, ut non ordine lectionis
sed rationis intellegantur.
6 Apertum esttemplum dei quod estin caelo: /"tem- 11, 19
10 plum apertum^ apparitio est domini nostri. teraplum enim
dei filius eius est, sicut ipse ait: soluite templum hoc
et in tribus diebus suscitabo illud: et dicentibus lu-
deis: quadraginta et sex annis aedificatum est
templum istud, ait euangelista: ille dicebat, inquit, de
istemplo corporis su\. [et uisa est arca testamenti domini H, 19
in temph eius.] arca testamenti: euangelii praedicatio et
indulgentia delictorum et omnia bona quae cum illo aduene-
rint, illa dicit apparuisse.
CAP. XII.
1 20 [Et signum grande uisum est in caelo: mulier amicta sole 12, 1. 2
et liina sub pedibus eius, et super caput eius corona stellarum
11 loh. 2, 19—21
1 prophetiam D 2 ex parte DCBS, ex parte se T, ex patre g parte]
et add. S praecurrerit S 4 quoniam om. g 5 aliquotiens . . . futurum]
aliquoties ut factum aliquoties ut futurum eg dictum addidi non]
nunc S 6 facturum S in grandem caliginem g incides] inuenies Z), in-
uenieris CB 7 dictorum] add. in T*S' monstrabit DCB, monstrauit TS
ordine T, ordo S 8 intellegatur T51 9 ante apertum add. et S templum
apertum add. X 10 apparitio scripsi, apertio T, manifestatio X 11 eius
om. DX 12 tribus diebus] triduo IKM excitabo CB 13 sex]
septem T 14 istud] hoc H ait om. CB ille] add. autem HIK in-
quit om. HIK 15 et . . eius add. X arca test. om. X 16 testamenti]
et add. F praedicationem I, -es K 17 indulgentiam IK bonaj
dona HIKMS quaecumque S aduenerint T, aduenerunt X 18 ape-
ruisse FHIKS 20 Et signuni . . p. 107, 2 pariat add. X mulierem
amictam FMS 21 sub capite F, in capite g eius om. I coronas HS
106 Editio Victorini XII 1-2.
ribus suis: ecclesia est antiqua patrum et prophetarum et
sanctorum [fol. 16''] apostolorum. quia gemitus et tormenta
desiderii sui habuit. usque quo factum est ex plebe sua se-
cundum carnem suam olim promissum [essej. sole autem
amictam: spera resurrectionis significat et gloriae repromis- 5
sionem. luna uero: casus sanctorum corporum ex debito mor-
tis, quod deficere numquam potest. nam quemadmodum minu-
itur uita hominibus. sic et augebitur nec in toto extincta est
spes dormientium. ut quidam putant, sed habebunt in tene-
bris lucem sicut lunam. stellarum XU coronam: (coro- 10
nam) patrum significat secundum carnis natiuitatem, ex quibus
erat spiritus carnem sumpturus.
12, 3 a. 4 b D r a c 0 autem r u f u s s t a n s e x p e c t a n s, u t c u m p e p e-
3 uerte: (die alttestamentliche Gemeinde sehnte sich). bis das einst
VerheilJene in Erfiillung gegangen ist aus ihrem Volk nach ihrem Pleisch
secundum scripsi, secum A 4 esse uncis inclusi solem A 10 coro-
nam alt. om. A 12 fps (= spiritus) DF, xps (= Christus) A; nomeit
spiritus Victorini doctrinae congruum esse testimonio est quod p. 8 lin.
13 legimus, uhi notam in apparatu critico adiunctam {post conuersum
excidisse uidetur Christum) delendam esse nunc censeo 13 ruifus A
Kecensio Hieron^-mi XII 1 — 2. 107
(lnodecim; et in utero liahet et clamat, partiiriens et tormenta
sustinens ut pariatj M u 1 i e r autem amicta sole etluna
sub pedes suos. habens coronam stellarum duode-
cim, parturiens in doloribus suis: antiqua ecclesia
o est patrum et prophetarum et sanctorum apostolorum, quae
gemitus et torraenta desiderii sui habuit. usque quo fructum
ex plebe sua secundum carnem, olim promissum sibi, uideret
(Jhristum ex ipsa gente corpns sumpsisse. sole autem amicta:
spem resurrectionis significat et gloriam reproraissionis. luna
10 uero: casus sanctorum corporum ex debito mortis, quod deficere
nuraquam potest. nam queraadmodum minuitur uita. sic et
augetur nec in totum extincta est spes dormientium. ut qui-
dam putant. sed habent in tenebris lucem sicut lunam. co-
rona stellarum duodecim chorum patrum significat se-
15 cundum carnem natiuitatis. ex quibus erat Christus carnem
sumpturus.
J [FA aisain est alind signum in caelo: d ccce draco nt/yis 12, 8 a
sfetit in conspectn mulieris quae incipiehaf parere, ut cum 12, 4 b
peperisset fdinm deuorarct.J Draco russeus stans et ex-
1 habens ^S' et clamat HIKM. et clamabat F, clamans S et
torm. sust. om. F 2 sustinet IK autem om. X lunam ry S pedes
TFS, pedibus cet. suos TS, suis DCB, eius FHIK coronamj
• •oronas H, coronamque in capite gestans g duodecim stellarum DCB
4 suis om. H est ecclesia K 5 patrum] patriarcharum H patrnm
et prophetarumj prophetarum et patrum F sanctorumj add. et TS
0 habuit desiderii sui CB usquequod H fructu T 7 promissum
olim I promisso F uidere F 8 corpus] carnem H sumpsisset T
solem TDF 9 spem] speciem CBS gloria F 10 casum S, caro M
et debito TDF, et debitum CB quod] quo DmlCB et Beatus
p. 40G 11 minuitur om. I 12 augitur T 13 lunam TD, luna
cet. coronam D corona] add. autem X 14 chorus I sancto-
rum patrum chorus H 15 natiuitatem carnis IK natiuitatisj add.
domini F ChristusJ fps (= spiritus) DF 17 Et uisum . . deuoraret
add. X et alt. om. S rufusj rubeus S posf uerha draco rubeus
auctor mixtae recensionis S intermittit capitis XII uersmim 8 h et 4 a
expositionem, cf. p. 111, 3—11 et p. 117, 1—8 IH incipiet F, incipit
IK 19 filium] add. eius HIS deuoraret] add. eum HKM Draco . .
p. 109, 1 eum om. HIKM russeus TD, roseus FCB, rufus S exoptans g
108 Editio Victorini XII 2—3.
risset mulier filium, deuoraret eum: diabolus est.
angelus refuga scilicet, qui omnium hominum interitum per
mortem aequalem posse esse opinabatur. sed ille qui non de
semine natus erat, nihil morti debebat; propter quod nec
deuorare eum potuit, id est in morte destinave. etenim eum 5
temptare accesserat tamquam hominem; sed cum inuenisset
non illum esse quem putabat, discessit ab eo, inquit, us-
que ad tempus.
3 ]2, 5b Hunc dicit raptum esse ad solium dei. id nos legi-
mus in Actis apostolorum, quemadmodum loquens cum disci- lo
12, 5a pulis raptus est in caelis. acturum autem eundem omnes
gentes in uirga ferrea: <uirga ferrea) gladius est; [fol. 16^]
7 Luc. 4, 13 10 cf. Act. 1, 9
2 angelus refuga] saepius in Carm. adu. Marcion. de diaholo {cf. V 2
etc), item apud Luciferum Calaritanum: de refuga illo angelo {CSEL
XLIII 67, 1) 3 posse esse scripsi, se esse A 12 uirga ferrea (aU.)
om. A
Huius spatii utimur opportunitaie, ut apparatus critici ad pag. 109.
14 pertinentis jinem addamus:
^) Sg: propter {om. g) persecutionem (-is g) omiies uidi recessisse de
suis locis (locis suis g): id (hoc g) est, boni mouebuntur persecutionem
fugientes. et filius eius raptus est etc. (= cap. XIL u. 5 b). haec recensio
rectum expositionis ordinem ita restituere studuit, ut — id quod iain
diximus — primum uersum 5 a, deinde u. 5 b explicandum esse censeret.
Recensio Hieronymi XII 2—3. 109
pectans, ut cum peperissetfilium, deuoraret eum:
diabolus est, angelus refuga scilicet, qui omnium hominum
interitum per mortem aequalem esse posse opinabatur. sed qui
de semine natus non erat, nihil morti debebat; propter quod nec
5 deuorare eum potuit, id est in morte retinere; in tertia enim
die resurrexit. denique et priusquam pateretur, temptare eum
accessit tamquam hominem; sed cum inuenisset non illum esse
quemputabat, discessit ab illo,inquit, usque ad tempus.
3 [Et filius eius raptus est ad deiim et ad thronum eius.J 12,
10 hunc dicit raptum ad solium dei. et nos legimus in
Actibus apostolorum, quemadmodum loquens cum discipulis
raptus est in caelis. [et peperit filium, qui incipit pascere 12,
omnes gentes in uirga ferreaj acturum autem omnes
gentes in uirga ferrea: uirga ferrea gladius est;
8 Luc. 4, 13 11 cf. Act. 1, 9
2 est S, et cet. qui] quo F 3 aequalitatem D posse om. RIKg
opinatur IK 4 erat] est I mortis H 5 nec om. IKMg eumj add-
non IKMg mortem TF detinere g in . . die] nam tertia die g
7 inuenisset non] non inuenisset^ inuenisset illum quem non esse puta-
bat H esse om. IK 8 discessit inqait ab illo CB inquit om. HKS
usque om. CB 9 Et filius .... eius add. X 10 hunc dicit T, unde
hic dicitur S, hinc dicitur 4>, quae recensio post ista uerba addit l. 9:
Et filius . . eius; similiter S, uhi post uerba unde hic dicitur capitis XII
primum u. 5 a, deinde u. 5b interpretatio sequitur ab ordine Victorini
diuersa, qui primum u. 5 &, deinde u. 5 a interpretatus est raptus IKM
a solio F nos om. I 11 discipulis] add. suis DCBI 12 celum K,
caelos eg et . . . ferrea add. X incipit (= [j.eXXet)] incepit K pascere
<I>, regere S 13 acturum . . ferrea (pr.) om. Xe acturus DCB 14 est
om. CB post gladius est propter foliorum in archetypo trans-
positionem haec uerba sequuntur quae transitum faciunt ad capitis VII
u. 1 expositionem (cf quae p. 95, 3 adnotata sunt):
1) T =1= TDCBe: persecutionis (-es T) omnes recessisse de suis locis
(locis suis CB) id est (quod add. e) boni mouebuntur (mouentur T) per-
secutionem fugientes. quattuor angelos (angeli CB) per quattuor angulos
terrae etc. (= cap. VII u. 1, cf. p. 79, 7)
2) <J> = FHIKM: in (om. F) persecutione omnes recessisse de suis
locis id est (in . . est om. HIKM) boni mouebuntur persecutionem fugi-
entes. post haec audiui unum ex quattuor cornibus altaris aurei etc.
(= cap. IX 13. 14), quae uerba expUcatio uerborum per quattuor angulos
terrae suhseguitur (= cap. VII u. :/, cf p. 79, 7)
110 Editio Victorini XII 3—4.
omnes enim gentes [et] sub machina Antichristi contra sanctos
staturae sunt: gladio, ait, utrumque casurum.
1'^' '^b Quodautem coloris dixit esse rufi, id est coccinei, operis
eius fructus talem dedit illi colorem; ab initio enim fuit homi-
cida et omne genus humanum non tantum debito mortis quan- 5
tum per uarias clades ubique oppressit.
12, 3b Septem capita: septem reges Romanos, ex quibus et
Antichristus, in priore dicemus. cornua X: decem reges in
nouissimo tempore; hos eosdem plenius ibi tractabimus.
i 12,6. U Mulierem autem uolasse in deserto auxilio alarum 10
4 cf. loh. 8, 44 8 cf. pag. 118, 2—11 9 cf.pag. 118, 15—120, 1
1 et uncis inclusi 2 utrumque] scil. Antichristum et gentes 3 ruffi A
5 tantum scripsi, tanto A 8 in priore = h xCo Bu.Kpo::d-B'^ (weiterhin,
im Verfolg der Rede)
Recensio Hieronymi Xll 3—4. XH
omnes gentes, quae certant in signo Antichristi, contra sanctos
staturae sunt: gladio alterutrum sunt casurae.
(Vidi et ecce draco magnus rufus.) Quod autem ait illum 12, 3b
coloris esse russei, id est coccinei, operis fructus talem
5 dedit ei colorem; ab initio enim fuit homicida et omne genus
humanum non tam debito raortis uerum uariis cladibus obiti-
busque oppressit.
(Rahens capita septem.) Septem capita septem reges 12, 3b
liomanos, ex quibus et Antichristus est, in priori dicemus.
10 cornua decem: decem reges in nouissimo tempore; hos
eosdem plenius ibi tractabimus.
^ [Mulier autem fugit in solitudinem et datae sunt illi duae 12, 6. 14
alae illins aquilae magnac.J Mulierem autem uolasse in
5 cf. loh. 8, 44 9 cf. pag. 119, 3—12 11 cf. pag. 119,
16—121, 1
1 desunt propter folium deperditum {cf. not. ad p. 89, 15) in D
uerha omnes gentes usque ad p. 115, 12: ante tamen de proximis
uerhis confer apparatum criticum p. 95, 3 quaej qui FH, quia S
certant in signo scripsi, cenant in simman (= in sema?) T, cernunt
in summam FH, cernit (cernis g) insurgere S, dimicaturae CB Anti-
christij add. turbas et ^S' sanctos scripsi, istos TFHS, sitos M
2 statuendae CB sunt (pr.)] add. et e^S gladium TCB,
gladiis e alterutrum aduerhialiter = inuicem uel mutuo, cf. Archiv
fur lat. Lexikographie VII p. 373 sqq. casuri FH (itidem legen-
dum est in app. crit. p. 95 lin. 7), casuro T 3 Vidi . . rufus add. <1>
quod autem TX, qui CB ait illum T, illum dicit X 4 russei TS,
rosei C5*, rubei g operis] add. ilhim CB, illius e fructus TX,
futurum CB 5 fuit om. CB fuitj add. ut doniinus ait S 6 debi-
tum FIK uerum] add. etiam S cladibus scripsi, gladiis 0
obitibusque g, obicibusque X, obicibus T, ac uitiis CB 8 Ha-
bens . . septem add. <1> 9 Romanorum S et om. IK priore IK
dicemus H, dicimus FM, diximus IKS, didicimus T 10 ante cor-
nua add. et X tempore om. H 11 eiusdem CB eosdem]
add. dicit ut g tractauimus K, monstrabimus F post tracta-
bimus expositionem uersuum 4 a et 4h intermittunt Sg, cf. p. 117, 1 — 8
et p. 107, 18—109, 8 12 Mulier . . . magnae add. X alae duae
H 13 ilHus om. Fg mulierem . .^?. 113, 1 deserto om. X mu-
lier TCB
112 Editio Victorini XII 4—5.
magnae aquilae — duum scilicet prophetarum — : eccle-
siam omnem catholicam, in qua nouissimo tempore creditura
sunt CXLIIII milia sub Helia propheta. ceterum populum
binum inueniet ibi in aduentum domini nostri lesu Christi.
ipse quoque dominus Christus in euangelio ait: tunc qui 5
in ludea sunt fugiantin raontibus, id est, quotquot in
12, 6. Uludea collecti fuerint, eant in illum locum, quem paratum
habent, ut nutrianturibi triennio et mensibus sex
12, 14a facie diaboli. alae aquilae magnae: duo sunt pro-
phetae, Helias et qui cum illo erit propheta. lo
> 12, 15 Aqua autem quam misit de ore suo serpens: iussu
12, 16 suo exercitum sequi eum significat. aperuisse autem ter-
ram (os suum) et deuorasse aquam: uindictam de per-
secutoribus manifestat. hanc igitur licet parturientem significet
et postea partu [fol. 17''J edito fugientem ostendat, non uno i5
tempore haec contigerunt. Christus enim quod natus sit, sci-
3 cf. Apoc. 7, 4 et 14, 1. 3 4 binum] c/. Commodiani carm.
apolog. u. 1058 sq. {CSEL XV 187 sq.)\
Ceteri qui fuerint in aduentum Christi de sanctis,
De duobus populis ...
5 Luc. 21, 21 10 c/. pag. 98, 10—17
1 duum scilicet prophetarum scripsi collata linea 9, donum scilicet et
prophetarum A prophetarum] add. et A 2 creditura scripsi, crediture A
4 binum] litterae in A legi possunt aut binum aut uiuum 5 tunc
errax A 6 fugiantj add. et A 12 eum] scil. serpentem uel diaholum
13 os suum om. A; an nihil addendum et aperuisse sensu reflexiuo = se
aperuisse (c/ emendare, uertere, mergere etc.) accipiendum est?
Recensio Hieronymi XII 4 — 5. 113
deserto auxilio alarum magnae aquilae — duum
scilicet proplietarum — : ecclesiam illam catholicam, ex qua'
in nouissimo tempore creditura sunt centum quadraginta quat-
tuor milia hominum Heliae, sed et ceterum populum uiuum
5 inueniri in aduentum domini hic dicit. sed et dominus in
euangelio ait: tunc qui in ludea sunt fugiant in mon-
tibus, id est, quotquot in ludea fuerint coUecti, eant ad illum
locum, quem paratum habent, et nutriantur ibi trien- 12, 6. 14
nium et menses sex a facie diaboli. alae duae magnae: 12, 14
10 duo sunt prophetae, Helias et qui cum illo fuerit propheta.
5 [Et misit serpens ex ore suo post mulierem aquam iielut 12, 15
flumen, iit eam eo flumine auferret.J Aquam quam emisit
de ore suo serpens: iussu suo exercitum sequi eam signi-
ficat. [et adiuuit mulierem terra et aperuit os suum ct ahsor- 12, 16
15 huit illud flumen, quod draco emisit ex ore suoj aperuisse
os suum terram et deuorare aquas uindictam de per-
• sequentibus manifestat. hanc igitur licet parturientem significet,
postea partu edito fugientem ostendit, quia non uno tempore
utraque sunt facta. Christus enim quod natus est, scimus
3 cf. Apoc. 7, 4 et 14, 1. 3 6 Luc. 21, 21 10 c/. pag. 99, 12—20
1 desertum e auxilium FIKMg duum scripsi, duarum F, donum
cet. 2 eccl. illam cath.] mulierem illara ecclesiam catholicam IK 3 cre-
dituri FH, crediture M 4 Heliae {est datiuus)] ad praedicationem
Eliae g caeterorum T uiuum] unum IKM 5 inueniet H ad-
uentu CBHg dici T sed] sic e 6 fugient THIKM in] ad H
montes Heg post montes statim exliibet et collecti eant H 7 fuerit
TS ad] in IK 8 nuntiantur FH 10 qui cum illo fueritl
enoch- g fi^srit I illo] eo CB propheta om. IKM 11 Et . .
auferret add. X emisit S ex ore suo om. F aquam om. I 12 eo|
in illo F, & H et Beatus p. 405 aqua e quam emisit] enim misit H
13 exercitum sequi eam (eam sequi CB) Y, populum qui persequantur
(-atur g, -ebatur IK) eam X 14 et . . . ex ore suo add. X iuuit IK
15 misit IKM ex] de IK 16 terram (terra H) os suum CBH
terra TFHS deuorasse MS, absorhuisse IK 16 persequentibus
scripsi, praesentibus 0 17 manifestat scripsi, manifestam CB, -um T
-um est HIKM, -atum est F parientem IK 18 ostendit IKS,
ostendet F, ostendat cet. quia] tamen CB 19 facta sunt CBIK
quod] ex quo CB scimus] add. sed S
XXXXIX. Victorinus Pet. ^
114 Editio Victorini XII 5—6.
mus tempora intercessisse; ut illa autem fugiat *a facie ser-
pentis*, adhuc factum non esse.
6 12,7—9 Deinde ait: factum est in caelo bellum: Michael
et nuntii eius pugnauerunt cum dracone, et draco
pugnauitetnuntiieius, etnon est inuentus ei locus 5
in caelo. et iactatus est draco magnus, anguis
antiquus, recidit in terram. hoc est initium aduentus
Antichristi. ante taraen oportet praedicare Heliam et pacifica
tempora esse, et sic postea consummato triennio et mensibus
sex praedicationis Heliae iactari Antichristum de caelo, ubi lo
habuit potestatem ascendendi usque ad illud tempus, et angelos
refugas uniuersos. sic Antichristum de inferno suscitari, hoc
et Paulus apostolus ait:nisiprius uenerithomo peccati,
filius perditionis, aduersarius, qui se eleuabit su-
per omne quod nominatur deus aut colitur. 15
1 cf. Apoc. 12, 14 9 cf. ibid. 11, 3 10 Antichristum] diabo-
lus . . quia ipse Antichristus est Firm. Matern. de errore prof, rel. c. 22
[CSEL II 112, 18), Beliar, angelum magnum, regem huius mundi, de-
scensurum esse Ascensio Esaiae docet c. 4, 2 (cf. B. H. Charles, The
Ascension of Isaiah 1900) 11 cf. Hiob 1, 6 et Zach. 3, 1 13 II
Thess. 2, 3. 4
Recensio Hieronymi XII 5—6. 115
tempora intercessisse; ut illa autem fugiat 'a facie serpentis'
adhiic factum non esse.
6 Deinde ait: [factum est proelium in caeJo: Michael et angeW^^,!—^
eius pugnabant cum dracone, et draco proeliatus est et angeli
5 eius, et non ualuerunt neqiie inuentus est eorum locus etiam-
nunc in caelo. et proiectus est draco ille magnus, serpens anti-
quus, proiectus est in terram.J factum est bellum in caelo*
Michael et nuntii eius pugnauerunt cum dracone,
et draco pugnauit et nuntii eius, et non estinuen-
lotus ei locus iam in caelo. et iactatus est draco
magnus, anguis antiquus, iactatus in terram. hoc est
initium Antichristi. ante tamen oportet praedicare Heliam et pacis
tempora esse, et postea consummato triennio et sex mensibus
praedicationis Heliae iactari eum de' caelo, ubi habuit pote-
15 statem ascendendi usque ad illud tempus, et angelos refugas
uniuersos. sic et Antichristum de inferno suscitari Paulus
apostolus ait: nisi prius uenerit discessio et appa-
ruerit homo peccati, filius perditionis et aduersa-
rius, qui se eleuabit super omne quod nominatur
2odeus aut quod colitur.
1 cf. Apoc. 12, 14 14 eum (id est draconem magnum) Hieronymus
pro Antichristum posuit, cf. in Daniel. c. 7 {XXV 531 M): ne eum {id
est Antichristum) putemus iuxta quorundam opinionem uel diabolum esse
uel daemonem, sed unum de hominibus, in quo totus satanas habitaturus
sit corporaliter cf. Hiob 1, 6 et Zach. 3, 1 17 II Thess. 2, 3. 4
1 autem fugiat] aufugiat S 2 esse] est HM 3 factum . . in terram add. X
ante factum add. et H 4 pugnabant] proehabantur FH cum Vulg.
draco om. 1 5 eorum om. S etiamnunc] amphus Hg cum Vulg.
6 in caelo] add. etiamnunc H illc draco I 7 terra FHIM factum
. . lin. 11 in terram om. X 8 pugnauerunt . . lin. 9 nuntii eius om. CB
propter homoeoteleuton 11 iactatus om. CB terra T 12 post Anti-
christi lacuna codicis D desinit, cf. p. 111, 1 et esse tempora pacis H
13 et] ac S consummatis g sex] -Vir IK 14 in praedicatio (-one g)
Sg Heliae] add. tuuc S, etiam g iactare IK habuerat g 15 illum
T,Fml 17 ait] dicit IK prius] primum IK discessio] om. HIK,
dissensio ^S* 18 filius] add. dicitur F 19 eleuat ut T, eleuat CB, eleuauit
FHS nominatur aut quod colitur deus IKM 20 qiod om. F
8*
116 Editio Victorini XII 7, XIII et XVII 1.
7 12, 4 a Quod autem dicit draconis caudam traxisse tertiam
partem stellarum, bifarie hoc accipitur. multi autem hoc
arbitrantur, tertiam partem hominum credentium posse eum
seducere; sed quod uerius intellegi debet, angelorum sibi sub-
ditorum, cum adhuc princeps esset, cum 'descenderet a consti- 5
12, 18 tutione'. ergo (quod) superius dicebamus, ait apocalypsis: ste-
tit super arenam maris.
CAPP. XIII et XVII.
1 13,1.2 Et uidi de mare ascendentem bestiam similem
pardo: regnum illius temporis regnum Antichristi cum uarie- 10
tate [fol. 17''] gentium et populorum commixtum significat.
13, 2 pedes eius tamquam pedes ursi, fortis et spurcissimae
bestiae; duces autem eius pedes eius dixit. os autem eius
tamquam ora leonum, id est ab sanguine madente arma-
tum. os enim iussio illius est et lingua eius, quae ad nihil 15
aliud processura est nisi ad sanguinem effundendum.
5 cf. ludas u. 6 6 cf. pag. 114, 10—12
5 discenderet A 6 quod om. A 7 ante arenam exstant uocis ob-
litae uestigia 10 cum sic uarietate A 15 nichil A
Receusio Hieronymi XII 7, XIII et XVII 1. 117
[Et cauda eius traJdt tertiam partem steUarum caeli et misit 12, 4 a
iUas in terram.J Qiiod autem dicit dra-conis caudam tra-
xisse tertiam partem stellarum, bifarie hoc accipitur.
multi enim arbitrantur tertiam partem hominum credentium
5 posse eum seducere; sed quod uerius intellegi debeat, angelo-
rum sibi subditorum, cum adhuc princeps esset, cum 'descen-
deret constitutionem suam', tertiam partem seduxisse. ergo quod
superius dicebamus, ait apocalypsis: et stetit super are- 12, 18
nam maris.
10 CAPP. XIII et XVII.
1 Et uidi de mari ascendentem bestiam similem 13, 1. 2
pardo: regnum illius temporis Antichristi cum uarietate gen-
tium et populum commixtum significat. pedes tamquamiS, 2
ursi, fortis et spurcissimae bestiae; duces pedes eius dixit.
15 os eius tamquam ora leonura, inquit, est, id est ad
sanguinem armatura. os enira eius iussio illius est et lingua,
quae ad nihil loquendum processura est nisi ad sanguinera
effundendura.
6 cf. Iiulas u. 6 8 cf. pag. 115, 14—16
1 capitis XII u. 4 a expositionem post tractabimus (p). 111, 11) po-
nunt Sg Et . . in terram add. X trabit (= oupe:) FII, traxit IKM,
trabebat S, habebat g caelij de celo H mittebat F 2 eas IK
cum Vulg. dicit om. IK 8 stellarum] add. caeli F bifariam S
accipi potest g. intelligitur F 5 quod om. e 6 subditorumj
subiectorum CB transcenderet CB 7 constitutionem suam T^ de
-one sua D7n2, om. <I> eduxisse T 8 apocalipsin F et . . maris
om. X arena T, harena D 11 uidit T de mari best. asc. CB,
asc. best. de mari IKM, best. asc. de mari FII 13 commixtum po-
pulum IK pedesj et pedes eius <l* 14 ursi] ursus H, uasi D, uasis CB
fortes IK pedes duces eius g dixit] intellegendi sunt S 15 os
eius] et os eius (eius os IK) X tamquam leonum IK, tamquam leo-
nem F inquit est om. X ad om. IK 16 armatum ad s. II
enim om. S iussio] uisio TCB 17 nihilum DeHg, nichilum CBM,
nihilo F loquendum scripsi, loqui TIK, aliud S, om. cet. 18 fun-
denduni IK
118 Editio Victorini XIII et XVII 2.
17, 9—10 Capita VII VII montes, super quos mulier sedet:
id est ciuitas Romana; et reges VII sunt: V ceciderunt,
unus est, et alius nondum uenit; et cum uenerit,
17, 8. 11 breui tempore erit. et bestia quam uidisti de VII
estetoctaua est. intellegiigitur oportet(tempus),quo scribitur 5
apocalypsis, quoniam tunc erat Caesar Domitianus. ante illum
autem fuerat Titus frater ipsius et Vespasianus pater ipsorum,
Otho, Vitellius et Galba. hi sunt *V qui ceciderunt'; *unus
est', ait, sub quo scripta apocalypsis dicitur, scilicet Domitia-
nus. *alius nondum uenit': Neruam dicit. qui *cum uenerit, lo
17, 8. 11 breui tempore erit*; biennium enim non impleuit. et bestiam
quam uidisti, inquit, de VII est: quoniam ante istos
17, 11 reges Nero regnauit. et octaua est, ait, modo illa cum
aduenerit, computans loco octauo. et quoniam in illo fiet con-
17, 12 summatio, adiecit: et in interitum uadit. nam decem i&
reges accepisse regalem potestatem; cum ille moue-
rit ab oriente, mittentur ab urbe Romana cum exercitibus
16 c/. Commodiani carm. apolog. u. 909 sqq. et Instruction. I
41, 6 sqq. {CSEL XV 174 et 54), uhi modo consenianea huic expla-
natio, modo ah hac diuersa legitur
5 tempus addidi 8 hii J. 9 scripta] scriptura A 12 numquid
Aml., linea deleuit et inquit add. in marg. Am2 14 computans A rectej
item T 17 mittentur scripsi, mittetur A
Recensio Hieronymi XIH et XVII 2. 119
' [Ilahcns capita septem.] Capita septem septem mon- 17, 9—10
tes sunt, in quibus mulier sedet: idest ciuitas Komana.
et reges septem sunt: quinque ceciderunt, unus
est, alius nondum uenit; et cum uenerit, breui tem-
5 pore erit. et bestiam quam uidisti de septem est 17, 8. 11
et octaua est. intellegi oportet tempus, quo scriptura apo-
calypsis edita est, quoniam tunc erat Caesar Domitianus. ante
illum autem fuerat Titus frater illius et Vespasianus pater,
Vitellius, Otho, Galba. hi sunt 'quinque qui ceciderunt'; *unus
10 exstat', sub quo scribitur apocalypsis, Domitianus scilicet.
'alius nondum uenit': Neruam dicit. 'et cum uenerit. breui
tempore erit'; biennium enim non impleuit. et bestiam 17, 8. 11
quam uidisti, inquit, de septem est: quoniam ante istos
reges Nero regnauit. et octaua est, ait, modo cum illa 17, 11
15 aduenerit, computans loco octauo. et quoniam in illo est con-
summatio, adiecit: in interitum uadit. nam decem reges 17, 12
accepisse regalem potestatem, cum ille mouerit ab
oriente aut mittetur ab urbe Romana cum exercitibus suis. haec
119, 1 — 121, 5 exstant apucl Beatum p. 438 et 439
1 Habens add. <I\ Habens capita septem add. S 3 quinquej quia
quinque H, quinque qui IK 4 alius] et alius g aduenit F breui
tempore eritj modico (-um M) tempore oportet eum perseuerare <1> 5 et
bestia quae (qui F) erat et non est et ipsa octaua est *\* cum Vulg.
bestiam TS, bestia cet. quam audisti ait S 6 scriptura om. H,
scripta g 7 edita] aedificata FR 9 Vitellius, Otho, Galba scripsi,
uitellius et galba TIKM cum Beato p. 438, et uitellius galba H, uitae
illius F, otho uitellius et galba S, galba otbo et uitellius CB; eius re-
censionis quae nomen Otbo omiitit auctor inter quinque reges qui ceci-
derunt Neronem numerauisse uidetw\ quem de septem regibus fuisse
lin. 13 sq. legimus hi] isti S^ qui om. T 10 scripta est S,
scripta 93 12 enim om. T<1> implebit IK3I bestiam TH, bestia
cet. 13 est] add. et IK3I 14 illa aduenerit] uenerit IK 15 com-
putans jT, computas CBF, computa DH, amputas S, computatur 93, con-
putari 31, conputare I, conputare debes K et om. S illum TIK,
illa F 16 uadet g 17 cum] quam H 18 aut] ait S mittitur
TIKM ad urbem Romam H Roma eS
120 Editio Victorini XIII et XVII 2—3.
suis. [fol. 18'] haec 'cornua X' dicit et 'X zadematas*. et Da-
nihel ostendit: tria eradicabuntur de prioribus, hoc
est, tres duces primarios ab Antichristo interfici. ceteros sep-
tem dare illi 'gloriam et honorem et solium et potestatem',
17, 16 de quibus ait: hi odient meretricem — urbem scilicet 5
dicit — , et carnes eius comburentur igni.
3 13, 3 Unum autem de capitibus occisum in mortem et
plaga mortis eius curata est: Neronem dicit. constat
enim, cum eundem insequeretur equitatus missus a senatu,
ipsum sibi gulam succidisse. hunc ergo deus suscitatum mittere lo
regem dignum dignis, ludeis et persecutoribus Christi, <et Chri-
stum)talem, qualem meruerunt persecutores etludei. et quoniam
alium nomen afferturus est, aliam etiam uitam institurus est,
ut sic eundem tamquam Christum excipiant. ait enim Danihel:
desiderium mulierum non cognoscet — cum sit ipse i5
spurcissimus — et nullum deum patrum suorum co-
g n 0 s c e t. non enim poterit seducere populum ad circumcisionem,
nisi legis sit uindictor. denique sanctos non ad aliud compellet
nisi ad circumcisionem accipiendam, si quos poterit seducere.
ita demum fidem faciet sibi, ut ab eis Christus esse appelle- 20
1 cf. Apoc. 13, 1 2 Dan. 7, 8 {l^Bpi'C6yd-q Theodotion) 4 cf.
Apoc. 17, 13 9 c/. Sueton. Nero c. 49: iamque equites appropinqua-
bant . . . quod ut sensit, . . ferrum iugulo adegit 15 Dan. 11, 37 (Iv
ZKid-oiv.ci. '^uvcr.iv.oq 00 jxy] ■npovor^O-^ LXX)
1 zadematas A, cf. Georges, Wortformen p. 212: diadema, ae et ana-
logiam nominum zabulus (zabuli jp. 132., 8), zaconus pro diabolus, dia-
conus 5 hi odient meretricem scripsi, hodie meret meretricem A
dici A 9 missus scripsi, suus A senatum A 10 deusj scil.
dicitur 11 et Christum om. A 13 alium A recte, item D affer-
turus scripsi cum TFHS, allaturus A 16 deum scripsi, diim (= do-
minum) A 18 uindictor A recte, item T
Receiisio Hieronymi XIII et XVII 2—3. 121
'cornua decem* et *decem diademata' Danihel ostendit: *et
tria eradicari de prioribus*, hoc est, tres duces primarios ab Anti-
christo interfici. ceteros septem dare illi *et honorem et consilium
et potestatem', de quibus ait: hi odient meretricem — ur- 17, 16
5 bera scilicet dicit — , et carnes eius comburent igni.
3 Unum autem de capitibus occisum in mortem et 13, 3
plaga mortis eius curata est: Neronem dicit. constat
enim, dum insequeretur eum equitatus missus a senatu, ipsum
sibi gulam succidisse. hunc ergo suscitatum deus mittere
10 regem dignum dignis et Christum, qualem meruerunt ludei.
et quoniam aliud nomen afferturus est, aliam etiam uitam
institurus, ut sic eum tamquam Christum excipiant ludei. ait
enim Danihel: desideria mulierum non cognoscet —
cum prius fuerit inpurissimus — et nullum deum patrum
i5suorum cognoscet. non enim seducere poterit populum
circumcisionis, nisi legis sit uindictor. denique et sanctos
non ad idola colenda reuocaturus sed ad circumcisionem colen-
dam, si quos potuerit seducere, ita demum fidera faciet sibi,
1 cf. Apoc. 13, 1 cf. Dau. 7, 8 3 cf. Apoc. 17, 13 121, 6—
123, 4J (/. Beatum p. 441 et 442 13 Dan. 11, 37
1 cornua] coronas S et decem om. T<i>S 2 eradicare IK^ 3 illi
et TJ)93, illos et M, illis et F, illis H, illi cet. 4 hi om. T mere-
tricem odio habebunt <I>93 5 dicit] romanam HIKM^, dicit romanam F
comburent igni] comedent et ipsam (ipsa F) exurent (-it K) igni fl>93
6 ei capitibus suis tamquam iugulatum (-tus F) ad mortem et plaga
(-am 33) niortis eius sanata est (sanatam esse ^) ^1*33 morte DCB
8 insequitur IK 9 guilam T3I, uuilam F mittet CBg^, mittit IK
10 regem om. IK dignis et Christum] sed dignum g antichristum
H ludei om. IK ] 1 afferturus TFHS, asserturus IK, habiturus g,
allaturus cet. uitam etiam IK 12 institutuius iU^33 insti-
turus] add. est *S' ut] quod FHMS&, qao IK 13 enim om. TFIKMS
15 cognoscens F, agnoscet H potest IK 16 uindictor T, uendi-
cator CB, iudicator g, uindicator cet. 17 non] nostros H reuoca-
turus est CBg, reuocabit IK colendam] suscipiendam et S 18 sedu-
cere] add. cum H demum] enim S fidem addidi [cf. F), et IKM,
om. cet. sibi faciat fidem F sibi om. B
122 Editio Victorini XIII et XVII 3.
tiir. de inferno autem illum resurgere et supra diximus uerbis
Esaiae: aqua, inquit, nutriuit illum et abyssus auxit
illum. qui tamen licet nomine mutato ueniat, ait spiritus
13, 18 sanctus: numerus illius DCLXVI; ad literam grecam hunc
numerum explebit. 5
1 c/. j>ag. 100, 8—15 2 Ezech. 31, 4
1 resurgere A recte, item S 4 DCLXVI scripsi, est A post gre-
cam additum est signum f, suh quo signo in margine scriptum legimus:
sexcenti seiagies sexies, cum ominem {— horainem?) enim adtulerit ad
literam grecam Am2 explebit] finitur Jmius uersus explanatio Vic-
torini
Recensio Hieronymi XIII et XVII 3. 123
ut Christus ab eis appelletur. de inferno autem illum surgere
et superius diximus uerbo Esaiae: aqua nutriet illum
et abyssus auxit illum. qui tamen licet et nomine in-
mutato et actu inmutato ueniat, ait spiritus:
5numerus eius nomen hominis est et numerus 13, 18
eius sexcenti sexaginta sex: cum enim adtulerit ad I = ^
litteram grecam, hunc numerum explebit. [A. I. N. L. T, CCC.
E. V. M. XL. 0. LXX. C. CC: ANTEMOC. T. III. E. V. N. L. C.
CC. //. VIILP. C. I. X.K.XX. 0. LXX. C. CC: rENCHPIKOC.]
1 cf.pag. 101,10—18 2 Ezech. 31, 4 8 ANTEMOC] Primasius nomen
ita interpreiatus est, wi "AvT£fjLov|(= avTiTitj-ov?) honori contrarium esse cen-
seret; Beatus autem qui septemnomina enumerauit de tertio et quarto haec
scripsit {p. 442): tertium nomen habet Antemus, id est Abstemius, atemeto
id est uino, quasi abstinens a uino ; quartum nomen habet gothica lingua
Gensericus; JRiidnus wowien Anthemius, qui annop. Chr. 455 JRomanorum
consul et postea imperator erat, in quaestionem uocauit 10 rRNCH-
PIKOC] Gensericus Vandalorum rex Arianus {429 — 477 post Chr. n.)
Christianis catholicis tanto odio erat, ut iam ad annum 439 chronicorum
Hieronymianorum continuator Hydatius siueldatius episcopus hanc senten-
tiamferret: Gaisericus elatus impie episcopum clerumque Carthaginis depel-
lit ex ek et iuxta prophetiam Danielis demutatis {id est in persona Anti-
christi, cf. JDan. 7, 25) ministeriis sanctorum ecclesias catholicas tradit
Arianis {LI 881 M).
1 ab eis Christus IK appelletur] add. et multa munera sanctis de-
ceptis largietur. et terram suo exercitui diuidel, et quos per terrorem uon
potuerit subiugare, blandiendo subiugabit per munera 58 p. 442, cf. Hiero-
nymi in Banielem c. 11 {XXV 572 31) illum om. H resurgere S
2 et] ut FHS uerbo] uerbis F isaiae FCBg, iiae cet. et 93; lec-
tionis auctor pro isaiae posuit irae, quoniam locus citatus apud Esaiam
non inuenitur nutrit IK 3 abyssus] infernus IKg ausit HI, hausit
KM licet] edicet T et om. VBFIKM et nomine . . lin. 5 eius om. T
inmutato] mutato BH 4 et actu inmutato om. IKM inmutato
om. H 5 tres recensiones huius sectionis I, II, III singulatim trac-
tantur {I = T, JJ = a>, III = S) 7 explebit CB, expleuit TD
uerba quae uncis inclusi post Hieronymi aetatem addita sunt ad in-
culcanda nomina avT£}xo? (1 + 50 -f 300 -f 5 + 40 + 70 -f 200 = 666) et
Y£voY]p'.xo? (3 4- 5 -f 50 + 200 + 8 -f 100 -f 10 -f 20 -f 70 -f 200 = 666)
XL] LXL CB 8 antemos T bis 8 sq. C. CC {id est a = 200)] C.
T (= 300) BCB bis 9 H] N CmlB VIII] qfl T {(^ pro ?' = 6)
rENCHPIKOC] gensiricus add. T
I2i Recensio Hieronymi XIII et XVII 3.
13, 18 [numerus enim liominis est, et numerus eius sic habet
^^ = *^ ex litteris grecis computatus — in compluribus inueniuntur
numeri DCLXVI — ; quantum enim attinet ad litteram grecam,
liunc numerum nomenque explebit. interpretatur enim 'Teitan',
quem gentiles Solem Phoebumque appellant, computaturque 5
grece sic: tau CCC, e breue V, iota X, tau CCC, alfa
I, ni L, qui simul ducti fiunt DCLXVL quod nomen si uelis
in latinum conuertere, erit 'Diclux': D quippe quingentos
figurat, I unum, C centum, L quinquaginta, V quinque, X
decem, qui computati fiunt similiter DCLXVI. id enim quod lo
sonat Teitan grece, si uelis interpretatum dicere, latine Dic-
lux, quo nomine per antiphrasin expressum intellegimus
Antichristum; qui cum a luce superna priuatus sit atque
abscisus, transfigurat tamen se in angelum lucis,
audens se dicere lucem.1 i5
4 cf. Hieronymam de monogramma XFI {Germanus Morin, Anec-
dota Maredsolana^ nol. III pars III, Maredsoli 1903, p. 196 lin.
27 sqc[.): Victorinus autem ex altero exemplari (quod non numerum ii:'
~ 616, sed yM =" ^^^ exhibuit) aliud profert nomen, quod iuxta euni
solein sonat, ad superbiam eorum uel eius qui sibi indidit referens, quod
est Titan, id est DCLXVl; cuius tractatus auctorem quoniam alteram
recensionem Victorini (*l>) post Ilieronymi tempora exortam, ipsi Victo-
rino uitrihuit, iieque Hieronymum — id quod editor clarissimus suspi-
catus est ■ — neque coaequalem fuisse apparet 11 Diclux . . Zm. 16 lu-
cem] cf.Beatum p. 442 14 II Cor. 11, 14 Diclux] 'Huiusraodi deductio
1 Beati editor, H. Florez, tahulas computationis nominum omisit 'adeo
inconsulte factas, ut ipsissima semel littera pro centum, iterum pro du-
centis atque iterum pro trecentis ueitatur', cf. p. XXXII nr. 59 el
p. 443 2 ex] et H computatum H 3 enim om. FH 4 exple-
bit IK, expleuit FHM^ enim om. H tjtan K, titan IM; hoc
nomen Aniichristi in medium ptrotulit Irenaeus adu. haereses V 30, 3
et Hippolytus dc Antichristo c 50 propagauit 5 quem] quod Z^ 6 sqq.
FH duas tabulas numerorum superscriptas Graecc Latine et iuxta positas
addunt atque ita explicant, ut F nomen Teitan, H nomen Teltan, uierque
codex nomen Diclux praebeat; M litteras graecas haud intellegens prae-
termisit breue I, btie K 7 fiunt om. F quod] id A" 8 uertere F
erit om. F 10 similiter om. F 11 tytan K, titan IM interp, dicere
latine] ia latinum interpretari IK 12 expresso IK 14 abscissus H
sese F se tamen / 15 sese F lucem] lumen IK
Recensio Hieronymi XIII et XVII 'S. 125
inumerus enim hominis est, et numerus eius, sicut ex 13, 18
litteris grecis computum liabet, sic in compluribus inueniun- ^^^ = ^
tur. interpretatur enim Teitan', quem gentiles Solem Phoebum-
que appellant, computaturque grece sic: T tau trecenti, E e
5 quinque, / iota decem, T tau trecenti, A alfa unum. N ni
quinquaginta, qui simul ducti fiunt sexcenti sexaginta sex.
quantum enim attinet ad litteras grecas, hunc numerum nomen-
que explent. quod nomen si uelis in latinum conuertere,
intellegitur per antiphrasin 'DICLVX', quae litterae hoc modo
10 computantur: D quippe quingenti figurat, / unum, 0 centum.
L quinquaginta, V quinque, X decem, quod computatis lit-
teris faciunt similiter sexcenti sexaginta sex. id enim quod grece
sonat Teitan, si latine uelis intellegere, dicitur Diclux, quo
nomine per antiphrasin expresso intellegimus Antichristum, qui
15 cum a luce superna priuatus est atque abscisus, trans-
figurat tamen se in angelum lucis, audens sese dicere
lucem.
Item inuenimus in quodam codice greco ita: ANTEMOC,
seu tralatio nominis arguit hominem istuni humanioris ac pohtioris litera-
turae plane inscium fuisse. usque eo enim inepta uisa est et uiro docto
indigna haec interpretatio, ut plane suspicari Hbuerit eam in margine
ab imperito aUquo ascriptam potius, quam alii postea imperitiores com-
mentario attexuerint, quam ab autore traditam fuisse' Millanius p. 66
15 II Cor. 11, 14 18 c/. librum genealognm anni CCCCLIl (Chronica
minora saec. IV. V. VI. VII., ed. Th. Mommsen, uol. I, BeroUni
1892, p. 194 sq.); huius libri auctor numerum 616, quem Ticonium
Apoc. 13, 18 legisse scimus, ita interpretatus est, ut Utteris nominis Anti-
christus quae secundum alphabetum latinum computatae 154 faciunt
quater ductis secundum Utteras quattuor nominis Xero numerum 616
expleri censeret, interpolator autem archetypi codicum Florentinorum
{cod. 623 saec. X et plut. 20 n. 54 saec. XI} his uerbis pergit : Sed haec ad
1 numerus eius nomen hominis est et numerus eius sexcenti sexagiuta
sex g 2 habent g inueniuntur . . . Teitan] xetTC/.v inueniuntur: rsrtav
enim hunc numerum habet g 12 facit g enim] est g 13 Teitan..
Diclux] Teitan, nempe id quod latine dicitur DICLVX g 15 priuatus . .
abscisus] abscissus sit et ea priuatus g 18 ita om. g
126 Editio Victorini XIII et XYll 4.
4:13, 11 Aliam bestiam magnam de terra: falsum prophetam
[fol. 18"], qui facturus <est> signa et portenta et mendacia
ante illum 'in conspectu hominum'; quem dicit habentem
3 cf. Apoc. 13, 13
1 Victorini editio continuatur {cf. p. 122) 2 est om. A 3 con-
spectum A
Recensio Hieronymi XIII et XVII 3—4. 127
quibus computatis litteris inuenies numerum ut supra: A unum,
N ni quinquaginta, T trecenti, E quinque, M my quadraginta,
0 septuaginta, C simma ducenti, quod simul sexcenti sexa-
giiita sex fiunt secundum Grecos.
5 Item aliud eius nomen gothice, id est GENSERIKOS,
quod sibi licebit, ut seducat gentes. quod eodem modo
grecis litteris computabis: F gamma tres, E quinque, N ny
quinquaginta, C simma ducenti, // ita octo, P ro centum, I iota
decem, K kappa uiginti, 0 septuaginta, C simma item ducenti,
10 quae ut superius dictum est sexcenti sexaginta sex faciunt.]
[ [Et uidi aliam bestiam ascen- Aliambestiam subeun- 13, 11
dentem de terra.J tem de terra
magnum falsum prophetam dicit, qui facturus est signa et
portenta et mendacia ante illum 'in conspectu hominum*,
certum computationis numerum discrepare uidetur, iuxta quod alii doc-
tores de numero bestiae tractauerunt. sic enim ait sanctus Victorinus
episcopus: nurnerus eius, ait spiritus sanctus, nomen nomiuis (hominis
cod. 54) est et numerus nominis eius DCXVI, id est Antichristus. in
mutato enim nomine ueniet et duo sibi nomina imponet: Antemus Graece
et Gensericus Gothice, scilicet ut multas gentes seducat {sequitur com-
putatio nominis avx£{j.&;). item aliud nomen grecum Teitan, quem gentiles
Solem Phoebumque appellant: iuxta quod aliud orator {scil. Victorinus)
ait: Teitan enim . . . computatur sic (sequitnr computatio). item aUud nomen
Gotice, quod dicebat Gensericus, ut gentiles seducat: computa per litteram
prudens {sequitur computatio). nunc iam ad superiorem ordinem redea-
mus. nam ideo ista de egregii Victorini episcopi uel aliorum dicta sub-
iunximus, quia supra scriptum computum collecta surama ex nomine Ne-
ronis ad numerum bestiae non conueniebat. huic interpolatori recensionem
quam dicimus tertiam Victorini notam fuisse apparet. 14 cf. Apoc. 13, 13
3 quae g 4 fiunt secundum grecos S, secundum graecos faciunt g
5 id est GENSERIKOS, quod in S post licebit exstat, transposui librarii
mendum corrigens, qui supra et infra nomen GENSERIKOS graecis lit-
teris scriptum etiam ea singularum litterarum nomina una cum earum
numeris de suo addidit, quae proxirnis demum uerbis merito coniparent
6 sibi licebit] per se liquebit g ut. . gentes om. g 8 ita idein quod eta
10 supra g II ea quae uncis angulatis {[ ]) inclusa sunt add. recen-
siones <^ -f- *$' = X; eaedem recensiones etiam atque etiam om. subsequentia
uerba litteris diductis excusa, quae recensio T praebet 13 raagna Ce,
inagum S falsumque X 14 et om. CBH ante illum om. H
128 Editio Victorini XIII et XVII 4.
cortiua quasi agnum — ■ id est speciem quasi iusti hominis — -,
loquentem quasi draconem: diaboli malitia plenus. hic
enim facturus est *in conspectu hominum', ut mortui surgere
uideantur — namque in conspectu hominum haec etiam magi
13, 14. 15 faciunt per angelos refugas — , et hoc etiam faciet, ut imago 5
aurea Antichristi in templo Hierosolymis ponatur et intret ibi
angelus refuga; et deinde uoces et sortes reddet. faciet etiam
13, 16. 17 ipse, ut serui et liberi accipiant notam in frontibus
autinmanu dextera — numerum nominis eius — , n e q u i s
emat uel uendat, nisi qui notam habuerit. de hac lo
autem euersione hominum, aspernatione dei et exsecratione
Danihel ante dixerat: et statuet, inquit, in templo suo
inter montem maris et duo maria, id est Hierosolymis ;
et imaginem auream, sicut fecerat rex Nabochodonosor, tunc
12 Dan. 11, 45, c/. LXX: avd ixeoov tuJv O-aXaoooJv xat xou opooq
xfi<; O-e^oEU)? (pro ■9-EX-^oeaj? interpres legisse uidetur ^aXaooy]?) 14 cf.
Dan. 3, 1
4 magi scripsi, magna A 9 ne quis eraat uel uendat scripsi, neque
seminat uel undat A 11 aspernationes A exacrationes A
ReceDsio Hieronymi XIII et XVII 4. 129
[et habehat cornua dno simi- liabenteiu cornua qua-
lia agnoj s i a g n u m ,
— id est speciem iusti homiuis —
[ct loquehatur quasi clraco;] loquenteraquasidraconem;
5 loquetur autem diaboli malitia plenus. hic enim facturus est
'in conspectu hominum', ut et mortui uideantur surgere. sed
'in conspectu hominum'
[et ignem de caclo descendere et ignis de caelo descen-
faciet;] d e t ;
10 sed *in conspectu hominum' haec magi per angelos refugas
et hodie faciunt. faciet etiam, ut imago aurea Antichristi 13, 14. 15
in templo Hierosolymis ponatur et intret angelus refuga et
inde uoces et sortes reddat. faciet etiam hinc ipse, ut 13, 16. 17
accipiant serui et liberi notam in frontibus
15 aut in manibus dextris — numerum nominis eius — ,
ne quis emat uel uendat. aspernationem autem dei et
exacerbationen Danihel ante praedixerat: et statuet, in-
quit, templum suum inter duo maria super mon-
tem inclytum et sanctum, id est Hierosolymis; ima-
20 ginem, sicut Nabochodonosor fecerat tunc, hic substituet
17 Dan. 11, 45 20 cf. Dan. 3, 1
2 agno] agni FH agnuin] agni Dm2e 3 iusti] intus S 4 draco-
nem scripsi, draco Y 5 loquitur Z)X diabolum I hic] haec S
est] add. signa H 6 ut . . . hominum om. DCB et om. IK re-
surgere FIKS 8 et ignem . . . hominum om. FIK alt. et] ut CB
descendet J>, descendit T, descendat CB 10 sedj add. ut dixi
etiara S 11 et] add. usque S etiam] et g antichristo BmlCB
12 pr. et] xii H 13 et sortes om. a> hinc TDFHM, huic CB, hic
elKS, hoc g hinc ipse] ipse hic IK 15 nominis] hominis IK
16 uendat] add. nisi qui notam habuerit F autem om. S dei
om. CB 17 predixit H statuit TDvilFM 18 suum] finitnr cod. D,
cui duo folia desunt inter] in H, super CB duo maria scripsi,
samaria TFH, samariam CBIKMS; cf. Hieronymi in Danielem c. 11
{XXV 573 M): inter duo maria super montem inclytum et sanctum
19 et sanctum om. IKM 20 fecit FH fecerat nab. X tunc] add,
ita IK substituet CBM, substituit TFHIKS
XXXXIX. Victorinus Pet. 9
130 Editio Victorini XIII 4— XIV et XVII 2.
hic statuet. hoc dominus recolens ad omnes ecclesias de no-
uissimis temporibus ait: cum uideritis aspernati onem
euersionis, quod dictum est per Danihel prophe-
tam, stantem in loco sancto, ubi non licet, qui
legit intellegat. 'aspernatio' dicitur, quando exasperatur 5
deus, quod idola colantur; 'euersio' autem, quod instabiles
homines (signis) falsis et portentis euertantur seducti de sa-
lute.
CAPP. XIV et XVII.
1 14,6 [foj. 19'] Angelum autem uolantem medio caelo, lo
quem dicit se uidisse, et supra tractauimus eundem esse
14, 8 Heliam, qui anticipat regnum Antichristi. alium autem an-
gelum sequentem eundem comitem praedicationis suae
prophetam significat. sed quia, ut diximus, ^composito consilio'
duces illius ciuitatem hanc magnam Babylonem sunt expugna-
turi. ruinam illius est testatus.
2 17,1 J^) Aitenim: ueni, 0 stendam tibi damnationem mere-
2 Matth. 24, 15 et Marc. 13, 14; cf. Dan. 9, 27 11 c/. j). lU, 8
14 cf. Apoc. 17, 13 15 cf. p. 120, 5
2 ait scripsi, Ait enim A 3 euersionis scripsi coll. lin. 6, uastatio-
nis A 4 uerba ubi non licet = otiou od ozi ex Marc. 13, 14 deprompta
cuin textu Mattliaei coniuncta sunt 6 in stabiles A 7 signis om. A
seduci A 10 post uolantem add. in Am2 14 ut scripsi, hoc A
15 duces scripsi, ducis A 17 quae sequuntur particulae A-\-B, in
recensionihus mutato ordine afque additamentis adiunctis pommtur
15
Recensio Hieronymi XIII 4— XIV et XVII 2. 131
modo. hoc recolens dominus, admonens ecclesias suas de no-
uissimis temporibus et periculis ait: cum autem uideritis
aspernationem euersionis, quae dicta est per Da-
nihelem prophetam, stantem in loco sancto, qai
5 legitintellegat. *aspernatio' dicitur, quando exasperatur deus,
quod idola pro eo colantur, uel dogma haereticorum in eccle-
siis introducitur; 'euersio' autem, quod stabiles homines signis
falsis et portentis seducti euertantur de salute.
CAPP. XIV et XVII.
10 [Et ukli angelum uolanfem per medhim caelum.] Angelum 14, 6
uolantem medio caelo, quem dicit se uidisse: quem
superius tractauimus eundem esse Heliam, qui anticipat prae-
dicatione sua regnum Antichristi. [et alius angelus sequens 14, 8
illum.J alium autem angelum sequentem: eundem quem
15 comitem praedicationis ipsius praedicat prophetam.
[Venit unus ex septem angelis, qui hahent septem pateras, d)inTX = A)
et locutus est mecum dicens:] Ait enim: ueni, o s t e n d a m *** f ^*^*P**.^
2 Matth. 24, 15; cf. Dan. 9, 27 17^ 1
1 modo autem liic recole (recolit g) quod dominus S recolensj
resoluens CB ammonens TCIKS; an ac monens scrihendum? suas
om. F 3 euersionis scripsi, desolationis F cum Vulg., om. cet. a
danihelo (-le H) propheta FH 4 stante H sancto] suo T 5 asper-
nationem F exacerbatur H 6 quod] eo quod S pro deo S
uel] add. cum S dogma] doctrina I 7 introducatur IK auer-
sio g 8 auertantur FHS, uertantur IK a uera salute H 10 Et . . .
caelum add. X 11 medio caelo] per medium caelum X quem alt.]
iam S 12 Heliam] add. constat IK praedicatione] passione H 13 et
. . . illum add. X (et angelus alius sequebatur illum F) 14 autem om. X
angelum angelum Bmle angelum] add. illum H quem TF, que
CBHMg, om. IKS 15 ipsius om. BIK praedicat] dicit S, om. IKM
prophetam] propheta T, om. F 16 sequuntur in recensionibus par-
ticulae quattuor a -\- b -{- c -{- d, quae secundum ordinem textus apoca-
lypsis dispositae ad capitis XIV u. 18, u. 19 et 20, cap. XV u. 1 et
2, cap. XVII u. 1. 3. 6 pertinent; praemitto autem piropter ordinem
ueri exemplaris quo facilius comparatio fiat particulam d, quam reli-
quae a-\-b -\- c subsequentur Venit . . . dicens add. X et uenit H
habent] habentes H, habebant F pateras] phialas H ctim Vulg^
17 Ait enim om. X
9*
132 Editio Victorini XIV et XVII 2—3.
17,6 tricis, quae sedet super aquas multas. et uidi, inquit,
mulierem ebriam de sanctorum sanguine et de san-
guine testium lesuChristi. omnes enim passiones sancto-
rum ex decreto senatus illius semper sunt consummatae, et
omne contra fidei praedicationem iam lata indulgentia ipsa 5
dedit decretum in uniuersis gentibus.
17,3 Sedere autem mulierem super bestiam roseam,
actricem homicidiorum, zabuli habet imaginem. ibi etiam 'ca-
pita' haec, de quibus meminimus et tractauimus. hanc quidem
*Babylonem' propter diffusionem populorum dicit in apoca- lo
lypsi et in Esaia, Ezechiel autem *Sor' nominauit. denique
autem si compares, quae de Sor dicta sunt et quae de Baby-
lone Esaias et apocalypsis dixit, unum omnia esse inuenies.
3 14,18 B) Quod autem ait: mitte falcem acutam et uinde-
mia botros uuae, de gentibus perituris in aduentum domini i5
4 ex decreto senatus] c/. Origenis in lib. lesu Naue Jiomil. IX:
senatus populusque et principes Romani . . . decreuerunt legibus suis, ut
non sint Christiani {PG XII 879 M) et Acta Apollonii § 23: xo ooY|j.a
r?j? Q^y{yXr^io<i z~i\ XpooTiavou? [j.y] civa-. {Analecta Bollandiana XIV 290)
8 cf. Apoc. 17, 3 9 cf. p. 118, 1 sqq. 10 cf. Apoc. 17, 5 et Esai.
21, 9 11 cf. Ezech. capp. 26—28
4 consummata A 5 iam scripsi^ tam A lata indulgentia scripsi,
latam indulgentiam A 8 capit hae A 11 Sor (= lop, Tyrus) scripsi,
sorech A C^Sorech in tribu Dan, ubi Samson fuisse legimus' Hieronymi
de situ et nom. loc. hehr. ed. P. de Lagarde p. 152, 24) 12 sorech A
14 uindemiabo tros A 15 aduentum] item T
Recensio Hieronymi XIV et XVII 2—3. 133
tibi damnationem meretricis [iUkisJ magnae, quae
sedet super aquas multas. etuidi, inquit, mulierem 17, 6
ebriam de sanguine sanctorum. decreto senatus illius
semper sunt consummatae nequitiae, et omne contra fidei
5 praedicationem etiam lata indulgentia ipsa dedit decretum in
uniuersis gentibus.
[Et uidi ipsani mulierem sedentem super hestiam coccineam, IV, 3
ptenam nominihus hlasphemiaej Sedere autem super be-
stiam russeam, auctricem homicidiorum, diaboli imago est,
10 ubi etiam 'capita' haec, de quibus supra tractauimus, meminit.
hanc quidem *Babylonem' propter diffusionem dicit et in
apocalypsi et in Esaia, in Ezechiel autem *Sor* eam nominauit.
denique si compares, quae contra Sor dicta sunt et Esaias contra
Babylonem dicit quaeque apocalypsis dicit, unum esse omnia
15 inuenies.
► Quod autem ait: mitte falcem tuam acutam et uin-a) wTZ=J5)
demia botruones uineae, de gentibus perituris significat ^^ictorim^
10 cf. Apoc. 17, 3 cf. p. 119, 1 sqq. 11 cf. Apoc. 17, 5 et
Esai. 21, 9 12 cf. Ezech. capp. 26—28
1 damn.] iudicium X {post iud. add. mortis et H) illius add. X
qui F 2 multas om. FIKM inquit om. X 3 sanctorum] add. et
(et de H) sanguine martyrum {add. ihesu H) FHS decreta S illis I
4 semper sunt om. CB consumata Hg nequitiae om. X et] in S
omne scripsi, omnes S, omnem cet. contra] add. uerae S 5 etiam]
et nunc iam S lata (iacta g) indulgentia etiam S, latam indulgentiam
cet. ipse e^ 7 Et ... blasph. add. X supra FS 8 plenam , . bl.]
habentem nomina (uomen M) blaspb. IKM blasphemiam F autem]
eam add. CB supra F 9 russeam TS {cf.p. 71, 4. 111, 4), roseam HIKM,
rufam CB, rubeam g actricem CB, auctrix I, autorem g, auariciam F
diaboli om. F 10 capita hec IK, de capita haec F, de capite hec TM,
de capitibus H, de captiuitate eius S, et capita haec CB quibus] qua S
supra tract. (tractabamus M) IKM, pertract. TFHS, retract. C, tract.
B meminiiS' 11 confusionem (75>S' dici*? 12 apocalypsin TFJ^M^'
hisaia T, isaia F sor eam TFHK, sororem eam I, sodomam S, ante
rufam CB, ante roseam {in mg. aliter sor eam) M 13 incompares H sor
THIK, sodoraam S, assur CB, om. F et] add. quae S isaias contribu-
lationem F Uin apocalipsin F 16tuam om. CB 17 botruones T, botri-
ones CB, botros FHS, botros fructus IKM uineae] uue T perituros IK
U, 18
134 Editio Yictorini XIV et XVII 3.
dicit; et quidem pluribus speciebus hic illud ostendit, sed
semel in aduentum domini, consummationem regni Antichristi
et adapertionem regni sanctorum.
3 hic fiyiitur Victorini capitum XIV et XVII explicatio
Kecensio Hieronymi XIV et XVII 3—4. I35
iii aduentiim domini; et qiiidem pluribus speciebus hoc illud
ostendit, sicut *in messe arida', sed semel in aduentum domini 14, 15
et consummationis mundi et regnum Christi et apertionem
regni sanctorum futurum est.
: 5 [Et misit angeliis falccm et uindemiaidt iiineam tcrrae et ^) add. TX
misit in torcular irae animationis dei, et calcatum est torcular l^» l^* 20
foris extra ciuitateni.J Quod autem dicit missum in tor-
cular irae dei et calcatumextra ciuitatem, calcatio
torcularis retributio est peccatoris. et exiet sanguis [de
10 torcularij u s q u e a d f r e n 0 s e q u 0 r u m : exiet ultio usque
ad principes populorum, id est rectores, siue diabolum siue
angelos eius, nouissimo certamine exiet ultio sanguinis effusi —
sicut ante praedictum est: in sanguine peccasti etsan-
guis te persequetur — per stadia mille sexcenta, 14, 20
15 id est per omnes mundi quattuor partes. quaternitas est enim
9—137, 2 cf. Beat. p. 460 sq. 13 Ezech. 35, 6 {elq aifxv. •^(j.apxeg
LXX), cf. Hieron. in Ezech. XI: quoniam sanguini tradam te — siue quo-
niam in sanguine peccasti— et sanguis te persequetur {XXV 333 31)
1 aduentu CBHKg hoc illud (= xo a-jto) T^, hoc et illud 8, hic
illud CB 2 in messes aridas 8 sed semel] et semen ^S' sed om. I
aduentu HIK 3 consummatio IK, consummatione S, consumma-
tionem 3Ig mundi om. CB regni CB apertione CB^l^, appari-
tionem /S' 4 regnum JXili', regis .F beatorum^ futuram^ est om. 6^
5 Et . . ciuit. add. X falcem] add. suam H 6 animationis FH {cf.
Cypr. de lapsis c. 21: iram animationis suae = Esai. 42, 25), animad-
uersionis IKM, om. S calcatua F 7 foras 31, furoris S quod . .
ciuitatem ow?. 31 autem om. X 8 calcati IK calcatio] add. est
CBml 9 exiit F, exiuit HIK3IS cum Vulg. de torculari add. X
10 equorum] add. et intra H, et quid hoc loco equi nisi principes et
rectores mundi sunt, quia per eos diabolus operum suorum nequitiam
uelociori cursu exercendo discurrit? bene ergo dicitur: 'exiit sanguis de
torculari usque ad frenos equorum' S9 {ex Ticonii lihro, cf. Primasium et
Bedam ad h. l.) exiet] et ut I, et in K ultio] damnationis ultio 33 usque
(alt.) . . lin. 12 ultio om. S 12 ad angelos F post eius angelos add.
id est homines malos 93 in nouissimo uero certamine in diem iudicii 93
exit K, exiit 131 13 sicut ante] sequente (e tert. corr. in i) I
14 persequetur CBMg, persequitur cet. stadia] add. inquit S sex-
centa] sexcentos quater T 15 partis T est om. FS
136 Editio Victorini XIX.
Etiam capituli XV expUcatio apud Victorinum desideratur.
CAP. XIX.
19, 11 [fol. 19'] Equum autem album et sedentem super
eum dominum nostrum cum exercitu caelesti aduenientem
2 equum] de equo albo et cet. A in mg. sedens A
Recensio Hieronymi XIV et XVII— XIX. 137
conquaternata, sicut in quattuor faciebus quadriformibus et
rotis. quater enim quadringenteni mille sexcenti [sunt].
CAP. XV.
Eandem repetens persecutionem dicit apocalypsis: an gelos c) a^id. TX
5 septem habentes plagas [septem nouissimas], quoniam '
in his finita est ira dei. semper enim ira dei percutit po-
pulum contumacem septem plagis — id est perfecte, ut in Leuitico
dicit — -, qaae in ultimo futurae sunt, cum ecclesia de medio exierit.
Quod autem dicit stetisse super mare uitreum ha- 15, 2
10 bentes citharas et fialas, id est super baptismum suum
stabiliter in fide constitisse et confessionem suam in ore ha-
bentes exultaturos in regno coram domino. ad propositum
reuertamur.
CAP. XIX.
15 [Et tiidi caelum apertum: et ecce cquus albus, et qui sedehat 19, 11
super eum, uocahatur fidelis et uerus.J Equum enim album et
sedentem super eum dominum nostrum cum exercitu caelesti
1 cf. Ezech. 1, 10 et 16 4 — 8] ha^ic expositionem ex Ticonii lihro
dejjromptam exhibet uberiorem Beatus p. 461 et 462 7 cf. Leu. 26, 28
9_12J cf. editionem Victorini p. 152, 8—11 13] nunc sequitur in TX
particula d), cf. p. 131, 16 — 133, 15
1 quaternata H quadriformis HIKM 2 rotis] quadratis add. S
quadringenteni scripsi, quadringentem THS., quadringenti CBFIK^,
quadragies g sunt add. X 4 apocalypsis dicit CBg apocalypsin
THIS post apocalypsin add. et uidi aliud signum in caelo magnum
et mirabile S 5 septem nouissimas add. X quoniam in his (in
ipsis 93) finita est ira dei T33, quia in ipsis consummata est indignatio
dei X 6 semper . . dei om. CB propter homoeoteleuton percutet TS,
percutiet HM 7 plagas IKM sicut idera deus in Leuitico frequenter
repetit dicens: '^percutiam uos septem plagis' add. 93, cf. Bedam {XCIII
177 M) 8 futura CB 9 Quod autem dicit om. X stetisse] stantes X
stetisse] add. eos e, eum CB supra FHS 10 et fialas om. g suum
om. H 12 ad propositum T, sed ad proposita X His omnibus tamen
plagis explicitis ad propositum redit. 'et uidi sicut niare uitreum' (c. 15, 2)
93 p. 462 15 Et. . uerus add. X Et. .p. 139, 4 ad iudicium om. H
16 uocatur F uerax Fg Equus enim albus et sedens S album]
add. esse CB
138 Editio Victorini XIX— XX 1.
ad regnandum ostendit, cuius in aduentu onines colligentur
gentes et gladio cadent. ceterae autem, quae fuerint nobiliores,
seruabuntur in seruitutem sanctorum, quas et ipsas quidem
oportet in nouissimo tempore consummato regno sanctorum
ante iudicium rursus dimisso diabolo interfici. de his omnibus
prophetae simili modo concinunt.
CAP. XX.
1 20,2.3 'Coccineum^ autem zabulum includi et omnes angelos
eius refugas in tartarum gehennae in aduentum domini nemo
ignoret <et> post mille annos dimitti propter gentes, quae serui-
uerint Antichristo, ut ipsae solae pereant, quia sic meruerunt;
20,4—6 dein fieri catholice iudicium. ideo ait: et uixerunt, inquit,
3 c/. Commodiani carmen apologeticum u. 998 {CSEL XV 180):
Et qui reseruantur, ut seruiant iustis, euadunt.
inde apparet Commodiano editionem Victorini integram notam fuisse
4 cf. Apoc. 20, 7—9 8 cf. Apoc. 17, 3: bestiam coccineam
8 Coccineum] de reclusione diaboli dic<it> in tartarum et angelos eius
A in mg. 10 et addidi 12 catholice = xaO-oXixo)?
10
Recensio Hieronymi XIX— XX. 139
aduenientem ad regnandum ostendit. *a mari enim aquilonis
usque ad mare Phoenices et usque ad fines terrae' maiores
partes has in aduentu domini muudari. omnes animae gen-
tium congregabuntur ad iudicium.
5 CAP. XX.
[Et uidi angelum descendentem de caelo, habentem elauem 20, 1—3
abyssi et catenam in manu sua. et tenuit draconem illum ser-
pentem antiquum, qui cognominatus est diaholus et satanas,
et alligauit illum mille annis, et misit illum in abyssum et
10 clausit et signauit super eum, ut non seduceret etiam gentes,
donec finiantur mille anni. post haec oportet eum solui hreui
tempore.]
[Et uidi sedes et sedentes super eas, et iudicium datum est. a) in ^ =
et animae occisorum propter testimonium lesu ct propter uer- J^J *f* t
15 hum dei, et si qui non adorauerunt hestiam nec imaginem eius,
necjue acceperunt scriptionem in fronte aut in manu sua, et
1—4 c/. edit. Victorini p. 148, 14—17 cf. Ps. 71 (72), 8
6 — 141, 5 eundem apocalypsis textum exhibent Augustinus in libro de
ciuitate dei XX c. 7 {cf. C8EL XXXX 2 p. 439) et Augustini in liac
parte pedisequus Primasius {cf. in libro Th. Zahn 'Forschungen zur Gesch.
des neutestam. Kanons IV textum apocalypsis a me editum p. 162 sq.)
1 regnum S mare TF etenim S aquilonis] add. quod est
Arabicum S 2 fenicis TF maioris T 3 has] ac si IKM, om. F
aduentum FS domini] add. lesu S mundari] mandaturi sunt
et S post raundari add. debeant IK 6 Et uidi . . . lin. 12 terapore
add. X 7 catenara] add. magnam H cum Vulg. illum] add. et H
9 illum (pr.) . . . misit om. H illum (alt.)] eura HIK cum Vulg. in
abysso H 10 etiara] araplius HIK cum Vulg., iara F et August.
11 soluere F 13 — 145, 3 add. recensiones ^S quitique particulas dis-
sono inter se ordine: *^ seruat ordinem particularum a-{-h -\- c-\- d-\- e,
S mutato ordine hanc exhibet seriem: c -\- e -\- a -\- d -\- b 13 sedem S
sedentem S eam S est] add. illis g 14 animas g 15 si
qui FS, si quis H, eos qui IKM, qui g adorauerit H 16 neque]
nec IK inscriptionera H, item August., inscriptione F frontem S
manura suara g
140 Editio Victorini XX 1—2.
mortui 'scvipti in libro uitae' et regnauerunt cum
Christo mille annos. haec resurrectio prima. bea-
tus et sanctus, qui habet partem in resurrectione
prima: ad hunc mors secunda non habet potesta-
tem. de hac resurrectione inquit: etuidiagnumstantem 5
et cum eo CXLIIII milia, id est cum Christo stantes, eos
scilicet, qui ex ludeis in nouissimo tempore sunt credituri
per praedicationem Heliae, quos non solum testatur spiritus
corpore uirgineo sed et lingua. ideo superius meminit maio-
res natu XXIIII dixisse: gratias agimus tibi, domine lo
deus, qui. regnasti; et gentes indignatae sunt.
In hac eadem prima resur[fol. ^O^Juectione et ciuitas futura
1 cf. Apoc. 21, 27 5 Apoc. 14, 1 9 cf. Apoc. 14, 4. 5 10 Apoc.
11, 17. 18
2 haec] de prima resurrectione A in mg. 4 ad hunc (= £kI to5tov)
scripsi, item Hippolytus de Antichristo c. 65: Ik\ todtov (codd. HEB),
adhuc A 5 inquit] inquit ait A 8 helie A quos scripsi, quod A
Recensio Hieronymi XX. 141
regnauerunt cuni lesu mille annis; reliqui eorum non uixe-
runt, donec finiantur mille anni. haec resurrectio prima est.]
[Beatus et sanctus est, qui Jiabet in hac prima resurrectione &) in *!> =
partem: in isiis secunda mors non habet potestatem, scd erunt ^q g
5 sacerdotes dei et Christi et regnabunt cum eo mille annis.J
[Mille anni in quibus alligatus est satanas, isti sunt ab ad- c) in ^ =
uentu primo Christi usque ad terminum saeculi; mille autem ^^ ^^
dicti eo loquendi modo, quo pars significatur a toto, sicut est
illud: uerbi quod mandauit in mille generationes, dum non
10 sint mille. quod autem ait:]
[haec resurrectio prima est, duae sunt resurrectiones; sed d) m O =
,. , . ri-i d) in S
prima resurrectio nunc est animarum per ndem, quae non ^q 5
permittit homines transire ad mortem secundam. de hac resur-
rectione dicit apostolus: si resurrexistis cum Christo,
15 quae sursum sunt quaerite.]
\Et misit illum, inquit, in abyssum, quia diabolus exclusus a e) in ^ =
h) in S
7 sq. cf. Augustinum p. 441 l. 12 — 15: ut huius miliarii tamquam 20, 3
diei nouissimam partem, quae remanebat usque ad terminum saeculi, mille
annos appellauerit eo loquendi modo, quo pars significatur a toto. Beatus
addit p. 532: ergo audiendi non sunt qui dicunt, quod de Christi natiui-
tate usque ad secundum aduentum domini mille anni sunt, qui cum Eu-
nomio (Cirinto cod. Aemilianensis) haeretico una sentiunt 9 Ps. 104, 8
14 Col. 3, 1 16 sqq. c/. Augustinum p. 442 l. 7 — 18: ideo illuc {sci-
licet in abyssum diabolus) dicitur missus, quia exclusus a credentibus plus
coepit impios possidere . . . 'clausit super eum' dictum est: interdixit
ei, ne posset exire, id est uetitum transgredi. 'signauit' autem quod ad-
didit, significasse mihi uidetur, quia occultum esse uoluit, qui pertineant
ad partem diaboli et qui non pertineant. hoc quippe in saeculo isto
prorsus latet, quia et qui uidetur stare, utrum sit casurus, et qui uidetur
iacere, utrum sit surrecturus, incertum est
1 annis] add. et F reliquiae IK uiuent I, reuixerunt g 3 eet
om. S abet partem in resurrectione prima F prima om. g 4 ha-
bebit FS sed] et J 5 regnauerunt F 6 Mille] illi S abj in S
ab aduentum xpi primo F 8 eo loquendij eloquenti F, eloquendi
Beatus p. 532 a] pro if 9 quo mandabit F dum^cum^r 10 suntF»S'
mille om. IK 11 haec res. prima est om. S est om. IKM, post
haec ponit H 12 nunc om. IKM 14 apostolus dicit F 16 inquit
om. IKMg inquit illum S abyssum] add. hoc inquit g a creden-
tium cordibus S; cf. Beatum p. 531: exclusit de cordibus credentium
142 Editio Victorini XX 2.
et speciosa per hanc scripturam expressa est. hanc primam
resurrectionem et Paulus ad ecclesiam Macedoniam ita dixit:
hoc enim uobis ita dicimus, inquit, in uerbo dei, quia
ipse dominus suscitaturus in tuba dei descendet
de caelo; et mortui in Christo stabunt primi, dein- 5
de nos, qui uiuimus, simul rapiemur cum eis in
nubibus in obuiam domino <in aera et ita semper
cum domino) erimus. audiuimus dici 'tubam*; obseruan-
dum est: alio loco apostolus aliam tubam nominat. ait ergo
ad Corinthios: in nouissima tuba mortui surgent — 10
inmortales fient — et nos mutabimur. mortuos quidem
3 I Thess. 4, 15—17 (c/. Th. Zahn Gesch. des neutestam. Kanons
I p. 816) 10 1 Cor. 15, 52
1 et scripsi, est A hanc] Paulus A in mg. 7 in aera . . domino
om. A propter homoeoteleuton ; cf. Tertulliani lihrum de resurrectione
carnis c. 41, uU statim locus I Cor. 15, 51 sq. sequitur 10 ad Corin-
thios] Paulus apostolus ad corinthios de nouissima tuha A in mg.
II quidem] homo add. A ml, deo m2
Recensio Hieronymi XX. 143
credentibus coepit impios possidere, in quorum cotidie caecis
cordibus tamquam in abysso profundo inclusus est. ct clausit, 20, 3
inquit, et signauit super eum, ut non seducerct gentes, donec
fmiantur mitle anni. 'clausit super eum* dictum est, id est
5 interdixit atque cohibuit ei, ne seducat pertinentes ad Chri-
stum. 'signauit autem super eum', quia occultum est, qui per-
tineant ad partem diaboli et qui ad Christi. nam et qui uidetur
stare, nescimus, si casurus est; et qui iacet, si resurgat, incer-
tum est. quod autem ait 'ligatum atque inclusum, ut non seducat
10 gentes\ gentes ecclesiam significat, ex quibus ipsa constat,
quas seductas ante tenebat. donec finiantur, inquit, millc anni: 20, 3
id est, quod remanet de sexto die, qui constat ex mille annis.
2)0st liacc oportct eum solui Jjrcui tempore. breue tempus 'tres 20, 3
annos et sex menses' significat^ quibus totis uiribus saeuiturus
15 diabolus sub Antichristo aduersus ecclesiam. deinde 'post'
9 cf. Apoc. 20, 2. 3 10 c/. Augustinum p. 443 l. 5—7 et 15—17:
«^entcs, ex quib:is constat ecclesia, quas antea seductas tenebat, antequam
essent ecclesia . . . gentes, ex quibus praedestinata constat ecclesia, a
quibus seducendis illo est uinculo claustroque prohibitus. lioc loco et
Augusttnum ct Hieromjmi interpolatorem ex communi fonte, il est ex
Ticonii lihro, hausisse apparet, Augustinum autem sententiayn pro sua
parte mutauisse 11 cf. ihid. l. 9 — 12: donec finiantur, inquit, mille
anni, id est, aut quod remanet de sexto die, qui constat ex mille annis,
aut omnes anni, quibus deinceps hoc saeculum peragendum est 13 cf.
Apoc. 13, 5 cf. Augusiinum ]). 445 l. 12 — 14: breue tempus erit; nam
tribus annis et sex mensibus legitur totis suis suorumque uiribus saeuituras
1 cesis II 2 abyssum M, abyssi HS clusit FlmlKM, item
August. 3 ut om. IKM seducere IKM 4 finientur F clau-
dit H 5 prohibuit FIK ei om. HS 6 autem om. IK est
om. F 7 et {pr.) FHS^ aut IKM Christi] Christum Beatus, partem
Christi H Christi. nam] christianam FAI nam om. IK uidentur S,
item casuri sint, iacent, surgaut in numero plurali 8 est] sit FK quij
quia H 9 ait om. IKM conclusum H inclusum] add. illum S
10 gentes (alt.) om. IK significant HS ipsa] ista IK 11 antel
o
ipse H inquit om. F 12 remanet] reJiquum est g sexto] -VII- IK
die] add. scilicet sexta etas (aetate g) quae S ex om. g 13 re-
solui F tempus F breue tempus om. IK 14 anni IK signi-
ficatur FM, significantur IK saeuiturus] se ulturus est S
144 Editio Victorini XX 2.
inmortales ad poenas sustinendas surgituros dixit, nos autem
mutari et gloria contegi manifestum est. ubi esse ergo audi-
uimus 'nouissimam tubam', intellegere debemus et primam;
haec autem sunt duae resurrectiones. quotquot ergo non anti-
cipauerint surgere in prima resurrectione et regnare cum Chri- s
sto super orbem — super gentes uniuersas — , surgent in
nouissima tuba post annos mille, id est in nouissima resurrec-
tione, inter impios et peccatores et uarii generis commissores.
20, 6 merito adiecit dicendo: beatus et sanctus, qui habet
partem in prima anastase: ad hunc mors secunda lo
non habet [fol. 20''] potestatem. mors autem secunda
castigatio est in infernum.
5 cf. Apoc. 20, 6
1 surgiturus A 2 esse smj^si^ est A 4 haec A pro hae, cf. Georges,
Wortformen p. 320 uerha quotquot . . lin. 7 in nouissima resurrectione
his exstant in cod. A 9 adiec A 10 prima] Quod mors secunda
non habet potestatem A in rng. anastase] cf. Commodiani Instruc-
tionum lih. II 3, 1 (CSEL XV 63) et quae adnotaui in Th. Zahn
^Forschungen zur Geschichte des neutest. Kanons' quarta parte p. 163
ad hunc scripsi (cf. p. 140, 4), adhuc A
Recensio Hieronymi XX 1. 145
dicit, quod solutus diabolus seductas gentes toto orbe terra-
rum adtrahet in bellum aduersus eam, quorum hostium nu-
meriis erit 'ut harena maris'.]
[Et ascemlerunt, inqiiit, saper terrae latitudinem et cimerunt 20, 9. 10
5 castra sanctorum et cliledarn ciuitatem^ et descendit ignis de
caelo a deo et comedit eos. sed et diaholus, qui scducebat eos,
missus cst in stagnum ignis et sulpJiuris, uhi et bestia ct
pseudoproplieta^ et cruciabuntur die ac nocie in saecula sae-
culorum. hoc iam ad iudicium nouissimum pertinet.]
10 f Nam mille ann or um regnum non arbitror esse terrenum: 20, 6
aut si ita sentiendum est, completis annis mille regnare desinunt.
sed ut mei sensus capacitas sentit. proferam. denarius numerus
decalogum significat, et centenarius uirginitatis coronam osten-
dit. qui enim uirginitatis integrum seruauerit propositum et
15 decalogi fideliter praecepta impleuerit et impuros mores uel
1 c/. Augustinum c. 8 p. 444 l. 11 — 14: naiu paulo post dicit,
quod solutus diabolus seductas gentes toto orbe terrarum adtrahet in
bellum aduersus eam, quorum hostium numerus erit ut harena maris 3 cf.
Apoc. 20, 8 4 — 9 eundem textum praehet Augustinus c. 8 p. 444 l.
14 — 20; ipse quoque addit: sed hoc iam ad iudicium nouissimum pertiuet
10 hoc loco in archetypo crucis signum positum esse suspicor, a quo usque
ad uoluminis finem quae sequuntur Hieronymus se addidisse in prologo
confessus est; cf. p. 15, 1. simile Hieronymi de regno mille annorum
iudiciicm legimus in commentariotum in JDanielem libro c. 7: sancti
nequaquam habebunt terrenum reguum, sed caeleste: cesset ergo mille
annorum fabula {XXV 534 M)
1 solutus] soluendus erit S diabolus] add. et S seducturus HMS
gentesj add. in I terrarum] add. et S 2 abstrahet F in om. S
heWo IKM eam] ecclesiamp 3 uelud i^ harenai^ 4 Et ascend. . .
lin. 9 pertinet hic add. <I» omissa particula p. 145, 10 — 147, 10, post iu-
grediuntur stagnum {p. 147, 10) S super] srrpra F et Augustinus 6 a
deo] ad eum F sed et /^5', sed HM, et g 8 pseudopropheta scripsi,
pseudoprophetam F, pseudoprophetae cet. et om. FHg nocte et die H
9 iau)] etiam F hoc etiam ad iud. pertiuet nouissimum H, cuius codicis
testimonium hoc loco finitur 10 — 147, 10] hanc Hieronymi expositionem
praebet post uerba ad iudicium p. 139, 4 T (= TCB) et post uerba mille
annis p. 141, 5 S, om. * 10 nam om. S terreuum T et Riuinus,
termiuum CB, aeternum S 12 proferri CB denarius] quouiam denarius
CB 13 et om. CB 15 et] add. contra CB impuros] feros S
XXXXIX. Victorinus Pet. ^O
146 Editio Victorini XXI 1.
CAP. XXI.
1 21,2 In regno ergo et in prima resurrectione exhibetar ciuitas
sanct a, quam dicit descensuram de caeloquadratam,
differentium et pretiositatis et coloris et generis lapidum
21, 18 circumdatam, auro mundo — id est dilucido — simi- 5
21, 21 lem. cristallo, inquit, plateam eius stratam; flumen
22, 1. 2 uitae permedium effiuensetuitaefontesaquarum;
lignnm uitae in circuitu, per singulos menses fa-
ciens fructus differentes; lumen ibi solis non esse
21, 23 propter eminentiorem gloriam. agnus enim, inquit — id est lo
deus — , 1 u X e i u s e s t.
3 quadratam = TEtpayujvov Apoc. 21, 16 4 cf. Apoc. 21, 19. 20
4 preeiositatis A genetiuus lapidum more Graeco pro ablatiuo; an
lapidum <(muro) scrihendum? 5 mundum Aml delucido A 6 cri-
stallo] Victorinus legit Apoc. 21, 21 v,oo-zzixWoc, pro orxkoq 9 lumen
ibi scripsi, luminibus A 10 id est] De agno dei A in mg. 11 eius
scrijjsi, eis A
Kecensio Hieronymi XX 1— XXI 1. 147
impuras cogitationes intra cordis cubiculum uigilauerit, ne
dominentur ei, iste uere 'sacerdos est Christi* et millena-
rium numerum perficiens integre creditur *regnare cum Chri-
sto' et recte apud eum 'ligatus est diabolus*. qui uero uitiis
5 et dogmatibus hereticorum irretitus est, in eo 'solutus est
diabolus'. sed quia completis mille annis dicit 'eum solui\
completo perfectorum sanctorum numero, in quibus corpore
et corde uirginitas regnat, adueniente abominandi aduentu
multi ab eo amore terrenorum seducti supplantabuntur et
10 simul cum eo ingredientur 'stagnum'.
2 Et post modicum tellus reddit sanctorum qui dudum quieue-
rant corpora: inmortale cum aeterno rege suscipientes regnum,
qui non solum corpore uirgines sed et lingua et cogitatione,
exultaturos cum agno demonstrat.
15
CAP. XXI.
1 Ciuitatem uero quam dicit quadratam auro et pre-21,16-
22 2
tiosis resplendere lapidibus et plateam stratam '
et flumen per mediura et uitae lignum ex utraque
parte faciens fructus XII per XII menses et solis
2 cf. Apoc. 20, 6 4 cf. ibid. 20, 2 6 cf. ibrd. 20, 7 10 cf.
ibid. 20, 10 13 cf. p. 140, 9 16-153, 3 c/. Beatum p. 566 et 567
1 iugulauerit S 2 uerus S 4 apud eum recte CB uero om. CB
6 solui] add. et S 8 uirginitas regnat] uirginitatis decus est S ad-
ueniente] regni aduenienti (adueniendi g) S 10 eo] add. igneum S
ingrediuntur S 11 reddet e, reddita TF, reddita est IKMS scm
T, sancta utique FIKMS que IK, in qua S 12 corpora] add.
uirginea S inmortalem TF inmortale . . rege] cum immortali rege
atternum S suscipient g 13 quos CB uirgineo CB cogi-
tatione] add. pariter inuiolabiliter (se add. g) a nequitia tutauerunt
(quos add. g) S 14 exultaturi sunt cum gaudio magno IKM de-
monstrat] add. permanere S 16 Et ciuitas in quadro posita est prae-
mittit g uero ciuitatem IK uero om. g 17 splendere CB stra-
tam] sanctam g
10*
148 Editio Victorini XXI 2—3.
2 21,21.13. Portas uero eius de siiigulis margaritis, ternas
ex omiiibus partibus, non clausas, sed esse apertas.
21, 24. 26 multam rationem ostendit scriptura adferri ibi munera regum
seruiturorum, regionum et gentium: de subditione nouis-
simorum, de quibus tractauimus, ait. sed 'ciuitas' non ita, ut 5
nouimus, intellegitur; nos enim nihil amplius possumus arbi-
trari sine duce, quam quod audiuimus et uidimus. ceterum dici-
tur 'ciuitas' omnis illa prouinciarum orientalium regio promissa
patriarchae Abrahae. aspice, inquit, in caelo aloco, in
quo modo tu stas — id est a flumine magno Eufrate lo
usque ad flumen Aegypti — ; omnem terram quam
tu aspicis, tibi dabo illam et semini tuo. deinde spi-
ritus sanctus ait:dominabitur a mari usque ad mare —
id est a mari rubro usque ad Arabiae et <a mari) aquilonis
usque ad mare Phoenices — et usque ad fines terrae:i5
sunt Syriae maioris partes. [fol. 21'] has igitur prouincias
uniuersas aequari et mundari in aduentum domini et claritate
'descendente de caelo tamquam nebula* superfluente lumine
claritatem solis et de insuper in circuitu contegi manifestum est.
3 Nam et per Esaiam ita testatus est spiritus sanctus: 20
tamquam fumus lucis in ignem ardentem omni
5 c/. p. 138, 2 sq. ciuitasj cf. Apoc. 21, 2 9 Gen. 13, 14
10 Gen. 15, 18 11 Gen. 13, 15; c/. Irenaei aduersus haereses V 32,
2: Sic ergo et proniissio dei quam promisit Abrahae firma perseuerat;
dixit enim etc. (sequitur Gen. 13, 14. 15 et Gen. 15, 18) 13 Ps. 71
(72), 8 17 aequari] cf. Esai. 40, 4 18 cf. Ps. 71 (72), 6
21 Esai. 4, 5
4 subditionem A; de ui nominis cf. Hebr. 5, 8 cod. Claromont.:
didicit. . subditionem = Eixa^ev tt^v DTiaxoTrjv 6 nichil A 10 id est,
quod post usque praebet A, transposui 11 egipti A 12 deinde]
Quid agit spiritus sanctus A in mg. 14 a mari addidi aquilonis
scripsi coll. p. 139, 1, lenonis A 15 fenicis A 16 sirie A maiores
yl, maioris T {cf. p. 139, 2) 19 in circuitu = xa iv xoxXo) (c/. Esai.
4, 5: ;rdvTa Ta TiEp-.x-jxXo)) 20 Esiam J. in textu, Esaias add. A in
mg. Itajprotestatus A 21 omni scripsi {cf. udo-jj z-g 8o'^-jj LXX),
oinnis A
Recensio Hieronymi XXI 1. 149
lumen ibi non esse, quia agnus est lux eius: et
portae eius de singulis margaritis, ternae portae
ex IIII partibus, et claudi non posse: 'ciuitatem qua-
dratam* sanctorum adunatam turbani ostendit, in quibus nullo
5 modo fides fluctuare potuit, sicut ad Noe praecipitur, ut ex
quadratis lignis faceret arcam, quae diluuii posset impetus
ferre. 'pretiosos lapides' fortes in persecutione uiros ostendit,
qui nec tempestate persecutorum moueri nec impetu pluuiae
a uera fide dissolui potuerunt. propterea 'auro mundo' socian-
10 tur, ex quibus regis magni ciuitas decoratur. 'platea' uero
eoruni ostenditur corda ab omnibus mundata sordibus, ubi
deambulet dominus. 'flumen uero uitae* spiritalis natiuitatis
currere gratiam ostendit. 'lignum uitae ex utraque ripa* Christi
secundum carnem ostendit aduentum, quem uenturum et pas-
15 surum uetus lex praedixit et in euangelio raanifestatur. 'fructus
uero XII per singulos menses* XII apostolorum diuersae gra-
tiae ostenduntur, quas ab uno ligno crucis suscipientes populos
fame consumptos uerbi dei praedicatione satiant.
5 cf. Gen. 6, 13 sq. 10 regis magni ciuitas] cf. Matth. b, 35
2 portas ^, item Beatus p. 566 portae (alt.)] add. eius CB portae
ex IIII] quaternis IK 3 ciuitatem] add. inquam g quadram CB
5 ad TFS, et ceL; cf. Gen. 6, 13: dixit ad Noe 6 impetus posset
ferre IK 7 pretiosi IK fortes] qui fluctuare non possunt ^S' per-
secutione] add. sanctos S ostendit om. CB^ ostendunt I 8 tem-
pestate] per tempestatem F, potestate ^3 (= Beatus) persecutiorum T,
persecutionum Ke 9 a om. T solui CB poterunt TIK, potuerint S
aurum mundum sociatur 58 mundo om. IKM 10 decoretur 33
platea TFIKM, plateae cet. 11 ostenditur T, ostendunt CBg, osten-
duntur IKMS^, ostendatur F sordibus] add. perspicua luce fulgida S
ubi] ut merito in iis S 12 deambulat (-abat C) deus CB uero om. g
spiritalis TFM, s.piritualis cet. spiritalis . . . ostendit] spiritualis doctrinae
per mentes fidelium currere gratiam et multiplicia odorum germinasse uirentia
ostendit S 13 ripa] parte IK 14 carnem om. CB aduentum ostendit
(-et I)IK quem . . lin. J7 ostenduntur om. g 15 uetusta F et euan-
gelium manifestauit 33, et per eu. iam raanifestatum est ^S" 16 apostolorum
om. IKM 17 ostenditur F quas CB, quae S, quam IK)&, quem TFM,
qui g crucis] add. uitam g suscipiens populus fame consumptus uerbo
praedicationis satietur IK 18 saciantur TF, satiauit g
150 Editio Victorini XXI 3.
gloria contegetur; et alio loco ait: inluminare, Hie-
rusalem; uenit enim tua lux et gloria domini tibi
0 r t a e s t. n o n e n i m s o 1 i n 1 u m i n a b i t t i b i (d i e n e q u e
luna tibi) nocte; erit enim tibi dominus deus tuus
lumen aeternum. et Dauid ait: et erit firmamentum in 5
terrasupercacuminamontium,etexaltabitursuper
Libanumfructus eius, etflorebunt de ciuitate tam-
quam faenum terrae. Danihel autem dixit lapidem sine
manibus excisum percussisse statuamhabentem quattuorin se —
id est aurum et argentum, aeramentum et ferrum et in nouis- 10
simo testum — et ipsum lapidem, postquam statuam in puluerem
redegerat, factum esse montem magnum, implens totam terram
et ipse regi interpretatus est somnium et ait: tu es, inquit^
aureum caput et gens tua. surget, inquit, regnum aliud
humilius te, et tertium regnum erit, quod domi- 15
nabiturtotae terrae. quartum autem regnum duris-
simum etfortissimum tamquam ferrum, quod domat
omnia et omnem arborem excidit. et in nouissimo
tempore, inquit, tamquam testum ferro [fol. 2V\
mixtum miscebuntur horaines et non erunt con-20
cordes neque consentanei. et in illis temporibus
suscitabit dominus deus regnum aliud, quod sus-
cipient, inquit, sancti summi dei regnum. et re-
1 Esai. 60, 1. 19. 20 5 Ps. 71 (72), 16 8 cf. Dan. 2, 34. 35
13 Dan. 2, 38 — 40 18 Dan. 2, 40: omnem arborem excidit = uav
osvopov Ev.v.dTiTow LXX (aliter Theodotion) 19 Dan. 2, 43 21 Daii.
2, 44 22 Dai;. 7, 18 23 Dan. 2, 44
1 contegetur scripsi, contegitur A et alio loco] de hierusalem ce-
lestem dic (= dicit) A in mg. 3 illuminabit A die neque luna tibi
om. A propter homoeoteleuton 4 erit enim scripsi, enim erit A 5 aeter-
num] Dauid A in mg. 7 florebunt] Visio danielis A in mg. 11 testum
(= testam) A., cf. Georges, Wortformen p. 680 12 implens accus.
neutr., quasi saxum, non lapidem scripsisset Victorinus totam terram]
interpretatio somuii A in mg. 15 etj est A tertium] de tercio regno
A in mg. 16 terrae] de quarto A in mg. 18 excidit scripsi, excidet A
19 ferro scripsi, ferrum A 21 in illis scripsi, michi A
Recensio Hieronyrai XXI 2 — 3. 151
2 Et quia dicit in ciuitate soiem non esse necessa-21, 23
rium, euidenter ostendit creatorem luminum inmaculatum
fulgere in medio eius, cuius splendorem nuUus poterit sensus
cogitare nec lingua proloqui. ex quattuor partibus por- 21, 13. 21
0 t a s dicit t e r n a s e s s e, p o s i t a s e x s i n g u 1 i s m a r g a r i t i s :
quattuor arbitror esse uirtutes: prudentiam, fortitudinem, iusti-
tiam, temperantiam, quae inuicem sibi haerent et dum mutuo
miscentur duodenarium efficiunt numerum.
3 Portae uero duodecim: apostolorum esse credimus nu- 21, 21
10 merum, qui in quattuor uirtutibus ut pretiosae margaritae
fulgentes iter sanctis — lumen doctrinae suae — manifestan-
tes ad ciuitatem sanctorum ingredi faciunt, ut de conuersatione
eorum angelorumlaeteturchorus. non posse claudi portas: 21, 25
euidenter ostenditur nulla contradicentium temppstate aposto-
15 lorum doctrinam superari. etiam fluctus gentium et heretico-
rum insana superstitione dum ad fidem ueram furiunt, superatae
eorum spumae dissoluuntur, quia petra Christus est, a quo
et per quem ecclesia fundata nullis fluctibus insanientium
17 cf. I Cor. 10, 4
2 lumen g inmaculatuin om. CB 3 potuerit S, poterat IK 4 ex]
quod ex aS 5 terraenas F positas . . arbitror esse om. CB ^nopter
homoeoteleuton positis I 6 uirtutes] add. uidelicet S 7 quae]
quem T 9 portas CBg credimus om. IK 10 in om. IK ut] et T<1>
11 fulgentiae TF, fulgentibus S iter TS, et IK, inter cet. sanctos
CBMg 12 ad om. S sanctorum T93, sanctam IKM, celestem ^S* ut
de] unde 93 13 letentur chori CB posse] add. autem S por-
tae TKM, om. F 14 contradictionum 33 15 doctrina separari TF
post separare (separari g) add. a rectitudine S etiam T, etiamsi
cet. fluctu IK et] uel CB IG insana] uanae S snperstitione
T/53, superstitionem K, superstitiones MS, superstitio CB dum
om. S a fide uera 93, a fide CB ad fidera . . furiunt] contra fidera
eorum ueram insurrexerint S furiunt scripsi. fuerant T, fuerint FM^,
fuerit CB, om. IK superatae scripsi, superati TFIKMS, superata CB,
separati 33 17 eorum om. g spumae] ut spumae CBg dissoluan-
tur IK, dissoluentur g 18 fundata scripsi, firmata CB, fundatur cet.
post fundatur add. ideoque S
152 Editio Victorini XXI 3-5.
gniim hoc alia gens non indagabit; namque deus
percutiet et indagabit orania regna terrae, etipsud
manebit in perpetuum.
Huius regni mentionem meminit et Paulus ad Corinthios
dicendo: oportet eum regnare, donecponatinimicos 5
suos sub pedibus sibi. in hoc regno dicturi sunt sancti:
«xultaui, quemadmodum audiuimus. in eodem regno inueniet
integram fidem seruantes, quos dicit stetisse supra mare
uitreum. habentes citharas et fialas, id est super
baptismum suum stabiliter constitisse et confessionem suam lo
in ore habentes ibi exulta,turos.
In hoc regno promisit seruis suis dicendd: quisquis reli-
querit patrem aut matrem uel fratrem et sororem
meinominiscausa, centura partibus multiplicatam
recipiet raercedera et nunc, et in futurura uitamis
aeternam possidebit. in hoc regno, qui fraudati sunt in
bonis propter nomen domini, etiara oranibus sceleribus et carce-
ribus necati raulti — sed ante aduentura doraini prophetae sancti
lapidati necati secati sunt — , 'accipient solatium suum*, id est
coronas ac diuitias caelestes. in hoc regno promisit se domi- 20
nus redditurum pro annis, quibus 'comedit lucusta et bruchus
et [fol. 22'] corruptela'. in hoc seruabitur creatio uniuersa et
recondita in se bona iussu dei eructabit. hic accipient sancti
'pro aeianiento aurum et pro ferro argentum et lapides pre-
5 I Cor. 15, 25 7 cf. Apoc. 19, 7 8 — 11 cf. recens. Hieronymi
p. 137, 9—12 8 Apoc. 15, 2 12 Matth. 19, 29; cf. Irenaei adu.
haereses lihri V c. 33^ 2: centuplura accipiet in hoc saeculo et in futuro
uitam aeteriiam hereditabit 18 cf. Hebr. 11, 36. 37 et Commodiani
caxmen apolog. u. 221: Esaiam serraut, lapidant Hieremiam erecti 19 cf-
Luc. 16, 25 21 cf. loel 2, 25 23 cf. Apoc. 20, 13 24 cf.
Esai. 60, 17
2 regna terrae scripsi, regnature A 3 imperpetuum A 4 raentio-
nem] Paulus ad Corinthios A in mg. mentionem meminit = jxvetav
jj.tfxv^ay.e'- 11 more Aml., in ore m2 14 causam A multiplicatis A
18 necati multi scripsi, necatos multos A 21 rediturum A 22 cor-
ruptelia A. 23 accipientes A 24 aeramento scripsi, aeramen A
Kecensio Hieronymi XXI 3. ]53
hominum supemtiir. ergo audiendi non sunt, qui mille anno-
rum regnum terrenum esse confirmant, qui cum Cerintho
heretico sentiunt. (nam regnum Christi quod nunc est sempi-
ternum erit in sanctis, cum fuerit gloria post resurrectionem
5 manifestata sanctorum.)
1 superandi I, superanda K 2 cherento T, cherinto CBFI, che-
rintho KMe 3 sentiunt] sententia falsa plectuntur. Amen M nam . . .
sanctorum add. S quod om. g 4 erit om. g 5 EXPLTEXPLA-
NATIO SCDM HIERONIMVM PRBY- IN LIBRO APOCALYPSIN
lOHANNIS' AMEN T, EXPLICIT EXPLANATIO IN APOCALIPSIS
HIERONIMI PRBl F
154 Editio Victorini XXI 5—6.
tiosos'. hoc loco 'transferet ad eos diuitias maris et iiirtutes
gentium'. in hoc regno 'sacerdotes domini dicentur ministri
dei*, quomodo dicuntur sacrilegi. in hoc regno 'bibent uinum
et unguentur unguento et tradentur in laetitiam'.
6 De hoc regno meminit dominus, priusquam pateretur, ad 5
apostolos dicens: non bibam de fructu uitis huius iam,
nisi cum bibam uobiscum nouum in regno futuro.
quod est 'centum partibus multiplicatum', decies millies ad
21,18—20 maiora et meliora. nam quod dicit 'differentes lapides genere
et colore* exhibebuntur, (de) hominibus hoc dicit; sed et lo
uarietatem fidei pretiosissimam singulorum hominum significat.
21, 2iportas autem margaritas apostolos esse ostendit. non
21. 25 claudentur, inquit: gratia per illos data est, nunquam autem
eadem clauditur. hoc loco uidebunt 'faciem contra faciem', et
21, 14unus alterum non requisiuit. nomina autera esse et i5
patrum et apostolorum et in fundamentis et super por-
21, 12 tas: iam de XXIIII senioribus tractauimus, et de his qui
regnauerint in hoc regno, ipsi mundum iudicabunt.
1 cf. Esai. 60, 5 b 2 cf. Esai. 61, 6 3 cf. Am. 6, 6 et Ps.
67, 4 6 Mattli. 26, 29; c/. Irenaei adu. haereses V 33, 1 8 cf.
Matth, 19, 29 decies millies ad maiora et meliora] c/. quae apud
Papiam Hierapolitem in quarto lihro de summa uineae fertilitate legi-
mus {Irenaei adu. haeres. V 33, 3. 4); Papias, ex quo Victorinus hausit,-
hoc agraphon domini cum loco Matth. 26, 29 coniunxisse uidetur 14 cf
I Cor. 13, 12 15 Esai. 34, 16 18 I Cor. 6, 2
2 ministri dei = XsiTODpyol 0-eo5 XXX 3 bibAnt scripsi, bibunt A
8 milies A 9 genere et colore scripsi {cf. p. 146, 4), uero et illud A
10 de addidi 11 significat scripsi, significare A 14 clauditur scripsi,
claudi A 18 iudicabunt] "af^c^. Apocalipsis lohannis explicit A
INDICES.
Loci. qui ad recensionem Hiei'onymi pertinent, numeris cursiuis impressi
sunt; qui recensiones posteriores spectant, insuper uncis angulatis ([ ])
inclasi; loci, qui recensioni quae dicitur mixtae (= S) soli tribuendi
sunt, uncis rotundis ( ) signantur.
I. INDEX SCKIPTORVM.
A) LOCl SACRAE SCPJPTVEAE.
Geaesis 1, 16. 17 3, 17
1, 2G cf. 5, 8
2, 2. 3 5, 9
cf. 3, 7
.... cf. 7, 16
. cf. 4, 13-, 55, 3
.... cf. 4, 17
.... cf. 8, 2
. . . cf. 149, 5
2,
2,
2,
4,
6,
13,
3 . . .
10 . . .
11—14 .
15 . . .
13 sq. .
2 cf. 8, 1
13 i8, 3; 49, 3
14 148, 9
13, 15 148, 11
15, 18 148, 10
49, 8. 9 62, 7; 63, 9
49, 9 52, 15; 53, 14
49, 16 56, 12; 57, 12
Exodus 17, 9. 12 ... . cf. 5, 19
24, 8 cf. 64, l', 65, 1
27, 2 .... cf. 72, 9; 73, 14
30, 3 .... cf. 72, 9; 73, 14
30, 10 ... . cf. 74, 6; 75, 6
34, 33 62, 14; 63, 17
34, 33. 34 cf. 64, 17
Leuiticus 12, 3 cf. 5, 16
23, 18 cf. 7, 20
26, 28 c/. 137, 7
Numeri 25, 1. 2 1
31, 16 l^f-36,14; 3^,18
Deuteronomium 15, 1 . . cf. 8, 2
32, 8 79, 10
losue 6, 3. 15 cf. 6, 2
6, 4 cf. 7, 21
Psalmi 2, 1 cf. 96, 13
6. 1. 2 cf. 5, 22
32, 6
44, 2
61, 12
6, 17
24, Q; 25, 6
67, 4 cf. 154, 3
71, 6 cf. 148, 18
71, 8 ... 148, 13; c/. 139, 1
71, 16 150, 5
89, 4 6, 11
104, 8 [141, 9\
109, 3 cf. 3, 10
131, 7 2Q, 6; 27, 6
Prouerbia 8, 20 . . 20, S; 21, 3
9, 1 cf. 8, 3
Ecclesiastes 12, 3 . . 84, 4; 85, 4
Hiob 1, 6 . . cf. 114, 11; 115, U
Osee 2, 11 cf. 6, 7
Amos 6, 6 cf. 154, 3
Michaeas 5, 5. 6 . . 82, 17; 85, 1
loel 2, 25 cf. 152, 21
156
I. I n d e X
Zacharias 3, 1 . cf. 114, 11; 115, 14
4, 2 ... ^ ... . cf. 8, 3
4, 10 . . . cf. 6, 13; 7, 17. 18
4, 11—14 . cf. 100, 3; 101, 3
Malachias 4, 5 . cf. 98, 10; 99, 12
4, 5. 6 .... 80, 6; 81, 17
Esaias 1, 13 cf. 6, 7
1, 13, 14 cf. 5, 14
4, 1 28, 15; 29, 15;
30, 12; 31, 11;
cf. 7, 20; 30, 2; 31, 2
4, 5 148, 21
8, 7 . . . cf. 100, 15; 101, 18
9, 6 88, 14; 89, 19
11, 2. 3 . , 6, 20; 16, 8; 17, 14
11, 4 (25, 15)
21, 9 ... cf. 132, 10; 133, 11
34, 16 154, 15
40, 3 .... cf. 52, 10; 51, 10
40, 4 cf. 148, 17
53, 7 62, 10; 63, 12
59, 9 .... 102, 14; 103, 13
60, 1. 19. 20 150, 1
60, 5 b cf. 154, 1
60, 17 cf. 152, 24
61, 6 '. cf. 154, 2
66, 2 ... . cf. 96, 10; 97, 10
Hieremias 1, 5 . . 98, 14; 99, 16
48, 40 . . . . cf. 52, 19; 53, 18
Ezechiel 1, 10. 16 . . c/. 137, 1
26—28 . . cf. 132, 11; 183, 12
31, 3 100, 9; 101, 12
31, 4 ... . 100, 13; 101, 16;
122, 2; 123, 2
35, 6 cf. 135, 13
Daniel 2, 34. 35 . . . cf. 150, 8
2, 38—40 150, 13
2, 40 (LXX) 150, 18
2, 43 150, 19
2, 44 150, 21. 23
3, 1 ... cf. 128, 14; 129, 20
7, 8 ... . 120, 2; c/. 121, 1
7, 18 150, 22
Daniel 9, 25 cf. 7, 23
9, 27 ... . cf. 130, 2; 131, 2
11, 37 (LXX) . . 120, 15; 121, 13
11, 45 (LXX) . . 128, 12; 129,17
I Machab. 2, 24. 25. 40. 41 . . cf. 6, 5
Matthaeus 1, 1 ... 52, 5; 55, 4
1, 17 cf. 57, 13
5, 23. 24 ... . 74, 1; 75, 1
5, 35 c/. 149, 10
10, 34 22, 12; 23, 17
12, 3—5 cf. 6, 6
12, 8 cf. 5, 13
13, 27-30 . . . . U, b; 85, 6
13, 51. 52 ... . 22, 14; 23, 19
14, 22 etc cf. 8, 23
17, 26 24, 2; 25, 3
19, 8 cf. 5, 18
19, 27. 28 ... . 56, 7; 57, 7
19, 29 . . . 152, 12; cf. 154, 8
21, 8 . . . . cf. 58, 13; 59, 13
22, 38 ... . cf. 34, 6; 35, 6
24, 7 70, 2; 77, 11;
cf. 12, S, 73, 6
24, U 68, 14; 69, 17
24, 15 130, 2; 131, 2
24, 21. 22 . . . 82, 10; 83, 11
24, 31 82, 15; 83, 15
26, 29 154, 6
26, 41 82, 10; 83, 10
Marcus 1, 1. 2 52, 9
1, 3 cf. 51, 10
4, 38 cf. 8, 24
13, 14 130, 2
13, 19. 20 . . cf. 82, 10; 83, 11
14, 38 ... . cf. 82, 10; 83,10
Lucas 1, 5 52, 6; 53, 5
1, 8 cf 51, 15
4, 13 108, 7; 109, 8
16, 25 cf. 152, 19
16, 26 ... . cf. 74, 12; 75, 12
21, 10. 11 ... . 70, 7; 71, 6
21, 21 112, 5; 113, 6
22, 46 ... . cf. 82, 10; 83, 10
scriptoru ui.
157
lohannes 1, 1 . 50, 10; c/. 51, 19;
52, 3; c/. 97, 10
1, 1. 2 53, 8
1, 1—3 7, 7
2, 19—21 . . 104, 11; 105, 11
3, 34. 35 . . . 26, 14; 27, 15
7, 22 cf. 5, 17
8, 44 . . . . cf. 110, 4; 111, 5
12, 13 ... . cf. 58, 11; 59, 12
12, 46 24, 13; 25, 11
19, 33 ... . cf. 64, 9; 63, 13
Acta apostolorum 1, 9 . cf. 108,10;
cf. 109, 11
2, 33 26, 11; 27, 12
4, 26 cf. 96, 13
6, 3 cf. 7, 21
7, 50 cf. 96, 10
8, 32 ... . cf. 62, 10; 63, 12
Rom. 6, 9 l^, 1; 19, 8
I Cor. 6, 2 154, 18
10, 4 c/. 151, 17
11, 3 20, 5; 21, 5
11, 5 90, 18; 91, 19
12, 28 90, 15; 91, 16
13, 12 cf. 154, 14
14, 29 90, 17 ; 91, 18;
92, 2; 93, 2
15, 21 . . . . cf. 64, 15; 65, 13
15, 25 152, 5
15, 47 7, 11
15, 52 142, 10
15, 53 ..... . 30, 8; 31, 7
II Cor. 11, 14 [124,14];
{125, 15)
Col. 1, 15 7, 10
2, 14 cf. 5, 19
3, 1 [141, 14]
I Thess. 4, 15—17 .... 142, 3
II Thess. 2, 3. 4 . 114, 13; 115, 17
2, 7a .... 102, 8; 103, 7
II Thess. 2, 7 b
2, 8.
2, 10. 1
I Tim. 3. 1
5, 21 .
Hebr. 9, 7
9, 8 .
9, 19 .
9, 20 .
11, 36. 37
I Petr. 2, 9
ludas u. 6 .
*)1, 3
6 . .
10 . .
13 . c
16 b .
1—7
8—11
2, 12—17
2, 14 . .
2, 18—29
3, 1-6
3, 7—13
3, 14—22
3, 15 .
4, 1 .
4, 3 .
4, 4 .
Apoc.
1,
1,
1.
1,
2,
2,
4, 5 .
4, 6 .
4, 7 .
5, 1 .
5, 6 .
5, 10 .
6, 5. 4.
7, 4 .
7, 4—9
8, 2 .
9 . . 102, 3; 103
24, 15; 25
102, 11; 103
28, 12; 29,
. . cf. 66
cf. 74, 6; 75
cf. 74, 8; 75
cf. 64, 1; 65
. 64, 2; 65
. . cf. 152
18, 11; 19
cf. 116, 5; 117
cf. 90, 11; 91
d. 66, 10; 67
cf. 44, 13; 45
, 19; 46, 2; 47
... c/. 55
cf. 30, 14; 31.
cf. 32, 3; 33
cf. 3-2, 5; 33.
cf. 34, 2; 55
cf. 32, 7; 33
cf. 32, 8; 33
cf. 32, 4; 33
cf. 32, 9; 33
cf. 42, 12; 43
. . . . cf. 44,
cf. 46, 13; 47.
. cf. 9, 9; 50
c/ 51, 4; 55
.... cf. 7
.... cf. 4
. . . . cf. 4
.... cf. 7
cf. 6, 13; 7, 17
cf. 66, 10; 67,
cf. 68, S; 69
cf. 112, 3; 113
cf. 82, 5; 83,
. . . cf. 7
3
14
10
12
15
6
8
1
2
18
11
6
11
10
16
3
2
14
3
4
2
6
7
8
9
12
12
15
2;
10
18
12
16
22
18
10
11
3
5
21
*^ Textus apocalypsis secundum ordinem commentarii continuus in hoc
indice non respicitur.
158
T. I n d e X
poc.
8, 3 sqq.
. cf. 82, 1; 83, 8
8,
6 . . .
cf. 84, 14; 85, 16
3
6 sqq. .
cf. 82, 8; <95, 9
8,
7 . . .
cf. 86, 9; <S7, <S
8,
8. 9 .
cf. 86, 9; 87, 8
8,
10. 11 .
cf. 86, 10; 87, 9
8,
12 . . .
cf. 86, 10; 87, 9
9,
1 sqq. .
cf. 86, 11; 87, 10
9,
13 sqq. .
cf. 86, 11; 87, 10
10,
4 . . .
cf. 90, 6; Pi, 7
n,
1 . . .
cf. 96, 4-, 97, 4
11,
3 . . .
cf. 86, 14; 87, U;
cf. 114, 9; 115, 13
11.
11 ... .
'f. 102, 17; 103, 16
11,
15 . . .
cf. 86, 12-, 87, 72
11,
17. 18 .
. . . cf. 140, 10
12,
14 . . .
cf. 114, 1; 115, 1
13,
1 . . .
cf. 120, 1; 121, 1
18^
5 . .
. . \cf. 143, 13}
13,
13 . . .
cf. 126, 3; 127, 14
u,
1 . . .
140, 5
14,
1. 3 .
cf. 112, 3; 113, 3
14,
4. 5 .
. . . cf. 140, 9
15,
1. 6 . .
.... cf. 7, 21
15,
2 . . .
152, 8
15,
7 . . . .
cf. 84, 15; 85, 17
Apoc. 16,
16, 3
16, 4-
16, 8.
16, 10.
16, 12-
16, 17-
17, 3
17, 5
17, 13
-7
9
11
-16
-21
19,
20,
20,
20,
20, 7
20, 7
20, 8
20, 10
20, 13
21, 2
21, 16
21, 19
21, 27
22. 10
3
.cf.
20
. cf. 86, 9; 87, 8
. cf. 86, 9; 87, 8
. cf. 86, 10; 87, 9
. cf. 86, 10; 87, 9
. cf. 86, 11; 87, 10
. cf. 86, 11; 87, 10
. cf. 86, 12; 87, 11
cf. 132, 8; 755, 10;
cf. 138, 8
cf. 132, 10; 133, 11
cf,
144,
120, 4; 7^7, 5;
cf. 130, 14
cf. 152. 7
c/. 147, 4
[cf. 143, 9]
5; 147, 2
cf. 147, 6
cf. 138, 4
c/. 145, 5]
c/. 147, 10
cf. 152, 23
cf. 148, 5
. . 146, 3
cf. 146, 4
cf. 140, 1
f. 90, 11; 9L 11
B) SCRIPTORES ECCLESIASTICI.
Acta Apollonii § 23 cf. 132, 4
Ascensio Esaiae c. 4, 2 cf. 114, 10
Augustinus de ciuitate dei XX c. 7 [c/. 139, 6—141, 5]
[cf-y41, 7 sq.]
[c/. 141, 16 sqq.]
[c/. 143, 10. 11]
c. 8 [c/. 143, 13; 145, 1. 4—9]
Pseudo-Augustini homil. IV cf. 66, 15
homil. VI cf. 80
Autperti (Ambrosii Ansberti) in Apoc. lib. I cf. 20, 4
Beati in Apocalypsin commentaria (cf. p. 13)
p. 264—266 [cf. 54, 1—60, 2\
p. 289 sq [c/. 66, 2-16]
p. 293 [cf. 68, 1—71, 7]
scriptorum. 159
Beati in Apocalypsin commentaria p. 294 sq [cf. 71, 15—17]
p. 301 [cf. 72, 7\
p. 308-310 [(f. 76\
p. 357 [cf. 80]
p. 390sq [c/. 97, 4. 17]
p. 391 [cf. 99, 6]
p. 405 [c/. 113, 12\
p. 438sq [cf. 119, 1-121, 5]
p. 441 sq [c/ 121, 6- 12:i, 4]
p. 442 [c/. 123, S\
p. 442 [c/ 124, 11-16]
p. 460sq [c/. 135, 9—137, 2]
p. 461 sq [c/. 137, 4-S\
p. 566 sq [c/. 147, 16-153, 3] *)
Bedae explanat. Apoc cf. 20, 4
Carm. adu. Marcion. III 149 sq cf. 98, 10
III 179 sq cf. 98, 14
III 189 cf. 98, 11
IV 145sq cf. 74, 11
IV 182—185 cf. 74, 1
Commodiani carra. apologet.
u. 221 cf, 152, 18
u. 891 sq cf 79, 9—13
u. 909 sqq cf. 118, 16
u. 998 cf. 13S, 3
u. 1058 sq cf. 112, 4
Commodiani instruct. I 41, 6 sqq cf. 118, 16
Cypriani testimon. I 21 (Gen. 49, 9) cf. 52, 15
Firm. Matern. de errore prof. rel. c. 22 cf. 114, 10
Hieronymi chronicon ad ann. 2113 cf. 92, 18
in Danielem lib. c. 7 cf. 78
cf. 115, 14
cf 145, 10
in Ezech. XI c/. 135, 13
de monogr. Christi [c/. 124, 4]
prolog. in euang. quattuor cf. 51, 9. 19
de situ et nom. loc. hebr cf. 132, 8
Hippolyti capita contra Caium cf 78
Hydatius (Idatius episcopus) ad annum 439 [c/. 123, 9]
Iren. adu. haeres. V 32, 2 cf. 148, 11
*) Cf. tabellam uberiorem a uiro doctissimo Traugott Hahn in libro qui
inscribitur 'Tyconius-Studien' (Leipzig 1900) p. 10 in raedium collatara.
160 I. In d ex s cr i p t 0 r u in.
Iien. adu. haeres. V 33, 1 cf. 154 6
^ ^3, 2 cf. 152, 12
^ 33, 3. 4 cf. 154, 8
Minuc. Fel. Oct. 1, 1 ^ ^^ 3 2
Origenis in lib. lesu Naue homil. IX cf. I32' 4
Papias (Euseb. hist. eccl. III 39) cf. 5o' 20
(Iren. adu. haer. V 33, 3. 4) cf. 154,' 8
Patricii confessio cf 97 0
Piimasii comment. in Apoc cf. 20 4
cf. 78 '
c/. 80
[cf. 123, 8]
TertuUiani adu. Marc. III 18 cf 5 19
adu. Psychicos c. 10 cf. 5 19
Theodori epitomae cf. 56 4- 57 4
Ticonii Donatistae comment. in Apoc cf. 14 12
cf 71, 15-17
cf 77, 3-79, 2
cf 80
cf 135, 10 not.
cf 137, 4—8
[cf. 143, 10]
Victorini comment. in Apocalypsin
editio Millanii p. 66 (cf. p. 13) [c/. 124, 11]
editio Riuini (cf. p. 13) [c/ 123, 8]
C) SCRIPTORES PROFANI.
Liber genealogus anni 452 (c/ 125, 18 et 127)
Philonis lib. de opificio mundi c. 36 cf. 8 20
Sueton. Nero c. 49 cf. 120 9
161
II. INDEX NOMINVM.
Aaron: mulier Zachariae erat de filia-
bus Aaron 52, 8; 53, 7.
Abia: Zacharias de uice Abia 52, 7;
53, 6.
Abraham: Dauid filius Abrahae 52,
6, filius Abraham 55, 5. regio pro-
missa patriarchae Abrahae 148, 9.
ab Abraham usque ad Dauid 50,
14; 51, 13. a Noe usque ad Abra-
ham, ab Abiaham usque ad Moy-
sen 4, 14.
Acta (Actus) apostolorum: legimus in
Actis apostolorum 108, 10; in Ac-
tibus apostolorum 109, 11.
Adam cecidit 8, 18. Adam (acc.) 5, 3;
Adam illum 8, 7. ab Adam usque
ad Noe 4, 14.
Aegyptus: Nepos in Aegypti partibus
episcopus 14, 9. Sodoma et Aegyp-
tus {103, 18). Sodomam et Aegyp-
tum dici(t) Hierosolymam 102, 18;
103, 19. a flumine magno Eufrate
usque ad flumen Aegypti 148, 11.
Anatolius: Anatoli carissime 15, 5.
Antemos numerum 666 explet [123,
8]; (125, 18).
Antichristus est ex regibus Koraanis
110, 8; 111, 9.
Antichristi imago aurea 128, 6; 129,
11; initium 115, 12; initium ad-
uentus 114, 8; insania 86, 9; 87,
8; sub machina 110, 1; = in signo
111, 1; regnum 82, 8. 14; 83, 9.
15; 98, 6; 99, 6; 116, 10; 117,
12; 130, 12; 131, 13; consummatio
regni 134, 2; tempora 80, 3; 81,
14; usque ad Antichristi tempora
77,75 = u8que adAntichristum70,3.
Antichristo seruire 138, 11.
Antichristum iactari 114, 10; inda-
gari 84, 3; 85, 3; intellegi [124,
XXXXIX. Victorinus Pet.
75]; {125, 14); suscitari 114, 12;
115, 16.
contra Antichristum Paulus ait 24,
15; 25, 13.
ab Antichristo colligi 36, 4; 57, 4;
interfici 100, 6; 101, 7: 120, 3;
121, 2.
cum Antichristo uenire 79, 12.
sub Antichristo saeuiturus diabolus
[143, 15].
Antiochus: praefectum Antiochi re-
gis Syriae 6, 5.
apocalypsis lesu Christi [17, 4]; =
liber apertus 88, 10; 89, 15; ait
116, 6; 117, 8; dixit 132, 13; di-
cit 133, 14; 137, 4; manifestat
102, 16; 103, 15; ostendit 84, 13;
85, 14; uocat 9, 10. quo tempore
uel sub quo scribitur 118, 6. 9;
119, 10.
apocalypsis {gen.) scriptura 119, 6.
apocalypsim (-in) acceperat (lohannes)
94, 2; 95, 2; conscripsit 92, 17;
uidit 93, 18.
in apocalypsin explanatio 14, 6.
in apocalypsi dicit (spiritus) 132, 10;
133, 12; non requirendus est ordo
86, 6; 87, 6.
apostolus = Paulus: ut ait aposto-
lus 7, 11; 90, 15; 91, 16; aposto-
lus nominat 142, 9.
Arabia: (mare) Arabiae 148, 14.
Asia: in Asia 28, 5; 29, 5.
Assur cypressus in monte Libano 100,
10; 101, i-2;=deprimens 100, 10;
101, 13.
Assur {acc.) id est Antichristum in-
dagabunt 84, 2; 85, 3.
Babylon: Babylonis id est ciuitatis
Roraanae ruina 86, 11; 87, 11. Ba-
11
162
II. I n d e X
bylonem ciuitatem hanc magnam
sunt expugnaturi 130, 15. Bahy-
lonem propter diifusionem populo-
rum dicit 132, 10; 133, 11. contra
Babylonera dicit 133, 14-^ de Ba-
bylone apocalypsis dixit 132, 12.
Balaam 36, 11; 37, 16; {37, 12).
Balac (rex Moabitarum) 37, 17]
(37, 12).
Caesar: Domitianus 118, 6; 119, 7.
Caesares: inter Caesares(Antichristus)
102, 2; 103, 2.
Cain : septem uindictae de Cain 8, 2.
Cerinthus : 96, 1 ; 97, 1. cum Cerin-
tho sentire 153, 2.
Christianus: Christiani opera 40, 10;
Christianum dici 40, 9; 41, 10;
Christiani (plur.) nomine tantum
32, 8; 33, 8; Christianos nomine
tantummodo 40, 4; 41, 4.
christianus (adiect.): homo christianus
30, 11; 31, 11; populum christia-
num <66, 4>; 67, 4; nomen no-
uum christianum est 38, 5; 39, 6.
Christus: uide lesus Christus et spi-
ritus sanctus.
Christus 47, 2. carnem accepit 50,
13; 51, 12', ut ab eis Christus esse
appelletur 120, 20; 123, 1; cum
corpore in caelis ad patrem ascen-
dit 44, 12; 45,14; Christus dicendo
58, 11 = spiritus sanctus ostenden-
do 59, 11; natus 112, 16; 113, 19;
carnem sumpturus 107, 15; petra
est 151, 17; regnaturus est 6, 14.
dominus Christus in euangelio ait
112, 5; dominus sabbati Christus
5, 14; Christus filius dei 60, 14;
61, 20; Christus dei 6, 19; Chri-
stus domini 96, 13; homo Christus
30, 1 ; 31, 1; homo Christus lesus
4, 18.
Christi secundum carnem aduentus
149, 13; aduentus primus Christi
[141, 7]; aduentus temporis Chri-
sti 62, 16; caput Christi deus est
20, 5; 21, 5; [21, 8]; caro Christi
[66, 12]; 67, 12; corpus Christi
66, 12; 92, 7; 93, 7; Christi man-
datum 74, 7; mandata 64, 20; pars
Christi [143, 7] ; persecutores
Christi 120, 11; regnum Christi
135, 3; {153, 3); sacerdos Christi
147, 2; sacerdotes dei et Christi
[141, 5\; uictoria Christi 58, 10;
59, 10.
Christo palmas sub pedibus eius ia-
ciebant 58, 17, sub pedibus iacta-
bant 59, 17.
Christum hoc semel facturum 75, 8;
hominem factum Christum 50, 7;
patris filium Christum ante ori-
ginem saeculi genitum 97, 5; na-
tum esse Christum 8, 17; Christura
corpus sumpsisse 107, 8.
Christum {acc. obiecti): confiteri do-
minum et Christum eius 96, 13;
eundem tamquam Christum exci-
pere 120, 14; 121, 12; Christum in
opere non habere 41, 10; deus mit-
tere Christum <120, 11>; 121,10.
ad Christum : conuertere cor hominis
ad Christum 82, 2; 83, 2; ad Chri-
stum pertinentes [143, 5]; a Moyse
usque ad Christum dominum filium
dei 4, 15.
supra Christum dei septeni spiritus
requieuerunt 6, 19.
cum Christo: regnare cum Christo
140, 2; 144, 5; 147, 3; resurrexi-
stis cum Christo [141, 14]; cum
Christo stantes 140, 6.
in Christo 54, 18; 55, 17; moi-tui in
Christo 142, 5.
pro Christo sanguinem fundere 77, 9.
n 0 m 1 n u m.
163
Colossenses: Paulus scripsit ad Co-
lossenses 28, 10; 29, 9.
Corintbii: ait ad Corinthios Paulus
142, 10; ad Corinthios dicendo 152,
4; scripsit ad Corinthios 28,8; 29, 8.
Dan iudicabit 57, 12.
Danihel ait 120, 14; 121, 13; dixit
150, 8; ante dixerat 128, 12; ante
praedixerat 129, 17\ ostendit 120,
1 ; 121, 1. septimanae apud Dani-
helum 1, 23 ; 8, 1. dictum est per
Danihel prophetam 130, 3; perDa-
nihelem prophetam 131, 3.
Dauid ait 150, 5; ait per spiritum
24, 5; 25, 6; in psalmo VI. rogat
5, 22.
Dauid (genet.): generatio . . . .filii Da-
uid 52, 5; 53, 4; radicem Dauid
62, 5; radixDauid [63, 6]; 63, 7.
ab Abraham usque ad Dauid et ab
(a) Dauid usque ad loseph 50, 14.
15; 51, 13.
Diclux: numerum 666 explet [124,
8. 11]; {125, 9. 13).
Domitianus erat Caesar, cum scribi-
tur apocalypsis 118, 6. 9; 119, 7.
10. interfecto Domitiano 92, 19;
93, 20. lohannes erat . . in metallo
damnatus a Caesare Domitiano 92,
Ebion et cetera scola <satanae> 96,
1; 97, 1.
ecclesia catholica 54, 19; 55,18. 112,
1; 113, 2.
Ecclesiastes dixit 84, 4; 85, 4.
Ephesii: Paulus scripsit ad Ephesios
28, 9; 29, 9.
Esaias ait 100, 9; 102, 14; 103, 13;
dicit 138, 13; dixit 132, 13: in-
quit {25, 15)', loquitur 101, 18; sab-
batum resoluit 6, 7. uerbis Esaiae
122, 2; uerbo Esaiae 123, 2. sep-
tem mulieres apud Esaiam 7, 20;
apud Esaiam prophetam cautum est
6, 20. per Esaiam praedicari legi-
mus 28, 14; 29, 14; uerbo per
Esaiam praenuntiato 52, 2; per
Esaiam testatus est spiritus sanctus
148, 20. dicit (spiritus) in Esaia
132, 11; 133, 12; in Esaia legimus
16, 8; 17, 14 ; scriptum est in Esaia
52, 10; in Esaia propheta 53, 2.
Eua: draco Euam seduxit 8, 11.
Eufrates 4, 17. apud flumen magnum
Eufraten [79, 7]. trans Eufraten
flumen 79, 8. a flumine magnoEa-
frate usque ad flumen Aegypti
148, 10.
Ezechiel: ait Ezechiel 101, 12; paene
eisdem uerbis loquitur 100, 15; Sor
nominauit 132, 11. in Ezechiel (spi-
ritus) Sor eam nominauit 133, 12.
Fison flumen 4, 17.
Gabrihel: Gabrihel {acc.) angelum
8, 10.
Galatae: Paulus scripsit ad Galatas
28, 9; 29, 8.
Galba 118, 8; 119, 9.
Genesis: liber Moysi qui Genesis ap-
pellatur 3, 5. in Genesi legimus
62, 6; 63, 8.
Geon flumen 4, 17.
Genserikos numerum 666 expleuit
[123, 9\; {127, 5).
gothice {127, 5).
grece [124, 6. 11]; {125, 4.12).
Greci: secundum Grecos {127, 4).
grecus {adiect.): ad litteram grecam
122, 4; 123, 7; [124, 3]; ad lit-
teras grecas {125, 7). grecis lit-
teris {127, 7); ex litterfs grecis
[124, 2]', {125, 2).
11*
164
II. I n d e X
Helias propheta 112, 10; 113, 10.
piaedicatio Heliae 114, 10; 115.,
14; 140, 8. credere Heliae (dat.)
113, 4. Heliam 130, 12; 131, 12;
Heliam prophetam dicit 80, 2;
81, 13; mitto uobis Heliam Thes-
biten 80, 7; 81, 17; oportet prae-
dicare Heliara 114, 8; 115, 12.
cum Helia esse Heliseum aut Moy-
sen 98, 10; 99, 12. creditura sunt
CXLIIII milia sub Helia propheta
112, 3.
Heliseus: Heliseum 98, 10; 99, 12.
Hierapolites : PapiasHierapolites 14, 8.
Hieremias: Hieremiae mors 98, 11;
99, 13. illum {scil. prophetam cum
Helia) esse Hieremiam 98, 12;
99, 14.
Hiericho: ciuitatis Hiericho 6, 3.
Hierosolyma, -ae: Sodomam et Ae-
gyptum dici(t) Hierosolymam 102,
18; 103, 19.
Hierosolyma, -orum: uenit Hieroso-
lymis dominus noster 58, 12; 59,
12; imago Antichristi in templo
Hierosolymis ponitur 128, 6; 129,
12; in templo id est Hierosolymis
128, 13; 129, 19.
lacob patriarcha ait 62, 6: 63, 8;
ait lacob patriarcha 56, 12; 57, 12.
lesus: testimonium lesu [139, 14];
riCgnare cum lesu [141, 1].
lesus Christus: 46, 1; in tempore
aduentus sui ad nos ... leo . . ho-
mo . . uitulus . . aquila uolans no-
minatus est 52, 14 sqq. ; 53, 13 sqq.
lesu Christi: apocalypsis lesu Christi
[17, 4]; initium euangelii lesu Chri-
sti 52, 9; 53, 2; liber generationis
lesu Christi 53, 4; sanguis testium
lesu Christi 132, 3.
ab lesu Christo 18, 4; 19, 4,
dominus lesus Christus: passio do-
mini lesu Christi 5, 7.
dominus noster lesus Christus 52,
13; 53, 12; in aduentum domini
nostri lesu Christi 112, 4,
lesus Christus filius dei: generatio
lesu Christi filii dei 52, 5.
filius dei lesus Christus dominus no-
ster: natiuitate filii sui {scil. dei)
lesu Christi domini nostri 8, 8;
confiteri huius {scil. patris) filium
dominum nostrum lesum Christum
96, 6.
lesus Naue successor Moysi 6, 1.
lohannes baptista: anticipauerat di-
scipulis suis dicendo 26, 13; 27, 14.
lohannes euangelista 51, 18; sic dicit
7, 6.
lohannes ex circumcisione erat 44,
15; 45,19; apocalypsim accepit 88,
11; 89, 16; 94, 2; 95, 2; uidetur
apocalypsim conscripsisse 92, 17; de
metallo dimissus est 92, 19; 93,
20; sic incipit 53, 7; incipit sic
dicendo 52, 2 ; noui testamenti prae-
dicationem uidet 44, 9 ; noui testa-
menti praedicator 45, 10; quando
hoc uidit 92, 15; 93, 17.
lohannis: apocalypsis lohannis apo-
stoli et euangelistae 9, 10.
lohanni: hoc lohanni non fuit neces-
sarium 92, 6; 93, 6.
cata lohannem: euangelium cata lo-
hannem 50, 7.
loseph: ab (a) Dauid usque adloseph
50, 15; 51, 14.
Israel: ante oculos filiorum Israel
36, 13; 57, 17; praecepit filiis
Israel 6, 2; coram filiis Israel {37,
13); una tribus Israel 56, 13; 57,
13; duodecim tribus Israel 56, 11;
57, 11.
ludas {filius lacoh patriarchae) : luda,
n 0 m 1 n u m.
165
te collaudant fratres tui 62, 7 ;
63, 9.
ludas (tribus): Matthias princeps lu-
dae 6, 4; leo de tribu luda 62, 5.
6; 63, 6. 8; [63, 6].
ludea: ludeam 26, 7; in ludea 27,
7; 112, 6. 7; 113, 6. 7.
ludei (ludaei): 54, 23; 55, 22; 120,
12; 121, 10. 12. ludeis 8, 22; 120,
11; dicentibus ludeis 104, 12;i05,
12; ludeos 36, 3; 37, 3; 82, 3;
83, 4. Petrus ad ludeos exclamauit
26, 11; 27, 12. cum ludeis 5, 13.
de ludeis 36, 2; 37, 2. numerum
ex ludeis crediturum 82, 5; 83,
5; qui ex ludeis sunt credituri
140, 7.
latine [124, 11]; {125, 13).
latinus: in latinum [i<24, 8]; (125,8).
Leuiticus: ut in Leuitico dicit 137, 7.
Libanus: super Libanum 150, 7; in
monte Libano 100, 10. 12; 101,
12. 14.
Lucas 50, 16; 51, 15; sic (incipit)
52, 6; dixit 53, 5.
Macedonius: Paulus ad ecclesiam Ma-
cedoniam ita dixit 142, 2.
Malachias: ait dominus per Mala-
chiam 80, 6; 81, 17.
Marcus: interpres Petri 50, 19; in-
cipit sic 50, 8-, Marcus euangelista
sic incipit 53, 1; secundum Mar-
cum 51, 9.
Maria: genus Mariae 50, 13; 51, 12;
angelum Mariae uirgini euangeli-
zasse 8, 11; spiritum sanctum Ma-
riam uirginem inundasse 8, 12.
Matheus (Mattheus) 50, 12; 51, 11;
52, 4 ; 53, 3; apud Mattheum scrip-
tum legimus 6, 6.
Matthias princeps ludae 6, 4.
Michael 114, 3; 115, 8; [115, 3].
Moabitae: regi Moabitarum (scil. Ba-
lac) 36, 14-, 37, 19.
Moyses 5, 18; Moyses legislator 62,
12; 63, 15. Moysi (gen.): facies
Moysi 64, 17; 65, 15; in libro
Moyai continetur 3, 4; lesus Naue
successor Moysi 6, 1. Moysi {dat.):
cum ipse Moysi praeciperet 5, 16.
Moysen : Heliseum aut Moysen 98,
10; 99, 12; per Moysen legis no-
titiam uniuerso orbi protulit 22,
7; 23, 12; ab Abraham usque ad
Moysen, a Moyse usque ad Chri-
stum 4, 15.
Nabochodonosor rex 128, 14; 129, 20.
Nebroth: in fossam (-a) Nebroth 84,
3; 85, 4.
Nepos in Aegypti partibus episcopus
14, 9.
Nero: ante istos reges Nero regnauit
118, 13; 119, 14; Neronem dicit
120, 8; 121, 7.
Nerua: Neruam dicit 118, 10; 119, 11.
Nicolaitae: doctrinam Nicolaitarum
[35, 9]; (37, 14); opera Nicolaita-
rum 34, 8. 9; 35, 9. 10.
Nicolaus diaconus (Act. 6, 5): (sub)
nomine Nicolai ministri 34, 11;
35, 12.
Noe: ab Adam usque ad Noe, a Noe
usque ad Abraham 4, 14; ad Noe
locutus est 48, 2; 49, 2; ad Noe
praecipitur 149, 5. apud Noe sep-
tem orania munda in arca 8, 1.
Otho 118, 8; 119, 9.
Papias Hierapolites episcopus 14, 8.
Pathmos: lohannes erat in insula
Pathmos 92, 16; 93, 17.
Paulus: uide apostolus.
166
II. I n d e X
Paulus ait 24, 14; 25, 13; 30, 8-,
31, 7; 102, 3; 103, 3; Paulus
apostolusait 114, 13; 115^ 16. Pau-
lus apostolus contestatur 103, 2;
Paulus contestatus est 102, 2. dicit
103, 10; dixit 102, 10; ita dixit
142, 2. docuit28, 6; 29, ^. raeminit
dicendo 152, 4. scripsit 28, 8. 10;
29, 8. 10. septem ecclesiae apud
Paulum 7, 21 (c/. 28, 7).
Petrus apostolus dicit 18, 10; 19, 11;
Petrus ad ludeos exclamauit 26,
11 ; 27, 12.
Petri: Marcus interpres Petri 50, 20.
Petro : (dominus) Petro ait 24, 2 ; 25^ 3.
Philippenses : Paulus scripsit ad Phi-
lippenses 28, 9; 29, 9.
Phoebus: Phoebum [124, 5\; {125, 3).
Phoenice: usque ad mare Phoenices
139, 2; 148, 15.
Eomani: Paulus scripsit ad Romanos
28, 8; 29, 8.
Romanus {adiect.): ciuitas Romana
118, 2; 119, 2; ruina ciuitatis Ro-
manae 86, 12; 87, 11; septem reges
Romanos 110, 7; 111, 9; ab urbe
Romana 118, 17; 119, 18.
Salamo uel Salomo: in domum Sala-
monis 8, 4; per Salomonem dixit
20, 3; in Salomone {scil. Prou. 8,
20) dicit 21, 3.
Sodoma {103, 18); Sodomam 102,
17; 103, 18.
Sol: Solem Phoebumque [124, 5\;
{125, 3).
Sor {= Y.6^, Tyrus) 132, 11; 133,
12; de Sor dicta sunt 132, 12;
contra Sor 133, 13.
spiritus sanctus = Christus: spiritum
sanctum in carne esse conuersum
8, 13; ex patribus erat spiritus
{Hieronymus : Christus) carnem
sumpturus 106, 12; 107, 15; sig-
nificabat spiritum sanctum hoc
esse facturum 74, 8 {Hieronymus:
significante spiritu sancto Christum
hoc semel facturum 75, 8); hoc et
in euangelio suppleuit Christus
{Hieronymus: spiritus sanctus) di-
cendo 58, 11; 59, 11; Christus per
prophetas suos dicit 5, 14; per
Moysen legis notitiam uniuerso
orbi protulit 22, 7; 23, 12; per
prophetas (in prophetis) locutus
est 44, 15; 45, 18; cf. spiritus
(sanctus) per prophetas protesta-
tus (est) 90, 4; 91, 5.
spiritus sanctus = donum Christi:
in caelis ascendit adunato et isto
corpore cum spiritu gloriae quam
recepit a patre 18, 18; 19, 20;
spiritus sanctus septiformis uirtutis
datus est in potestatem eius a
patre 26, 9; 27, 10; septem spiri-
tus unius dona sunt spiritus sancti
18, 3; 19, 3.
spiritus sanetus = donum credenti-
bus a Christo datum: spiritum
sanctum effudit, qui ferturus est
hominem ad caelum 46, 7; 47, 8;
cf. 26, 12; 27, 13; 97, 8; emisit
(misit) spiiitum sanctum 68, 4;
69, 8; uerbuni praedicationis cum
spiritu sancto in orbem missum
68, 13; 69, 16; aperitur per spiri-
tum sanctum mens fidelium 46, 9;
47,. 10; spiritus sanctus nutrit in
uitam aeternam 30, 5; 31, 4; spi-
ritu sancto signari homines 66, 9;
67, 9; acceperunt stolas albas id
est donum spiritus sancti 76, 1 ;
77, 2. plenus spiritu sancto 8, 10.
spiritus sanctus = spiritus prophe-
tiae: ait 122, 3; 123, 4; 148, 12;
n 0 m 1 11 u m.
167
Dauid ait per spiritum 24, 6; 55,
6; spiritus sanctus in duobus pro-
phetis contestans 86, 13; 87, 13;
spiritus sanctus; ubi ad nouissimum
temporis finemque percucurrit, red-
it rursus ad eadem tempora et
supplet 86, 4; 87, 3; spiritus
sanctus sparae praedicat 104, 2;
spiritus ex parte praedicat 105,
2; a spiritu sancto per Esaiam prae-
dicari legimus 28, 14; 29, 13; spi-
ritus (sanctus) septiformis uirtutis
per prophetas protestatus (est) om-
nia futura 90, 4; 91, 5; testatur
spiritus 140, 8; per Esaiam ita te-
status est spiritus sanctus 148, 20;
spiritus propheticus 52, 11.
Syria: praefectus Antiochi regis Syriae
6, 5; Syriae maioris partes 148,
16; cf. 139, 2.
Teitan numerum 666 explet [124, 4.
11]; {125, 3. 13).
Tessalonicenses (Thessalonicenses) :
Paulus ad Tessalonicenses ait 24,
15; 25, 13; 102, 3; 103, 5; scrip-
sit adTessalonicenses 28, 9; 29, 9.
Theodorus {idem esse uidetur qui et
Theodotus uocatur): iu epitomis
Theodori 56, 4; 57, 4; cf. Theo-
dori Zdhn '■Forschungen zur Gc-
schichte des neutest Kanons' III,
1884, p. 128—30.
Tigris flumen 4, 17.
Timotheus: Paulus ad Timotheum ait
28, 12; 29, 12.
Titus, frater Domitiani Caesaris, filius
Uespasiani 118, 7; 119, 8.
Ualentinus qui gnosticis adnumera-
tur: 94, 8; 97, 1.
Uespasianus 118, 7; 119, 8.
Uictorinus 14, 10; Uictorini in apo-
calypsin explanatio 14, 6; Uicto-
rini opuscula 14, 13.
Uitellius 118, 8; 119, 9.
Zacharias unus ex duodecim prophe-
tis: in Zacharia scriptum est 100,
3; 101, 3.
Zacharias sacerdos de uice Abia 52,
7; 53, 6; sacerdotium Zachariae
offerentis hostiam pro populo 50,
17; 5L 16.
III. INDEX VERBORVM ET ELOCVTIONVM.
1. VOCABVLA DE GRAECA ET HEBRAEA LINGVA PETITA.
abyssus 100, 15; 101, 17. 122, 2;
123, 3. abyssi [139, 7]. de abysso
100, 7. <8>; 101, 9. 10. in abysso
[143, 2]. in abyssum [139, 9;
141, 16]
a6r: in aera <142, 7>
allophylus: allophylis 6, 3. allophylos
6, 6. ab allophylis 5, 20
anastasis: in prima anastase 144, 10
angelus {cf. nuntius): angelus refuga
108,2; l2^,l',109,2;129,12.Q.\igQ-
lum 8, 11. 88,13; 89, 18. 130,10. 12;
131, 10. 14. in angelum lucis [124,
'14]; (125, 16). ab angelo 82, 7;
83, 8. angelorum . . princeps 116,
4; 117, 5. angelorum chorus 151,
13. angelos 4, 26. 5, 5. 137, 4.
angelos diaboli 135, 12. angelos
168
III. Index
refugas 114, 11-, 138, 8; 115, 15.
per angelos sanctos 82, 9; 83, 10.
per angelos refugas 128, 5; 129,
10. ab angelis 98, 9; 99, 10. ex
angelis [131, 16]
antiphrasis: per antiphrasin [124, 12] ;
{125, 14)
apocalypsis lohannis 9, 10. — 64,
18; 65, 16. 118, 9; 119, 6. 10. 132,
13; 133, 14; 137, 4. apocalypsim
92, 17; apocalypsin 93, 18. in
apocalypsi 132, 10; 133, 12
apostolus: apocalypsis lohannis apo-
sioM^, lO.deFaulo y.at' l^oyj^v 7,11;
90,15;9i,i6;142,9.— c/.114,13;:Zi5,
17. apostoli 56, 5; 57, 5 etc. sanctorum
apostolorum 106, 2; 107, 5. in Actis
apostolorum 108,10; = inActibus
109, 11. XII apostolorum 149, 16
archangelus: angelos atque archan-
gelos 4, 26. hos archangelos magnos
VII 82, 13; 83, 14. archangelos
84, 13; = angelos 85, 15
aula: 96,14; 97, jf4. aulam interiorem
96, 14; 97, 14
aurichalcum (uox hyhrida) : aurichalco
26, 2; 27, 2 = xaXxoXtpdvu) Apoc.
1, 15
baptismus: donum baptismi 24, 19;
25, 18; 48, 6; 49, 6. baptismo
purgati 81, 3. peccatum pristinum
aufertur in baptismo 30, 11; 31,
10. super baptismum suumstabiliter
constitisse 152, 10; = 137, 10
baptista: lohannes baptista 26, 13;
27, 14
botruo: botruones uineae 133, 17
botrus: botros uuae 132, 15
bruchus (= locustarum genus) 152, 21
cata praepositio: euangelium cata
lohannem 50, 7
cataclismus (= xaxaxXDop.61;): in cata-
clismo per aquam 46, 17; 47, 19
catholice: fieri catholice iudicium
138, 12
catholicus: ecclesia catholica 54, 19;
55,' 18. unam catholicam (sc. ec-
clesiam) 28, 6 ; 29, 6. ecclesiam om-
nem (illam) catholicam 112, 1 ; 113, 2.
de catholica prophetia 92, 3; 93, 3
chorda 67, 11
chorus: angelorum 151, 13; sanctorura
23, 5. chorum patrum 107, 14
chrisma: sacerdotes qui habebant
chrisma 75, 7. chrismae pZwr. {pro
chrismata) 65, 18
cilicium: amicti cilicio 98, 3; 99, 3
cithara: = chorda in ligno extensa
67, 11. citharam 66, 11. citharas
et filias 66, 1; 67, 1. 137, 10.
152, 9
coccineus (= xdxxtvo?): bestiam co-
loris .. coccinei 110, 3; 111, 4;
coccineam [133, 7]; 138, 8
collirium (xoXXupwv): collirio inunge
oculos 44, 1; 45, 1
coraa: comae horribiles 7, 2
cristallus (xpuoTaXXo?): cristallo 48,
5. 9; 49, 6. 9. cristallo plateam
stratam 146, 6
cypressus (xoixdpiooo?) : 100, 10. 11;
101, 12. 13
decalogus: decalogum 145, 13. deca-
logi praecepta 145, 15
diabolus (c/. zabulus, satanas): dia-
bolus 108, 1; 109, 2. [141, 16;
143, 15; 145, 1. 6]. 147, 4. 6.
diabolus et satanas [139, 8]. diaboli
112, 9; 113, 9. 128, 2; 129, 5.
133, 9. [143, 7]. diabolum 135, 11.
dimisso diabolo 138, 5
diaconus: nom. plur. diacones 7, 21;
c/. Georges, Wortformen p. 212
uerborum et elocutionuni.
1G9
diadema: decem diademata 121, 1
dogma: hereticorum dogma 131, 6;
— dogmatibus 147, 5
draco: 8, 11. 106, IS; 107, 19; [107,
17]. draconem 128, 2; 129, 4.
[139, 7]
ecclesia: ecclesia 28, 13. 92, 8; 93,
8. 106, 1 ; 107, 4. 137, 8. 151, 18.
ecclesia catholica 54, 19; 55, 18.
orationes ecclesiae 82, 7; 83, 8.
omnem fidelium ecclesiam 18, 10;
19, 11. ecclesiam 26, 7; 27, 7.
\143, 10\ ecclesiam omnem catbo-
licam 112, 1; c/. 113, 2. ad ec-
clesiam Macedoniam 142,2.aduersu8
ecclesiara \143, 15\. de ecclesia 30,
13; 31, 12. 96, 16; 97, 16. in
ecclesia 29, 13. 30, 16; 33, 1. 32, 6.
<7>; 33, 6. 7. 42, 5; 43, 5. 90,
16; 91, 16. — ecclesiae 26, 17;
27, 18. 28, 2; 29, 1. 30,2; 31, 1.
ecclesiarura 20, 2; 21, 2. 28, 7.
11; 29, 7. 11. ecclesiis 22, 5; 23,
8. 90, 13; 91, 14. 94, 7; 95, 10.
ecclesias 28, 5; 29, 5. 131, 1. ad
restituendas ecclesiasSO, 4; 81, 14.
ad omnes ecclesias 130, 1. in ec-
clesiis 30, 13; 31, 12. 131, 6
episcopus: episcopi 96, 3; 97, 3
epistola: sequens epistola 34, 16;
35, 17. in prima epistola 32, 14;
33, 14. epistolas facit 28, 1; 29,1
epitome: in epitorais Theodori 56,
4; 57, 4
euangelica uerba 24, 1 ; 25, 2
euangelista: lohannes euangelista 51,
18. ait euangelista 104, 13; 105,
14. lohanuis apostoli et euange-
listae 9, 10. Marcus euangelista
53, 1. omnes euangelistae 50, 8
euangeliura 50, 7. 58, 3. 94, 8; 95,
10. hoc euangelium 68, 14; 69,
17. — euangelii bona 22, 6; 23,
11. praedicatio 104, 14; 105, 16.—
in euangelio scriptum legimus 5,
17. cf. 58, 11; 59, 11. 68, 9; 69,
12. 70, 6; 71, 5. 82, 9; 83, 10.
82, 15. 112, 5; 113, 6. 149, 15. —
euangelia 4, 12. 48, 12; 49, 13.
59, 3
euangelizare: angelum Mariae uirgini
euangelizasse 8, 11
exorcizare (= l^opxiCetv): ut deli-
batum exorcizaretur 34, 12; = ex-
orcidiaretur 35, 13; cf. Georges,
Wortformen p. 259
fiala: fiala 67, 12. fialara 66, 13.
fialas 66, 2; 67, 2. 137, 10. 152,
9. per fialas 84, 15; 85, 17. in
fialis 86, 2. 8 ; 87, 2. 7
gehenna: in tartarura gehennae
138, 9
Genesis cf. p. 163
hagios hagios hagios (48, 16); 49,
20; 51, 1
heremus (= Ep-A]|j.o?): uox leonis in
hererao rugiens 51, 10
heresis: fecerant sibi heresira 34, 11;
35, 12
hereticus subst.: cura Cerintho heretico
153, 3. heretici 54, 21; 55, 20.
hereticorura 131, 6. 147, 5. 151, 15
iaspis: 46, 14; 47, 16. iaspidis 46,
14; 47, 15
idolura (= eTStuXov): idola 130, 6;
131, 6. ad idola colenda 121, 17
iris 48, 1 bis; 49, 1. 88, 3; [89,2].
irim 88, 9. irin 49, 1. 89, 8. 13
raachina (= !J.v]xav^): sub raachina
Antichristi 110, 1
170
III. Index
magus (= fxdYog): magi 128, 4;
129, 10
margarita (= }j.apYaptTY](;) : margaritae
151, 10. de singulis margaritis
U9, 2
nausia (= vauata) 42, 16; 45, 15.
ut nausiam faciat 42, 15; 45, 14
parabola: in parabola 85, 6. con-
summauerat parabolas 22, 13;
23, 18
paradisus: in paradiso 4, 13. 54, 3;
55, 3. 100, 5 ; 101, 6. in paradiso
dei sui 34, 15; 35, 16
parasceue: dies sextus parasceue
appellatur, praeparatio scilicet
regni 5, 2. 12
patriarcha: lacob 56, 12; 57, 12. 62,
7; 63, 8. promissa patriarchae
Abrahae 148, 9. duodecim patri-
archae 50, 4; 51, 7
pentecoste 7, 22
petra: petia Christus est 151, 17
propheta (c/. praedicator): propheta
26, 5; 27, 5. 98, 16. 17; 99, 19.
20. 112, 3. 10; 113, 10. prophetam
80, 3; 81, 13. 98, 15; 99, 18.
130. 3. 14; 131, 4. 15. falsum
prophetam 126, 1; 127, 13. per
prophetam 85, 1. — prophetae 54,
18; 55, 17. 90, 17; 91, 18. 92, 2;
93, 2. 112, 9; 113, 10. 138, 6.
prophetae sancti 152, 18. prophe-
tarum 98, 7; 99, 8. 112, 1; 113,
2. legis et prophetarum 24, 2; 25,
2. prophetarum et legis 50, 3; 51,
5. patrum et prophetarum 58, 15;
59, 15. 106, 1; 107, 5. prophetas
46, 5; 47, 6. 90, 15. 16; 91, 15.
17. 102, 16; 103, 15. per pro-
phetas 5, 14. 90, 5; 91, 6. 96, 9;
97, 9. ex XII prophetis 100, 3;
101, 4. in duobus prophetis 86,
14; 87, 14
prophetare (c/. praedicare) 92, 1. 14;
93, 1. 15. 94, 2
prophetia (cf. praedicatio) : huius pro-
phetiae [17, 6]. prophetiae uerbo 52,
1. de catholica prophetia 92, 3; 93,
3. nouas prophetias 38, 3; 39, 9
propheticus: spiritus propheticus 52,
12. scriptura prophetica 66, 20;
67, 20. propheticarum scriptu-
rarum 90,13; 91,14. dictionis pro-
pheticae 92, 6; 93, 6. propheticam
praedicationem 104, 1 ; 105, 1. te-
stimpnio prophetico 54, 21; 55, 21
pseudopropheta [145, 8]
pseudoprophetia 86, 7; 87, 7
sabbatum {— oczppatov) 6, 14. do-
minus sabbati 5, 14. die sabbati
5, 19. 6, 2. sabbatum obseruare
5, 13. 6, 8. — resoluere 5, 15. 6,
1. 4. 7. sabbato 5, 20. 6, 5. die
sabbato 5, 17
satanas (= oaxava?) [139, 8]. [141,
6]. satanae 36, 3; 37, 3. 96, 1;
97, 1. 102, 5; 103, 5
scandalizare (= oxavSaXtCetv): scan-
dalizauerat populum 36, 14; 37, 19
scandalum (= oxavSaXov) 36, 12; (57,
12); 37, 17
scola (= oyolri) 96, 1. scolae 97, 1
scotomari (= ov.oTOoo^O-at) 82, 8;
83, 9
sinagoga (= aova-^oi-^-f]): sinagogam
satanae 36, 3. de sinagoga satanae
37, 3
stadium: per stadia 135, 14
stater (= oTax-^p): staterem 24, 4;
25, 5
statera: 71, 15. [71, 10\
tartarus (= tcxpxapoi;) : in tartarum
gehennae 138, 9
tetras 4, 4. tetradem 4, 9. 11. 20.
tetrade 4, 18
thesaurus: proferenti de thesauro suo
22, 16; 25, 1
thronus (c/.sedesc^solium):throni eius
{17, 14). ad thronum eius [109, 9].
ante thronum dei 4, 12. 7, 19. 9, 9
uerborum et elocutionum. 171
typus: hunc typum 28, 14; 29, 13
zabulus (c/. diabolus): zabuli 132, 8.
zabulum 138, 8
zademata {jpro diademata): zadematas
120, 1
zona aurea 22, 3; 23, 5. 7. [23, 4]
2. VOCABVLA LATINA.
a, abs: tollitur a terra 54, 13. 20;
55, 13. 20. — a finibus caeli usque
ad fines eius 82, 17; 83, 17. — a
loco , . . id est a flumine . . . usque
ad flumen 148, 9. 10. — = per
uel dbl. instrum.: corrupta non
est a morte 22, 1; 23, 2. persuasi
aueritate 102, 13; = ueritate 103,
13. — = hv.: resurrexisse a mortuis
8, 19. non laedetur a morte secun-
da = £x TOD '8'avaTO'j to5 SsoTepoij
36, 5; 37, 6. — abs te 32, 16; =
a te 33, 16
ahlatiuus: quietus labore 8, 7. — abl.
instr.: pugnabo . . gladio = h
T^ pofxcpaia 36, 10; 37, 11. — aliter:
in gladio {37, 15). — ahl. temporis
pro accusatiuo graeco: calcabunt
meusibus XLII98, 2; 99, 2. diebus
mille CCLX 98, 3; 99, 3. triennio
et mensibus sex 112, 8; = tri-
enniura et menses sex 113, 8. mille
annis [139, 9; 141, 1. 5]. breui
tempore = bXtyov 118, 4. 11; 119,
4. 11; = fjLixpov -/^^6^0^ [139, 11;
143, 13]
abominandus: abominandi aduentu
147, 8
ahundantia sermonis : illud est quod
54, 15; = illud 55, 14. omnem
terram quam tu aspicis tibi dabo
illam 148, 12
accingere: zona aurea accincta pectori
22, 3 ; = zona aurea accinctus pectori
23, 7
accusatiuus cum infinitiuo: petunt
auferri inproperium suum 30, 3;
31, 3. quibus cooperiri se optant
31, 6; cf. 30, 7. non permittit
homines transire ad mortem se-
cundam [141, 13]. quem per pro-
phetas locutum 44, 15 pro nomi-
natiuo: qui per prophetas locutus
est
accusatiuus pro ablatiuo: d-e manna
absconsum 38, 3; 39, 3. multam
rationem 148, 3. amictura nubem
88, 3; = nube 89, 7. araicti stolas
albas [79, 15]. uestiri inmortali-
tatem 30, 9; 31, 8
accusatiuus pro datiuo: student scrip-
turas 32, 9
actio: scilicet domini 58, 3; 59, 3. —
cum gratiaruin actione 5, 11
actrix (c/. auctrix): actricem homi-
cidiorum 132, 8
ad: ad Tessalonicenses ait 24, 15;
25, 13. ait ad illos 22, 13; 23, 18.
42, 12; 43, 11. ad apostolos ait
85, 6. ad apostolos dicens 154, 5.
ad Noe praecipitur 149, 5. ad
ludeos exclamauit 26, 11; 27, 12
ad = npo?: ad omnes 42, 13; 43,
13. futurura est ad eos 86, 1
ad = secundum: ad ueteris testamenti
testiraonium 54, 12
172
III. Index
adapeiit 46, 5; = aperit 47, 6
adapertio: adapertionem regni sanc-
torum 134, 3; = apertionem r. s.
135, 3
adhuc 86, 16; 87, 16
adicere: adiecit 102, 7 ; 103, 7. 118,
15; 119, 16
adiectiuorum et pronominum neutra
pro substantiuis usurpata : a) num.
sing. a) accedente genetiuo : arcanum
malitiae 102, 8; 103, 7. debito
mortis 64, 15; 110, 5; 65, 14; 111,
6. ex debito mortis 106, 6; 107,
10. ante illud temporis 34, 10. me-
dium horae [81, 6]. ad nouissimum
temporis 86, 4. — ^) sine genetiuo :
utroque diuino quod promisit 98,
16. in procliuo 49, 10. — b) num.
plur. a) accedente genetiuo: arcana
praedicationis 32, 10; 33, 10. se-
creta cordis54, 7; 55,7. — P) sine
genetiuo: ad altiora festinans 51,19
adimplere: cum adimplesset 58, 4;
59, 4
adiutor: adiutores 5, 6
admonere: admonuit 100, 1; 101, 2.
admonens ecclesias suas 131, 1
adoptio in filium dei 38, 5; 39, 5
adorare: ut nemo adoret ad aram
sanctam 96, 12; nemo adorat aram
sanctam 97, 12
aduersarius (= satanas): nequitias
aduersarii 38, 10; 39, 11
aduersus = xaxa cum genetiuo: ad-
uersus illos 34, 2; 35, 3. surget
gens aduersus gentem 70, 7; contra
gentem 71, 6; = e^vo? Iir' zd-^oq
Luc. 21, 10
adunare: adunato corpore cum spiritu
gloriae 18, 18; 19, 20. sanctorum
adunatam turbam 149, 4
aedes: in aede dei 28, 13; = £v
oTxo) O-eou I Tim 3, 15
aedificare: populus .. illa uoce aedi-
ficatus erat 44, 17: 45, 20
aequare : has prouincias . . aequari
et mundari 148, 17
aeramentum 150, 10. pro aeramento
152, 24; = pro aere Esai. 60, 17
iVulg.)
aereus: ara aerea 74, 10; 75, 9. aram
(aeream) 72, 10; 73, 14
agnulus: cornula agnuli 7, 17
albatus: albatorum . . multitudo 21, 8
aliquotiens 105, 4. 5. 6; aliquoties
104, 4. 5. 6
alius: alii 36, 9; = sunt qui .. 37,
10. alios 38, 2 ; 39, 2. aliud quam
quod opoi-tet . . agentes 40, 3; 41,
3. non ad aliud compellet nisi
ad . . 120, 18
alter: unus alterum non requisiuit
154, 15. alterum tantum 98, 6;
99, 6
alternus: alterna uice 3, 15
alterutrum aduerbialiter = inuicem
uel mutuo: 111, 2; cf. Archiv fiir
lat. LexiTcogr. VII 373 sqq.
amor: amorem = xtjV a-^aK-qv 34, 3;
35, 3; (= caritatem Apoc. 2, 4
Vulg.). amoris opera 34, 5; 35, 5
amplius: nihil amplius . . quam
148, 6
an (= ob): 42, 9; 43, 9. 61, 11
anne (= ob) 60, 8
anacoluthia 1) casuum: piscem qui
primus ascenderit aperto ore eius
inuenies staterem 24, 3. 4; 25, 4.
5. haeretici autem qui te'stimonio
prophetico non utuntur, adsunt eis
animalia 54, 21. 22; 55, 20, 21.
ludei autem qui non accipiunt . .
adsunt eis alae 54, 23 et 56, 1 ;
55, 2 2 et 57,1. — 2) modorum : prius
opera sua consummauit, quam an-
gelos crearet et hominem fabricauit
uerborura et elocutionum.
173
5, 5. 6. — 3) numerorum: omnia
quaecumque (cum) illo aduenerunt,
illud dicit apparuisse 104, 15. 16
anaphorae exempla: gladius enim
militem armat, gladius hostem
interficit, gladius desertorem punit
22, 10. 11; 23, 15. 16. omnibus
paenitentiam denuntiat, omnibus
iudicium adnuntiat 32, 11. 12-,
83, 11. 12
anguis antiquus 114, 6; 115,11. — cf.
serpens antiquus [115, 6]
ante aduerbium: (= vorher, zuvor):
44, 10; 45, 13. 54, 14; 55, 14.
55, 19; = antea 54, 19. 58, 4;
59, 4. 82, 17; 85, 1, 114,8; 115,
12. 128, 12; 129, 17. 135, 13.
paulo ante 46, 2; 47, 2
ante praepositio : ante uos (= evcuTiiov
5p.u)v Apoc. 3, 8) 40, 15; 41, 16.
item ante illum 126, 3; 127, 14
anterior 14, 8
anticipare: a) absolute: 26, 5; 27,
5. 26, 13; 27, 14. — b) cum obiecto:
regnum 130, 12; 131, 12. surgere
144, 4. anticipaturus est terapQra
Antichristi 80, 3; 81, 13
apparitio: doraini nostri 104, 10;
105, 10. illius 20, 6; 21, 14
arca: in arca 8, 2
arcana praedicationis 32, 10; 33, 10
arcane 102, 9; 103, 8
area 96, 15; 97, 15
arundo: 96, 12; 97, 11. arundinem
94, 5; 5o, 7
aspernatio: 130, 5; 131, 5. asperna-
tionem euersionis 130, 2; 131, 3.
de . . . aspernatione dei 128, 11 ; cf.
129, 16
atrium 96, 15; 97, 14
attractio substantiui ad casumprono-
minis relatiui accommodati: uocem
quam audierat 44, 12; = uox quara
audierat 45, 15. aquam quam eraisit
113, 12: = aqua quara misit 112,
11. bestiam quara uidisti 118, 11;
119, 5. 12; = bestia quara uidisti
118, 4
auctrix (c/. actrix): auctricem homi-
cidiorum 133, 9
aut 40, 2; = uel 4l, 2
autem 116, 2; 136, 1; = enim 117,
4; 137, 16
auxiliura: auxilio alarum 110, 10;
113, 1
benedicere: horainera benedicit et
sanctificat 7, 16. benedixit eum et
sanctificauit 5, 10
benedictio: septiraura . . benedictione
consecrauit 3, 7
bifarie 9, 4. 116, 2: 117, 3
binus: ceterura populum binum 112, 4
bis: gladius bis acutus 24, 10. 16;
25, 16. 23, 14. per gladium bis
acutum 22, 5; 23, 10. — c/. ex
utraque parte acutus [23, 9\
breuiare: nisi . . breuiasset dies 82,
12; c/. nisi adbreuiasset dominus
dies 83, 12
calcare: ciuitatem sanctam calcabunt
98, 1; 99, 1. calcaii 88, 12; 89,
17. 96, 16; 97, 16
calcatio torcularis 135, 8
candelabra aurea 7, 19
candidatus: turbam candidatorum
21, 20
capacitas: ut mei sensus capacitas
sentit 145, 12
capitulura: in hoc capitulo 100, 9;
101, 11
captus: pro captu teraporis 24, 9
carnifex: carnificis officium 64, 9;
63, 13
castigatio 144, 12
174
III. Index
catulas leonis (= ax6|j.vo?) 62, 8;
63, 10
cauere: sic enim cautum est 6, 10.
17 {subsequuntur loci scripturae
sacrae). apud Esaiam prophetam
cautum est 6, 20
ceruicale: super ceruicale dormiuit
8, 24
ceterum aduerhium: 148, 7
ceterus: ceterum populum 112, 3;
113^ 4. cetera scola (satanae) 96, 1.
ceteri (= ol aXkoi) 90, 18; 91, 19.
92, 3 ; 93^ 3. ceteri scolae satanae
97, 1. ceteri collegae eius 6, 7.
ceteri tres equi 68, 8; 69^ 11.
ceteros septem 120, 3; 121., 3.
ceterae 138, 2. inter ceteras clades
72, 2; 73, 5
circuitus: in circuitu 146, 8; 148,19
circumcisio (= circumcisi) 5, 16. ex
circumcisione (= ex circumcisis)
44, 15 ; 45, 19. — populum circum-
cisionis 121., 16. ad circumcisionem
120, 17; — accipiendam 120, 19;
colendam 121, 17
ciuitas (=TC6Xt?): 140, 12; 146, 2.
extra ciuitatem [i5o, 7]; 135., 8.
de ciuitate 150, 7. ciuitatum 86,
11; 87, 10. de ciuitatibus 96, 2.
ciuitatem hanc magnam Babylonem
130, 15. ciuitatis Hiericho 6, 3.
ciuitas Romana 118, 2; 119, 2.
ciuitatis Romanae 86, 11; 87, 11
ciuitas = regio 148, 5. 8
claritas : claritate 148, 17. claritatem
solis 148, 19
classis: alterius classis 34, 16; 35,
17. tertia classis 36, 7; 37, 8.
quarta 38, 6; 39, 7. quinta 40, 2;
41, 2. sexta40, 11; 41,12. septima
42, 6; 43, 6. talem classem 32,
20; 33, 20
clodus (= claudm): clodos 8, 26
cohaerere: praedicationem uniuersam
in unum cohaerere 64, 4; 65, 4
coUega: Esaias et ceteri coUegae
eius 6, 7
commemoror: commemoratus (= jxvv]-
fxoveijaai; Euseb. hist. eccl. III 39,
15) 50, 20
commissor: uarii generis commissores
144, 8
commouere: cum commoti fuerint
(= edv oaXsDO-wotv Eccle. 12, 3)
84, 4; = moti 85, 5
comparatiuus pro positiuo : luminare
maius (^TovipcoofYipaTov iii^^avGen.
1, 16) 3, 17. maiora opera 38, 7 ; 39, 8
corapellere: compulerunt eum, ut . . ,
96, 3; 97, 3. sanctos non ad aliud
compellet nisi ad . . 120, 18
computare: computans 118, 14;
119, 15
concinere: prophetae . . concinunt
138, 6
concors: non concordes neque con-
sentanei 150, 20
conculcare: conculcari 96, 18. ut . .
conculcetur 97, 18
conditio (= xxiot?): de conditione
ipsius {scil. mundi) 3, 5
conferre : cogitanti raihi et una cum
anirao raeo conferenti 3, 2
confiteri 96, 5; 97, 5. qui haec con-
fitetur 96, 13; — hanc fidem 97, 12
conflatus: conflata conscientia 22, 4;
23, 7. aurura conflatum (= TteTiopto-
]j,evov) 42, 18; 43, 18. apo^toli per
passionem (-es) conflati 26, 3 ; 27,
3. pedes . . conflatos 26, 3; 27, 3.
89, 16. pedes conflatos esse apostolos
88, 12
confringere: confregit raortem 64, 11;
65, 10
coniugatio: 1) abscondere: raanna
absconsum 38, 3. <4>; 39, 3. 4. -
borum et elocutionum.
175
2)exire: exieti.?,9, 9.7a/^.-3)ferre
et composita: feret 52, 13; = fert
53, 12. ferturus est 46, 8; 47, 8.
afferturus est 120, 13; 121, 11.
differet 28, 3; = differt 29, 3.
offeres {= offers) (74, 1>; 75, 1.—
4) insistere: institurus 120, 13; 121,
12. — 5) metire : ut metiret templum
94, 6; 95, 8. — 6) odire: odire se
34,8; 35, 9. odientl20, 5; 121, 4.—
7) surgere: surgituros 144_, 1
coniunctiuus pro indicatiuo : 1) cum
autem dicat 48, 8; = cum autem
dicit 49, 8. cum praedicatus esset
52, 14; = cum praedicatus est
53, 14. — 2) quod natus sit et passus
et resurrexit 20, 9; 21, 17. quod
se ipsum obtulerit 52, 17; =
quod se ipsum obtulit 53, 16.
quod ascenderit 52, 19; quoniam
mortem deuicerit et ascendit.55, 17.
Ohristus enim quod natus sit 112,
16; = quod natus est 113, 19. —
3) quae senserit {pro sensit) 14,
14. de amore, in quo fides desit
31, 2; = in quibus fides eorum
deest 33, 2
conlaudare: conlaudat illos 34, 14;
35, 14. te collaudant fratres 62,
7; = laudant 63, 9
conlectio 41, 2; 43, 6. conlectionis
optimae 41, 12
conquaternare: quaternitas . . est con-
quaternata 137, 1
conscribere; conscripsit 52, 1. euange-
lium conscripsit 94, 8; = scripsit
95, 10. apocalypsim conscripsisse
92, 17. hunc perlegem conscriptum
96, 10; 97, 10
conscriptio: ipsa conscriptio 50, 19;
ipsa conscriptione 51, 17
consecrare: septimum {scil. diem)
consecrauit 3, 7
constitutio (= otxTjTYjpcov); cum des-
cenderet a constitutione 116, 5;
= constitutionem suam 117. 7
consuetudo sanctorum 40, 11; 41, 12.
classis et consuetudinis 34, 17:
35, 18
consummare: iam eisdemconsummatis
{id est mortuis) 91, 14
consummatio: usque ad consumma-
tionem orbis 46, 15; 47, 17. in
eius {scil. diei) consummationem
3, 11
contestari: nuntiare et contestari
91, 2. spiritus sanctus . . contestans
86, 14; 87, 14. Paulus contestatus
est 102, 2; c/. 103. 2
coutegere : nos . . gloria contegi 144, 2
contingere: non uno tempore haec
contigerunt 112, 16; = sunt facta
113, 19
contra aduerbium: 82, 8; 83, 9
contY& praepositio: contra aduersarios
98, 7; 99, 9. contra peecata 58,
17; contra peccatum 59, 17
contradictio : sine contradictione 44,
13; 45, 16
contrahere: testimonia . . contrahenda
sunt 100, 9; 101, 11
contumax: contumaces 44, 14
conuersatio: electio aut conuersatio
sanctorum 40, 2; = conlectio uel
conuersatio sanctorum 41, 2. con-
uersatio electionis 40,11; — con-
lectionis 41, 12. conuersationem
alterius classis et consuetudinis 34,
16; 35, 17
ccram praepositio: coram deo meo
40, 8; 41, 8
cornulum: septem cornula agnuli
7, 17
coronatus: equitem coronatum 68, 2;
69, 5
corpus Christi 66, 12; = carnem
176
III. Index
Christi 67, 12. cum corpore in
caelis ascendit 44, 12; in corpore
45, 14. cf. 66, 7; 67, 7. in caelis
cum corpore . . receptum 96, 8;
97, 7. cf. 18, 18; 19, 20. per unum
corpus 64, 16; 65, 14
corruptela (locustarum genus) 152, 22
coruscare: comae horribiles coruscant
7, 2
creatio uniuersa 152, 22; cf. 67, 15
creatura: auctori totius creaturae
istiu>5 7, 4. primus creaturae 7, 10
credentes (c/. fideles) 42, 7 bis-, 43,
7 bis. uniuersi credentes 64, 16;
65, 14. omnes credentes in nomine
suo 46, 7; 47, 7. hominum creden-
tium 116, 3; 117, 4
credulitas (= Glduhigkeit) : per cre-
dulitatem 30, 6; 31, 5
crispare 14, 4
crucifigere: se ipsum crucifixit 5, 19
crudelis: locis crudelibus 32, 3; 33, 3
cuhiculum: intra cordis cubiculum
147, 1. in cubiculo 42, 8; 43, 8
de: 1) aduerbiis praepositum: intus
et deforis 48, 15 ; 54, 5. 8 ; = intus
et foris 49, 18; 55, 5. 8. deintus
60, 5; 61, 7. de insuper 148, 19. —
2) cum accusatiuo coniunctum:
de manna absconsum 38, 3; 39,
3. — 3) = aTTc! : detractationem de
ludeis 36, 2; 37, 2. hominem
liberauit de morte 64, 13 ; 65,
11. eliberatio hominum de clade
mortis66, 16; cf. 67, 16. — 4) =
£y.: de alto cadit 34, 4; 35, 4. de
caelo descendisse 88, 3; [89, 2];
89, 7; — iactari 114, 10; 115,
14', ~ mitti 82, 7; 83, 8. de
ciuitate = Ix tcoXeoj? LXX 150, 7;
de finitimis ciuitatibus 96, 2; 97,
2. eici de ecclesia 96, 16; 97, 16.
de uno fonte 54, 3. bibam de
fructu 154, 6. uindictam de habi-
tantibus = £x tojv xaToiy.oyvTcuv 74,
15; 75, 14. de hora . . te seruabo
42, 1; 43, 1. de inferno suscitari
114, 12; 115, 161 mouere de loco
suo 34, 7 ; 35, 7. de locis suis
raotae sunt (77, 16); — recessisse
79, 2. de mare ascendentem 116,
9; 117, 11. portas de singulis
margaritis 148, 1. non de mensura
dat spiritum 26, 14; =ad mensuram
27, 15. de metallo dimissus est
94, 1; 95, 1. de ore exire 98, 6;
99, 8; = ex ore [99, 7]. procedens
de ore eius 24, 17; 25, 16; — de
ore suo 24, 2; 25, 3; — de uno
ore 54, 2; 55, 2. misit de ore
suo 112, 11; cf. 113, 13. de ore
ipsius eraicantem 22, 5; 23, 10.
euomam de ore meo 42, 16; 43,
15. de semine natus 108, 3; 109,
4. de septem est 118, 4; 119, 5.
proferenti de thesauro suo 22, 16;
25, 1. leonem de tribu luda 62,
4; 63, 5. coUigent de quattuor
uentis 82, 16; cf. 83, 16. unum
de animalibus 68, 10; 69, 13; —
de quattuor animalibus [69,2]-, —
de capitibus 120, 7; 121, 6. — b) =
Tispi: admonet eos de amore 32,
2; 33, 2. doctus de regno caelorum
22, 15; 23, 20. de patribus iudi-
caturi sunt 56, 11; 57, 11. de quo
mandauit dominus 64, 2. praedicari
legiraus de septem mulieribus 28,
15; 29, 14
deambulare: ubi dearabulet dorainus
149, 12
debellare: debellato inferno 18, 7;
19, 7
debere: debitis sibi bonis 34, 1; =
bonis sibi concessis 35, 2
uerborum et elocutionum.
177
debitum: ex debito mortis 106, 6:
107, 10 etc, cf. p. 172.
declinatio: nom. sing. magna famis
70, 3. ipsud {scil. regnum) 152, 2.
novi. plur. diacones 7, 21. haec
(scil. tubae) 144, 4. — gen. duum
46, 17; 47, 18. 112, 1; 113, 1. —
dat. toto exercitu 28, 4. totae ter-
rae 150, 16. — acc. sing. alium
nomen 120, 13. acc. plur. decem
zadematas 120, 1. — abl. a nemine
42, 9; 43, 9. de mare 116, 9; =de
mari 117, 11
decor 42, 4; 43, 4
dein 138, 12
deinde 128, 7; = inde 129, 13. 96,
18; 97, 18. 142, 5
delibatum 34, 12; 35, 12. delibata
36, 13; 37, 18
denarius: duo denarii 24, 9. duos
denarios 24, 5; 25, 5
denique 34, 6. 17; 35, 6. 18. 58, 6;
59, 6. 120, 18; 121, 16. 132, 11;
133, 13
deputare: deputatus est angelus
79, 9
descendere: descenderet a constitu-
tione 116, 5; = constitutionem
suam 117, 7
deserere: amorem deseruisti 34, 3;
35, 3
desertor: desertorem 22, 11; 23, 16
destinare 108, 5; = retinere 109, 5
detractare : scripturae detractantur
(id est male tractantur) 43, 8
detractatio populorum 86, 9; 87, 9.
detractationem de ludeis 36, 2;
37, 2
deturpare; deturpat caput suum 92,
2; 93, 1
deuincere: morte deuicta 96, S; 97, 7
deuoratio : deuorationem animarum
72, 5; 73, 8
XXXXIX. Victorinus Pet.
dictio: falsa dictione 5, 6
die noctuque 3, 13
dies gen. masc: septimum 3, 7. die
quinto 4, 23; — sexto 4, 23; —
septimo 5, 9. die dominico 5, 11
etc. — gen. femin,: dies una 6, 11.
diem octauam 5, 16. hac die 5, 10.
ea die 8, 10 sqq. (octies). eadem
die 8, 18. qua die 8, 11. tertia
die 66, 7; 67, 7. in tertia die 109,
5. quarta die 102, 17; 103, 16.
octaua die 34, 13; 35, 14. nouissima
die 24, 13. in nouissima die 24,
14; 25, 11. 13
digne meritoque 58, 5; 59, 5
dilucidus: auro mundo id est dilucido
146, 5
discessio 115, 17
dispensatores 33, 1
dispositio: extra ordinem septimanae
dispositionis 5, 25
dissipatores 32, 1
doctus: lege dei doctus 8, 9. doctus
de regno caelorum 22, 15; c/.
23, 20
dominari: ei . . dominabitur 18, 8;
19, 8. dominabitur totae terrae
150, 16
dominicus: die dominico 5, 11
donec: oportet eum regnare, donec
ponat 152, 5
dubietas: sine dubietate 9, 6
dudum 147, 11
dux: ait dux 71, 16
ecce 4, 12. 7, 17
edere (c/. esse): edere et fornicari
(37, 13)
efficacia: secundnm efficaciam sata-
nae 102, 5; 103, 5
efficere orationes 74, 2
effluere: flumen . . .effluens 146, 7
effundere: effundi iram 82, 8; 83, 9
12
178
III. Index
egredi: egrediuntur terminos 79, 12
eicere: aulam eice 96, 14; 57, 14.
eici 96. 16; 97, 16
electio 40, 2. 42, 6. pro qualitate
fidei et electionis 30, 14; 31, 14.
tales electionis homines 34, 1; S5,
I. conuersatio electionis optima 40,
II. uniuersae electionis 66, 15
elementum: terga iacentis elementi
14, 4. ex quattuor elementis 4, 7
eleuare: se eleuabit (= urspaipofjLEvo?)
114, 14; 115, 19
eliberatio: eliberationis hominum 66,
15; = liberationis hominum 67, 15
eloquentia 9, 1
emicare: gladium . . emicantem 22, 5;
Z3, 10
eminens; propter eminentiorem glo-
riara 146, 10
emittere: emisit spiritum 68, 4; =
misit sp. 69, 7. aquam . . emisit
113, 12; =misit 112, 11
enarrare: sicut superius enarrauimus
88. 8; 89, 12
enimque: Adam enimque . . 5, 3
ergo: a) primo enuntiati loco: 6, 12.
7, 10. 50, 14; 51, 13. 116, 6; 117,
7. — b) secundo uel tertio loco : ait
ergo 142, 9. constat ergo 92, 6;
93, 6. diligenter ergo 102, 19;
103, 20. est ergo 99, 5. hunc
ergo 120, 10; 121, 9. hos ergo
74, 13; 75, 13. 82, 13; 83, 14.
100, 6; 101, 7. 103, 15. ibi ergo
92, 16; 93, 18. quotquot ergo
144, 4. in regno ergo 146, 2. sicut
ergo 74, 5; c/. si ergo 75, 5. unde
ergo 84, 7 ; 85, 8. — c) in apodosi:
1 04, 6 ; i 05, 6. — d)pleonastice : quare
ergo Paulus dixit 102, 10; 103, 10
eructare: creatio . . bona eructabit
152, 23
eructari: eructatum est cor meum
uerbum bonum 7, 6; c/. Georges,
Wortformen p. 250
esse (c/. edere): esse delibata et
fornicari 36, 13; 37, 18
et (= auch): modo et reuelatur 64,
18. meminit et Paulus 152, 4.
quandoque et homines laedentur
70, 4 etc. — est enim et pseudo-
prophetia 86, 7; 87, 6, nam et
euangeiium 94, 8; 95, 10. nam et
ipsum uerbum 98, 13; 99, 15. non
solum corpore uirgineo . . sed et
iingua 140, 9. sed et uarietatem
fidei 154, 10 etc.
et (= schon): et superius diximus
88, 11 ; 89, 16. et supra tractauimus
130, 11
et . . et: et nunc et prius 22, 6; 23,
11. libri et ueteris testamenti et
nouae praedicationis 80, 5; c/. 81,
15. 74, 16; 75, 16
etenim eum temptare accesserat
108, 5
etiam (= sxc, amplius): ut non sedu-
ceret etiam gentes [139, 10]
euersio 130, 6; 131, 7. aspernationem
euersionis 130, 3; 131, 3. de hac
euersione hominum 128, 11
euidenter ostendit 151, 2; — osten-
ditur 151, 14
euincere: ut euincerent 69, 9; =
uincerent incredulitatem 68, 6
ex (c/. de): 1) de loco: ex hoc (=
caelo) tonitrua 6, 26. — 2) degenere:
non ex semine natus 30, 1; 31, 1.
ex plebe sua 106, 3; 107, 7. ex
quibus (=patrihus) 106, 11; 107,
15. — 3) demateria: ex margaritis
151, 5. — 4) de toto, ex quo pars
sumitur: turba multa ex omni
tribu, ex omnibus credentibus 81,
1. numerum ex ludeis . . ex gentibus
82, 4. 5; 83, 5. uno ex XII pro-
uerborum et elocutionu m.
179
phetis 100, 3; 101, 4. cf. 110, 7;
111, 9. ex qua 113, 2\ = in qua
112, 2. ex ludeis 140, 7. — 5) =
nacli, gemd^: ex decreto senatus
132, 4-, = decreto 133, 3. ex debito
raortis 106, 6; 107, 10. ex eodera
uerbo . . iudicaturus est 22, 8;
23, 12
exacerbatio: exacerbationeni 129, 17
exaltare: exaltabitur 150, 6. exaltatus
26, 12; 27, 12
exasperare: exasperatur deus 130,
5; 131, 5
excedere: non excessit numerum 28,
8; 29, 7. ne excederet numerum
28, 10; 29, 10
excidere: omnera arborera excidit
(=lxxoTCtcov LXX) 150. 18
excidiura: de raagno excidio 44, 3;
45, 4
excipere: libri . . excipiuntur XXIIII
56, 3; 57, 3
exercitatio: exercitatione diei 8, 16
exhibere: exhibebuntur 154, 10
exinde 15, 1. 16, 4; 17, 9. 46, 3.
16; 47, 4. 18
expauesco: non expauescunt persecu-
tionem 36, 8; 57, .9
expectare: expectans 106, 13; 107, 19
exsecratio: exsecratione 128, 11
extendere: extendit se 70, 2: =
extenditur 77, 12
extrinsecus: <72, 10); 73, 14
fabrica: de fabrica mundi istius 3, 3.
uelocitas fabricae ipsius 3, 4
fabricare: hominem fabricauit 5, 6
fabricatio aedis 64, 20; 65, 18
facies: locutus est hominibns faciera
contra faciem 20, 7; = facie contra
faciem 21, 15. uidebunt faciem
contra faciem 154, 14. in quattuor
faciebus 137, 1
facilis: qui sunt in ecclesia faciles
32, 8; 33, 7. faciles homines ad
inlicitas paces dandas 38, 8; 39, 9
factiosus: factiosi homines 34, 10:
= ticti homines 35, 11
fames: magna famis 70, 3. erunt
fames 71, 12
ferre: iam lata indulgentia 132, 5;
133, 5
fetus: fetus suos ediderunt 4, 2".
8, 15
fidelis [/^7, 4]. fideles 32, 4; 33, 4.
37, 5
fideles (= credentes) (42, 13>; 43,
13. 77, 10. fidelium 18, 10; 19,
10. 38, 6. 11; 39, 7. 12. 46, 10;
47, 10
fideliter 145, 15
fiducia litteraturae 42, 11; 43, 11
fieri {^agi) 30, 13; 31, 12
figurare: priusquam te figurarem 98,
14. 99, 16
firraaraentum (= ot-rjp-.YF-^) ^^0, 5
foras: eice foras 96, 4; 97, 14
foris — c/. suh uoce de: deforis
forte: ne forte 5, 6
fortes in fide 36, 7; 3 7, 8
fortiter: in fide fortiter perseuerant
32, 5; 33, 9
fraudari: ne debitis sibi bonis frau-
dentur 34, 2; 35, 2. qui fraudati
sunt in bonis 152, 16
freni: usque ad frenos equorum 135,10
fretura: freta . . pedibus ingreditur
8, 24
frigidus: neque frigidus neque calidus
42, 12. 14. nec frigidus nec calidus
43, 14. neque frigidos neque fer-
uentes 43, 12
famus lucis 148, 21
gemma alba (= <\>r^^oq Xeoxi^) 38,
4; 39, 5. = calculus [39, 5]
12*
180
III. Index
generatio: IIII generationes populo-
rum 4, 13
genetiui usus insoUtus: ciuitatem . .
differentium . . . lapidum circum-
datam 146, 4
gentes: omnes gentes 138, 1; c/.
[139, 10]. gentium 139, 3. 154, 2.
omnibus gentibus 68, 15; 69, 18.
propter gentes 138, 10. aut a
gentibus aut cum gentibus 96, 17;
c/. 97, 17. in gentibus 98, 15. 17:
99, 18. 20
gentiles [124, .5]; {125, 3)
genus insolitum: super quem solium
46, 13; 47, 15
germen: formosus in germinibus 100,
12; 101, 15
gerundium : \)genetiuus: finisnarrandi
81, 9. potestatem ascendendi 114,
11; 115, 15. eo loquendi modo
\141, 8]. — 2j ablatiuus: adiecit
dicendo 144^ 9. anticipauit dicendo
26, 5. 14; 27, 5. 15. incipiunt
dicendo 52, 2. meminit dicendo
152, 5. praedicauit dicendo 50, 10.
promisit dicendo 152, 12. suppleuit
dicendo 58, 11.' — faciendo osten-
dunt 33, 6. inducendo docent 32,
6. suppleuit ostendendo 59, 11. —
3) ad iudicandum 16, 7; 17, 13.
18, 14; 19, 14. ad patiendum 62,
9; 63, 11. ad regnandum 139, 1
gratulatio: domiuo gratulationem
referentium 66, 15; 67, 15
grossus: ficus iactat grossos suos
[77, i7]; amittit grossos 77, 12
habeo {='iiin) proteneo, scio,inuenio:
septem enim habeo oculos domini
6, 13
haerere: alae si non haereant in ani-
malibus 54, 16; animalibus 55, 16
hamus: mitte hamum 24, 3; 25, 4
hic aduerbium 84, 13; 85, 14. 100,
2; 101, 3 etc.
hic pro articulo: hanc eandem (=
T7]v aitviv) apocalypsim 94, 1; 95,
1. hoc illud (= x6 aoTo) 135, 1. in
hac eadem prima resurrectione
140, 12. hos eosdem (= Tobi; oib~ooq)
110, 9; 111, 10. haec eadem 72,
2; 73, 5. haec uniuersa 32, 19:
33, 19. hos tales 96, 15; 97, 15.
ho8 tantos 74, 13; 75, 12
Yiic 2)ronomen: hic ergo 62, 11; 63,
14. hic est 70, 8; 71, 7. 17. 72,
5; 73, 8 etc. — haec est 96, 12;
97, 11. haec resurrectio prima 140,
2. — hoc ad laudem spectat 34,
9; 35, 10. hoc est (= das heijlt):
92, 15; .95, 16. 94, 2; 95, 2. 120,
2-121, 2. cf. 114, 7; 115, 11 etc.
— quod . . . huius . . . 45, 2. —
quod . . . huic 44, 2. — hunc per
prophetas praedicatum 96, 9; 97,
9 etc. — ad hunc 140, 4. — hanc
igitur 112, 14; 113, 17 etc. —
hoc uidit lohannes 92, 15; 93, 16-
etc. — hoc fine 63, 15. hoc loco
154, 14. in hoc capitulo 100. 9;
101, 11. — de hac euersione
128, 10. de hac resurrectione 140,
5. — hi 120, 5; 121, 4. hi sunt
9, 8. 118, 8; 119, 9. haec {pro hae,
c/. Georges, Wortformen p. 320)
144, 4. haec duo 24, 6; duo haec
25, 7 etc. — horum . . qui 40, 12;
41, 13. — hos , . archangelos 82,
13; 83, 13 eic. per has . . horas 9,
4. haec . . legimus 80, 5; 81, 15
etc. — his modis 8, 22. his om-
nibus relictis 56, 7. de his omni-
bus 138, 5. in his 137, 6
hinc 129, 13
huiusmodi (= xoiooxoi) 42, 1;
43, 2
uerborum et elocutionum.
181
huiusmodi homines 42, 17; 43, 16.
44, 3-, 45, 3. 96, 17
humiliter instructi 32, 5; 33, 8
humus: hominem de humo instruxit
4, 24. 8, 17
iam (= mehr) 48, 3. 4; 49, 4. 115, 10
ibi 38, 7; 39, 8. 74, 3. 4; 75, 3. 4.
84, 7; 85, 8. 92, 16; 93, 18. 112,
4. 8; 113, 8. 152, 11
ibi (= eo): ibi . . conuenturi 26, 8;
27, 8. intret ibi 128, 6
idcirco quia 9, 11. — quod 5, 18.
103, 10. — quoniam 3, 8. 102,
11. — ut 3, 13. 5, 11. — ne 5, 4
idem (= aotoc): cf. hic idem. —
eadem clauditur 154, 14. eundem
100, 15. 120, 9. 14; = eum 101,
18. 121, 8. 12. ab eodem 20, 10;
= ab eo 21, 17
idem (= 6 abzoq): illa eademque
uox 47, /. — idem (= t6 oJno) 60,
1; 61, 1. — eundem Q&, Q: 67, 6
etc. — ab eodem 102, 16; 103,
15. ex eodem uerbo 22, 8; 23, 13.
in eodem regno 152, 7. — eisdem
dicit 103, 10. — ad eadem tempora
86, 5; 87, 4. — eisdem uerbis
102, 1; 101, 18
ideo: ut..ideo 4, 22. — ideo . . . ut
100, 1; 101, 2. — ideo..ne5, 22.
— 34, 13; 35, 14. 40, 14; 41, 15.
48, 7; 49, 7. 50, 16; 51, 14. 52,
10. 64, 10; 65, 9. 86, 1; 87, 1.
138, 12. 140, 9
ideoque 54, 9; 55, 9. 64, 18; 65,
16. 68, 10; 69, 13. — et ideo 34,
4; = ideo 35, 5. 38, 12; 39, 13.
40, 5; 41, 4; (47, 6). 42, 11; 43,
11. 82, 4; 83, 4. 98, 16; 99, 19
ieiunare: ieiunamus 4, 5
ieiunium: ieiunium facimus 5, 8
igitur: a) secundo loco: 3, 8. 7, 12. 8,
5. 65, 3. 86, 2. 7; 87, 2. 7. 98,
5. 112, 14; 113, 17. 118, 5. 148,
16. — b) tertio loco: animaduertere
opoitet igitur 64, 3
ignis: comburentur igni 120, 6; 121,5
ille: futuri illius iudicii dies 5, 24.
ex decreto senatus illius 132, 4;
133, 3 etc.
ille (= is, cthxoq): dedit illi colorem
110, 4; = ei 111, 5. illum 88, 13;
= eum (S\9, 18. super illum 70, 5. 72,
1 ; = super eum 71, 4. 73, 4. ab
illo 109, 8; = ab. eo 108, 7. —
illorum in uoce 98, 9; = eorum in
uoce 99, 10. illis 102, 12; = eis
103, 11. illas 83, 9; = eas 82, 8
illic (= illuc): illic transuectari 75,
12; = ad illos transire 74, 13
imaginarius (= scv.ovixd^;): lex imagi-
naria 72, 8; 73, 13
imago: Adam ad imaginem suam
consummauit 5, 3. ferre easdem
imagines 52, 14; 53, 13
immo: angelorum multorum immo
omnium 66, 14; 67, 14
imperitia: ab imperitiis scriptorum
14, 15
impii: ab impiis 4, 19. impios
[143, 1]
in cum abl. 1) sensu locali: in loco
sancto 130, 4; 131, 4. in toto orbe
terrarum 68,14; =per totum orbem
terr. 69, 18. — 2) sensu tempo-
rali: in tertia die 109, 5. m tribus
diebus 104, 11; 105, 12. in primo
68, 3. 69, 6. in principio 3, 12.
in tempore 84, 10; 85, 11. in
tempore aduentus sui 52, 14; 53,
13. in illis temporibus 150, 21. in
nouissimo tempore 66, 19; 67,
19. 74, 16; 75, 16. 110, 8; 111, 10.
138, 4. 140, 7. 150, 18. 113,
5; = nouissimo tempore 112, 2. —
182
III. Index
3) sensu instrumentaU : in uirga
ferrealOS, 12; [100, 14]. — 4) sensu
uario: in Zacharia scriptum est
100, 2; 101, 3. neque in angelis
neque in hominibus neque inter
animas sanctorum 60, 12; 61, 18.
in populis, linguis et nationibus
(= ItcI XaoT<; y.at y\di)i3oai.<; xai
e^VEotv) 92, 14. in toto 106, 8: =
in totum 107, 12
in cum abl. = in cum accus: in
carne esse conuersum 8, 13. 16;
in lacte 8, 14; in sanguine 8, 15.
aspice in caelo 148, 9. in caelis
ascendere 18, 17; 19, 20. 44, 12;
45, 14. 52, 19. 66, 8; 67, 8. 68,
3; = in caelo 69, 7. raptus est
in caelis 108, 11; 109 12. in caelis
receptum 96, 8; 97, 7. in grandi
caligine incides 105, 6. uolasse in
deserto 110, 10; 111, 13. in ecclesiis
introducitur 131, 6. dedit in manu
eius 26, 15; 27, 16. datuminmanu
domini nostri 60, 6; = in manibus
61, 8. in metallo damnatus 92.
16; 93, 17. fugiant in montibus
112, 6; 113, 6. credentes in nomine
suo 46, 7; 47, 7. — in breui con-
trahens 28, -11; 29, 11. in illo
meditata fuerat 62, 1; = in illum
63, 1. prophetam in gentibus
(= c:? %%-vri) 98, 15; 99, 18. in
toto extincta est 106, 8; = in
totum 107, 12. eodem pertinet:
ueniret Hierosolymis 58, 12;
59, 12
in cum accus.: eant in illum locum
112, 7; = ad illum locura 113, 7
in cum accus. = in cum ahl.: in
domum Salamonis 8, 4. septem
stellae in dexteram 26, 9. stantes
in qaattuor angulos terrae [79, 5].
in fossam Nebroth 84, 3; = in
fossa 85, 3. in aduentum domini
112, 4; 113, 5. 132, 15; 135, 1
inanis: opere inanes 40, 4; 41, 4
inclytus: super montem inclytum
129, 19
incredibilis: neque incredibiles (=
anioTooi;) neque fideles 42, 18
incredulitas: incredulitatem 68, 6;
69, 9. 90, 12; 91, 13
incredulus: incredulos 43, 12. incre-
dulis 21, 12. 77, 7
indagare: indagabunt Assur 84, 2;
85, 3. indagabit regnum 152, 1;
regna 152, 2
indicare: bellum indicarent 6, 4
indicatiuus pro coniunctiuo : cum
uenissent . . et dixerunt 84, 6; =
dixissent 85, 7. quod caelestia
sunt uerba 56, 18; = sint 57, 20
indignari: indignatae sunt 140, 11
indubitabilis: fidem indubitabilem
54, 15; 55, 15
inducere: antequam iudicium inducat
48, 7; = iudicium iudicet 49, 7
inenarrabilis : de inenarrabili gloria
8, 5
infernum (= 6 py^?) 72, 4. 74, 10;
= infernus 73, 7. 75, 10. in
infernum 144, 12. debellato inferno
18, 7; 19, 7. de inferno 114, 12;
115, 16. 122, 1; 123, 1. in inferno
36, 6; 37, 7
infigere: plagas saeculo infixas 100,
7; 101, 9
inflnitiuus: dignus aperire librum
60, 8; 61, 12. facere coneris 44,
2; 45, 3. quaerit (= conatur) in-
ducere 38, 11; 39, 12. laborant
cognoscere 32, 9; 33, 10. ingredi
faciunt 151, 12
infinitiuus pro accus. cum inf.:
a) post minari: minatus est mouere
34, 7; 3.5, 7. — &)^osi oportet: iudi-
uerborum et elocutionuin.
183
care populum suum oportet 56, 5;
57, 5. oportet iterum praedicare
92, 13; = te prophetare 93, 15.
prophetare oportet 94, 2; = te
praedicare 95, 2
itijinitiuus pro enuntiato finali: mitto
conuertere 80, 7; 83, 1. data est
calcari 96, 16; 97, 16. eum temp-
tare accesserat 108, 6; 109, 6
infra terram (= DTioxaTto xf^q ^f^q) 60,
10; 61, 16
inhabitare: locis crudelibus inhabitant
32, S; 33, 4
inlicitus: inlicita peccata 32, 6; 33,
5. ad inlicitas permissiones 36, 9;
37, 10. ad inlicitas paces dandas
38, 8; 39, 9
inluminare (imperatiuus) = cpaixiCoo
150, 1
inmobilis: aquam . . inmobilem 48,
11; 49, 11
inproperium (= bv£t8'.ajj.6i;) 30, 3. 9.
10; 31, 3. 9 (bis)
inquit (= dicit) : de hac resurrectione
inquit 140, 5
inrigatio: inrigationem aquae 48, 3;
dei 49, 3
insania Antichristi 86, 9; 87, 8
insequi: cum eundem insequeretur
120, 9; 121, 8
insistere: aliam uitam institurus est
120, 13 ; 121, 12
instabilis: instabiles homines 130, 6;
cf. stabiles 131, 7
instruere: hominem de humo instruxit
4, 25. 8, 17. humiliter instructi 32,
5; 33, 8
integer: integram fidem 152, 8
integre 147, 3
intellectus: spiritus intellectus 6, 21.
24. 18, 1; 19, 1
inter praepos.: inter raedium candela-
brorum 18, 15. 20, 1; 21, 1; = in
medio cand, 19, 18. inter purietes
96, 15; 97, 15. inter montem maris
et duo maria 128, 13; cf. 129, 18.
inter uos (= sxel) 38, 1 ; 39, 1.
inter fratres suos 56, 12; 57, 13.
inter ceteros sanctos 38, 16; 39, 17
intercedere: tempora intercessisse
114, 1 ; 115, 1
interior: ara . . interior 74, 6; 75, 6.
aulam interiorem 96, 14; 97, 14
interpres Petri 50, 20
interpretatio 104, 7; 105, 6
intolerabilis: ab intolerabili persecu-
tione 80, 4; <^7, 15
intrinsecus 64, 8; 65, 8. 72, 9;
73, 14
introire: introibat 74, 7; 75, 7
inuicem 7, 2. 151, 7
inuiolantia: inuiolantiam (= «'fifap-
acav) 30, 8; = inuiolatum 31, 8
inungere: collirio inunge oculos 44,
1; 45, 1
inuoluere: caelum inuolui 77, 15.
[77, 14]
ipse: ipsud 152, 2; cf. notam 62, 1
1) = is, Jiis, ille: ipse 5, 15. 24,
10; 25, 9. 62, 2; 63, 2. 128, 8;
129, 13. ipsa 77, 5. 132, 5; 133,
5. [143, 10]. ipsius 3, 4. 5. 22, 5;
23, 10. 52, 13; = eius 53, 12. 104,
10; = eius 105, 11. ipsum 62, 1;
63, 1. per ipsum 7, 9. ipso 18, 8;
19, 8. ipsae 29, 1; = illae 28, 1.
ipsae solae 138, 11. — 2) =idem,
6 aaxo?: ipse 45, 18. ipsum 44,
14. 22, 6; 23, 11. 62, 2; 63, 2. et
ipsum (= xa\ zo aiito) 28, 7;
29, 7
is, ea, id: id 86, 2. 108, 9. per eam
28, 4. id est 20, 2. 32, 10; 33, 11.
34, 7; 35, 8. 36, 6. 10; 37, 7. 15.
38, 13. 15. 19; 39, 13. 16. 20. 41,
11. 42, 4. 12. 19; 43, 4. 12. 18.
184
III. Index
44, 1. 6- 45, 6. 46, 1; 47, 2. 48,
8; 49, 8. 54, 6; 55, 5. 58, 3. 9;
59, 3. 9. 62, 4; 63, 4. 64, 13. 14;
65, 11. 12. 66, 4. [12]; 67, 4. 70,
3. 71, 16. 72, 4. 7; 75, 7. 12. 74,
9. 13. 14; 75, 13. 14. 76, 1; 77,
1. 79, 2. 82, 1; 83, 2, 84, 2; =
hoc est 85, 3. 86, 11; 87, 11. 88,
8. 14; 89, 12. 19. 90, 7; 91, 8.
92, 14. 5*5, 7. 98, 4; 5>^, -^. 100,
5. 11. 14. 15; 101, 6. 13. 14. 15.
16. 102, 8; 103, 8. 108, 5; 109,
5. 110, 3; 111, 4. 112, 6; 113, 7.
116, 14; 117, 15. 118, 2; 775, ^.
755, 77. 15. 137, 7. 10. 140, 6.
[743, 4. 7^J. 144, 7. 146, 10. 148,
10. 14. 150, 10. 152, 9. 19
iste == hic: 1) jpost nomen ponitur
in tractatu de fabrica mundi:
iiiundQS iste 4, 7. mundi istius 3,
3. creaturae istius 7, 5. molem
istam 3, 6. diebus istis 6, 9.
templum istud 105, 14. — 2) ante
nomen ponitur in commentario
in Apoc: et isto corpore 18, 18;
19, 20. isti septem spiritus 18, 2;
7.9, 3. ante istos reges 118, 12;
119, 13. isti sunt [747, 6]. istae sunt
26, 16; 27, 16. in istis [747, 4]
ita 73, 15. 83, 15. 142, 2. 3. (7).
745, 77. 148, 20. ita ut 97, 17.
ita demum..ut 120, 20; 121, 18.
ita, ut nouimus 148, 5
itaque: primo enuntiati loco 4, 19. —
secundo uel tertio loco 4, 7. 8, 9. 9, 6
item 7, 23
iudicium iudicare 49, 7
iuge 57, 9
iussio illius 116, 15; 777, 16
iussu dei 102, 10; 103, 10. 152, 23
laborare 30, 15; 31, 15. pro ^XT(|;i?
{Apoc. 2, 9) 36, 1; 37, 1
latratus: obtrectatorum latratibus
74, 7
legislator 62, 12; 63, 16
libellus (= PtpXapiScov) 92, 9; 93, 10
licet cum coniunctiuo: — dicat 66,
20; 67, 20. — repetat 84, 14;
85, 16. — significet 112, 14; 113,
17. — ueniat 122, 3; 123, 3
litteratura: fiducia litteraturae 42,
11; 43, 11
lolium 84, 7. 11; 85, 8. 12
longius: ut longius enarrem 4, 11
loqui: locuta uoces suas (= IXa-
XTQoav xaq (ptovd?) 90, 4; [^97, 4J;
91, 5
lucerna 8, 3
lucusta 152, 21
lumen aeternum 150, 5
luminare: duo luminaria 3, 17
lux: lucem id est diei initium 38,
18; 39, 19
madere: ab sanguine madente 116, 14
magis: cum magis (= da vielmehr)
45, 18
maiestas: in ornamentum maiestatis
suae 3, 6
maior: maiores natu (= irpeoPuTspot)
58, 2; 5.9, 7. maiora (= grojle)
opera 38, 7; 39, 8. ad maiora et
meliora 154, 9
mamillae [23, 4]
mammae 23, 4
manducare: ut manducari posset 34,
12; 35, 13
manipulus: facere manipulos 85, 12
marinus: marina discrimina 74, 2
mediocris: laudem non mediocrem
32, 20; 33, 20. non mediocrem
mercedem 44, 5; 45, 5
meditari: lex . . meditata 72, 9. me-
ditante (.9^7. eo) 73, 13
medium: per medium 146, 7. de
uerborum et elocutionum.
185
medio exire 137, 'S'. in medio eius
151, 3
medius: medio caelo 86, 13; S7, 13.
130, 10; 131, 11
meminiase: superius meminit (=
memorat) 140, 9. de hoc regno
meminit dominus 154, 5. huius
regni mentionem meminit 152, 4
merito aduerb. 58, 5; 59, 5. 144, 9
meritus: merito modo 64, 10; modo
merito 65, 9
messor: messores 84, 12; S5, 14.
messoribus 84, 11; 85, 12
miliarium: septimo miliario annorum
6, 9. miliarium 6, 14
minister: sub nomine Nicolai ministri
(= 8iax6voD) 34, 11 ; 35, 12. ministri
. [— XscToupYoO dei 154, 2
minus dicere:.minus dixit (=l[j.£tuioev)
86, 2. 5; 87, 2. 5
mittere scandalum (= ^aXelv oxav-
SaXov) 36, 12; {37, 12); 37, 17
modicum: post modicum 147, 11
modo aduerb. 131, 1. 148, 10. si modo
102, 3. modo cum . . 118. 13;
119, 14
modo . . modo . . modo quinquies 64,
17—19; quater 65, 15—17
modus: simili modo 138, 6. — omni-
modo 34, 1. 5; 35, 1. 5
moles: totam molem istam 3, 5
moliri: molitur (= IvepyelTai) 102,8;
103, 8. malitiam . . molitur 102, 9;
103, 9
morari: longe morari abs te 32, 16;
33, 16
morsus hominum 84, 2; 85, 2
mortalitas ; pestes et mortalitates 72,
3; 73, 6
mouere (= sich in Bewegung setzen) :
cum ille mouerit ab oriente 118,
16; 119, 17
mugire: tonitrua mugiunt 6, 26
mundare: partes has . . mundari 139, 3
umtare: mutabimur (= dXXaYY^odjxei)-»)
142, 11
mutuo: mutuo niiscentur J51, 7
namque: 1) primo enuntiati loco 88,
2; = nam 89, 6. — 2) secundo uel
tertio loco: per has namque horas
9, 5. hi sunt namque . . 9, 8
namque = sed, li [cf. B. Dombarti
librum 'Octauius', Erlang. 1881,
p. 131): namque in conspectu 128^
4; = sed in conspectu 129, 10.
namque deus percutiet (= iiaTa^s'.
U LXX) 152, 1
nationes (= toc e^vy]) 38, 15; 39, 16
(gentes Vulg.)
natiuitas: natiuitatis 8, 20. 149, 12.
natiuitate 8, 8. secundum carnis
natiuitatem 106, 11. secundum car-
nem natiuitatis 107, 15
ne putes 32, 16; 33, 16
nec, neque (= ou8e, auch nicht): sic
nec satis est 40, 9; 41, 10. item
42, 2; 43, 2. 64, 5; 65, 5. 108,
4; 109, 4. sed neque illi ad illos
transire possunt 74, 12; 75, 12
necesse: tepidus sitnecesse est42, 15.
necesse habet et exhibere 98, 17;
99, 19
nequid (= ne) 5, 12
nequitia: nequitias aduersarii 38, 10;
= nequitiam 39, 11
nihil: ad nihil aliud . . nisi 116, 15;
117, 17. ex nihilo 3, 6
nominatim 26, 17; 27, 18
nos: id nos legimus in Actis aposto-
lorum 108, 9; 109, 10
nota: accipiant notam (= yapayfjLa,
characterem Vulg.) 128, 8; 129, 14
nouissime 58, 12; 59, 12
nouissimus: in nouissimo 79, 12. 150,
10. in nouissimo tempore 66, 19;
186
m. Index
67, 19 etc. de nouissimis tempori-
bus 130, 1 ; 131, 1. nouissimo certa-
niine 135, 12
nuntius (— aYyeXoc;): angelum illum
dicit id est nuntium patris: uocatur
enim magni consilii nuntius 88,
13 sqq.; 89, 18 sqq. — Michael et
nuntii eius 114, 4. 5; 115, 8. 9.
mittet nuntios suos 82, 16; 83, 16
(angelos suos Vulg.)
ob: ob cantiuitatem eius 4, 19. ob
52, 12; 53, 11. 88, 14. 96, 11.
patrem . . omnipotentem 96, 5;
97, 5
omnis: omnimodo 34, 1. 5; 35, 1, 5.
— omnem terram (= iidaav tyjv
YY]v) 148; 11. omnibus sceleribus et
carceribus 152 17
opera: opera uacantes 42, 11; 43, 11
operarius: operarii (= nl '^obXoi) 84,
6; 85, 6. hos messores et operarios
84.. 13; 85, 14
operire: facies Moysi operitur 64, 17
maiestatem 4, 20. ol) passionem i optimus (= bonus): pro gloria actus
domini 5, 7
obitus: uariis cladibus obitibusque
111, u
oblatio: per uarias oblationes et
sacrificia 60, 16; 67, 22. hostiarum
oblationes 64, 19. hostiae oblationis
65, 17
sui optimi (=ihres gutenHandeins]
58, 8: 59, S
orbis totius mundi 96. 11
orientalis: prouinciarum orientalium
regio 148, 8
orificium: lucernacura septem orificiis
8, 3
obscure 90, 8: = obscurate 91, 5 1 oriiamentum: in ornamentum maie-
obsecratio: sacerdotium obsecrationis j statis suae 3, 6
66, 10; = sacrae obseruationis j ostendi cum nominatiuo praedicati:
67, 10 ! cuius antiquitas . . candor osten-
obseruatio: legis obseruationes et j ditur 20, 5; 21, 5
onera 38, 13; 39, 14. cf. 67, 10 j ostensio (= SElyjjLa, Scliaustiick) 92,
obuiam: cum . . exisset illi populus in i 9; cf. 93, 10
obuiam 58, 13; 59, 13. rapiemur . . | ouiculae 7, 20
in obuiam domino (= e:<; aTCdvxYjatv '
TO) xopio)) 142, 7
occisio: ad occisionem adductus est
62, 10; 63, 12
oculi: ante oculos (= Ivoiirtov) filiorum
Israel 36, 12; 37, 17; = coram
filiis Israel {37, 13)
odibiiis: nausia . . odibilis 42, 16;
43, 15
odium: odio habebat 34, 9; = oderat
35, 10
olim (= TrdXaO 36, 13; 37, 18
omnipotens: dominus deusomnipotens
50, 1; [51, 1]. omnipotentis dei
90, 2; 91, 2. patris omnipotentis
pacificus: pacifica tempora 114, 8;
= pacis tempora 115, 12
panis: cum gratiarnm actione ad
panem exeamus 5, 12
pardus: bestiam similem pardo 116,
10; 117, 12
passio: per passiones 92, 13. per
passionem 93, 14. 22, 2; 23, 2
pastor: septem. pastores 84, 1; 85,
2. 14
paterfamilias : similis patrifamilias
22, 16; 25, 1
pax: ad inlicitas paces dandas 38, 8;
39, 9
u e r b 0 r u in e t e 1 o c u t i o n u m ,
187
per: 1) per Salomonem dixit 20, 3;
= in Salomone dicit 57, 3. Dauid
ait per spiritum 24, 6; 5J, 6. —
2) loco ahlatiui instrumenti : per
gladium ostenditur 22, 5; 23, 10.
aurum per ignem probatum 23^ 5.
per uarias clades 110, 6; = uariis
cladibus 111, G. — 3) per numerum
(= xatd «piO-fjLov) 79, 10. per omnia
(= 8td TCdvTtuv, durchgdngig) 98,
12: 99, 14
percutere: ad percutiendum regniim
Antichristi 82, U; 83, 14
perditio (= aKu^Ktia): filius perdi-
tionis 114, 14; 115, 18
periclitari: reuersi a neglegentiaperi-
clitanti 40, 6; 41, 5
persecutio: sua persecutione 6, 6
persecutor: actus populi persecutoris
102, 19; 103, 19. de persecutoribus
112, 13; = de persequentibus 113,
16, persecutoribus Christi 120, 11.
persecutores et ludei 120, 12
persona: singularibus personis scripsit
28, 10; 29, 10
persuadere: ut omnes persuadeantur
102, 12; 103, 12. non sunt persuasi
102, 13; 103, 13
pestilentia: pestilentiam 68, 8; =
pestes 69, 11
pestis: uenturas pestes 72, 3; 73, 6
plerumque (= saepe) 5, 17
populi (= homines): populorum 4,
13. populos 149, 17
portare (= Paoxdaac) 32, 17; 33, 17
(sustinere Vulg.)
possessio: accepit possessionem sub-
stantiae morientis 64, 13; 65, 12
postquam cum ind. plusquamperf.:
postquam consummauerat parabolas
22, 13; 23, 18
potestas: potestatem 94, 7; 95, 9.
120, 4; 121, 4. potestatem uerbi
98, 9; 99, 9. uerbum potestatis
84, 14; 85, 16
praecipere: quae praecepit 16, 5; =
praecepta 17, 0
praeco 60, 7; 61, 10
praeconare: praeco praeconauit 60,
7; 61, 10
praedicare 46, 11; 47, 11. 50. 8. 10.
60, 16; 67, 22. 65, 4. 68, 14: 6!),
17. 81, 16. 90, 8; 91, 9. 92, 4. 12;
93, 4. 13. 95, 3. 96, 10; 97, 9.
98, 3; 99, 3. 104, 2; 105, 2, 114,
8; 115, 12. praedicare id est pro-
phetare 92, 13. praedicatus (= :ipo-
^TjTEad-e:?) 52, 14; 53, 14. praedi-
cauerat 72, 3; = praemiserat 73, 5
praedicata 68, 9 ; = praedicatum 69,
12. praedicatorum 66, 19; 67, 19
praedicatio 44, 8. 16; 45, 20. 50.
12. 16; 51, 14. 54. 2. 6. 11. 23;
55, 6. 11. 57, 1. 62, 15: 63, 18.
64, 4. 66, 3; 67, 3. 68, 1. 13; 69,
1. 16. 80, 5. 92, 11; 93, 12. 98,
5; 99, 5. 104, 15; 105, 16. 114,
10; 115, 14. 140, 8. propheticam
praedicationem 104, 1; 105, 1
praedicationes 54. 1; 55, 1. 56, 15.
17; 57, 17. 19
praedicator 45, 9. 68, 5. 7; 69, 8. 10
praemonere: praemonet ceteros 38,
9; 39, 10
praenuntiare 46, 4; 47, 5. 52, 2.
54, 13; 55, 12. 58, 4; 59, 4.
praenuntiata 64, 12; = pronuntiata
65, 10
praenuntiatio 66, 19; 67, 19
praeposterare: praeposterat 104, 2;
105, 2
praetextus: sub praetextu misericor-
diae 32, 6; 33, 5. 38, 2: 39, 2
primariue: tres duces primarios 120,
3; 121, 2
primogenitus ex mortuis 18, 4; 19, 5
188
IIL In dex
princeps: non quia illae solae sint
ecclesiae aut principes 28, 2; 29, 2
principalis: principale mandatum 34,
6; $5, 6
principium: principii loco 3, 9. prin-
cipium libri 16, 3; 17, 7
prior, prius: prioribus est praedicatum
46, 11; 47, 11. tria . . de prioribus
120, 2; 121, 2. prius 22, 7; 23,
11. 114, 13; 115, 17. 121, 14. in
priore (= Iv tu) ejjLTCpooO-ev, weiter-
hin) 110, 8; = in priori 111, 9
pristinus: amorem tuum pristinum
(= TY]V TtpcoTYjv) 34, 3; 35, 3
priuare: a luce superna priuatus [124,
13]; (125, 15)
pro: pro qualitate fidei. . scripsit 30,
14; 21, 14. habebant pro gloria
actus sui optimi coronas 58, 8;
59, 8. pro corporis sui solatio
acceperunt stolas albas 74, 18;
75, 18. — aquam . . non pro fluuio
defluentem 48, 10
procliuum: in procliuo 49, 10
proferre: confessionem suam publice
proferentium 66, 5; = conferen-
tium 67, 5
promittere: primam resurrectionem
promisit 38, 18 ; = reproraisit 39, 18
pronomen reflexiuum pro is: appa-
rente sibi angelo 50, 18; 51, 16.
ostensione sibi facta 93, 10. ange-
lorum sibi subditorum 116, 4;
117, 6. odire se (pro eos) 34, 8;
35, 9. quae de se praenuntiata
fuerant 64, 12; = de eo 65, 10.
factum est ex plebe sua secundum
carnem suam 106_, 3
propago : noui saceidotii propagineni
66, 13; 67, 13
propensius {opp. minus): id in fialis
propensius dixit 86, 2
proprie 70, 2; 71, 12
propter (c/. ob): propter nomen meum
32, 18; 33, 19. propter quod 108,
4; 109, 4
protestari: per prophetas protestatus
90, b; 91, 6
prouincia: has prouincias uniuersas
148, 16
prout: prout potuero 3, 10
putare: puta 30, 13; = putes 31, 12
quadratus: ciuitatem quadratam (=
xeTpaYwvov) 146, 3
quadriformis : in quattuor faciebus
quadriformibus 137, 1
quamobrem 6, 9
quamuis in enuntiato interrogatiuo
(= wie sehr) 43, 15
quando coniunctio 44, 10. 11; 45,
12. 14
quapropter 6, 13
quasi 128, 1 his. 2; 129, 1. 4
quaternitas 135, 15
quia: 1) = weil: 34, 9. 68, 10; 69,
13. 90, 9. 11; 91, 10. 11. 106, 2.
113, 18. ideo . . quia 34, 5; = quo-
niam 35, 5. et quia 46, 6; 47, 6.
sed quia 36, 8; 37, 9. 42, 17; 43,
17. 64, 9; 63, 13. — 2) = was das
hetrifft, dafl: 90, 6; 91, 7. — 3) =
dafl pro acc. cum inf.: 22, 11. 23,
16. 24, 12; 25, 11. 26, 9; ^7, 10
32, 16; 33, 17. 42, 16. 56, 11
57, 11. 91, 3. 142, 3
quidem . . autera (= |xev . . 8e) 42, 9
43, 8. 132, 9; 133, 11. 142, 11
quidem . . sed (= [jlsv . . 8e) 74, 12
75, 11. 134, 1; 135, 1
quies: initium quietis aeternae 81, 7
quis, quid indefin.: ne quis 102, 17.
103, 16. 128, 9; 129, 16. cf. ne-
quid 5, 12. si quo modo (= sc apa)
40, 5; 41, 5. 42, 19; 43, 18. 86,
15; 87, 15
uerborum et elocutionum.
189
quisque 87, 15; = aliquis 86, 15
quisquis, quicquid : quisquis 152, 12.
quicquid 60, 16; 61, 22. 86, 2;
87, 1
quod 1) = weil: cum coniuncliuo
52, 17. 18. cum indicatiuo 53, 10.
103, 10. — 2) = was das betrifftda^:
74, 9. quod autem . . 81, 1. 110, 3;
727, 3. 116, 1 ; 117, 2. — B) = dafi
pro acc. c.inf.: quod caelestia sunt
uerba 56, 18; = sint 57, 20. —
4) = seitdem : Chnstns quod natus
sit 112, 16; = est 113, 19
quod est (= lioc est, id est) 154, 8
quoniam 1) = iveil: 36, 3; 37, 3.
40, 15; 41, 16. 60, 1; 61, 2. 64,
5. 86, 3; 87, 3. 92, 15; 03, 16.
118, 12; 119, 13. 137, 5. idcirco
quoniam 3, 8. 102, 11. et quoniam
42, 14; 43, 13. 44, 3; 45, 3. 50,
11. 53, 17. 104, 4; 105, 4. 118,
14; 119, 15. 120, 12 ; 121, 11. sed
quoniam 74, 16; 75, 15. 84, 15; 85,
17. — 2) = dafi pro acc. c. inf.:
24, 11; 25, 10. 90, 2. 104, 1; 105,
1. = daJS ndmlich 118, 6; 119, 7
radiare: sidera radiant 7, 1. lumina
radiantia 7, 3
ratio: ratio ueritatis 4, 4. multam
rationem 148, 3
recidere: recidit in terram 114, 7
recipere: recipi 92, 18; = accipere
receptionem 93, 19
recolere: nunc exinde recolit, quae . .
46, 3; 47, 4. hoc dominus recolens
130, 1; 131, 1
recondere: in horrea recondere (=
GovaYe^v) 84, 12; = colligere 85,
13. diuitias esse reconditas 36, 2;
37, 2
refouere: ut . . . refoueretur 3, 16
refuga (c/. angelus): 108, 2; 109,
2. 114, 12; 115, 15. 128, 5, 7;
129, 10. 12. 138, 9
regalis: regalem potestatem 118, 16;
119, 17
reliquus (r/. ceterus): et reliqua 90,
17; 91, 18
remuneratio: sanctorum remuneratio
74, 17; 75, 16
repetere: licet repetat 84, 14; 85,
16. repetit eadem 81, 9. — tem-
pora 104, 4; 105, 3. — de ruina
96, 18; 97, 18
replere: quae . . praenuntiata fuerant
repleuit 64, 12; 65, 11
repromissio: regnum inmensae repro-
missionis 66, 11; 67, 11. gloriam
repromissionis 107, 9. gloriae re-
promissionem 106, 5. praedicationes
et repromissiones 56, 15; 57, 17
requies: requies sanctorum 74, 11;
75, 11. in requie 60, 14; 61, 19.
requiei locum 3, 14
requirere et relinquere 90, 9; =
relinquere 91, 10
resignare: resignat 62, 11; 63. 15.
resignatur 64, 10. 19; 65, 9. 17
resignatio sigillorum 66, 18; 67, 18
restituere: ad restituendas ecclesias
80, 4: 81, 14
resurrectio (c/. anastasis): 140, 2;
[141, 2]. in resurrectione 140, 3;
[141, 3\
retrahere: retrahuntur a fide 40, 14;
41, 15
retributio peccatoris 135, 9
reuelatio (c/. apocalypsis) : 64, 18;
65, 16. [89, 15]
reuera 5, 24
reuersus: reuersi a neglegentia 40,
5; 41, 5
reuocare: ludeos ad , . fidem reuocare
82, 4.; 83, 4
rite 58, 5; 59, 5
190
III. Index
roborare 7,5, 3
roseus: super bestiam roseam 132, 7
ructuare: ructuauit eundem 100, 15;
= ructauit eum 7(97, 78
rufus: equus rufus 70, 5. 9; [71, 3];
— russeus 71, 4. 7. draco rufus
106, 13; [107, 77]; (777, 5); =
russeus 107, 19. coloris rufi 110,
3; = russei 777, 4
ruina 86, 11 his; 87, 10 his. de
nouissimi temporis ruina 96, 18 ;
97, 18
rursum 55, 15
rursus 3, 16. 54, 16. 86, 5; 87, 4.
104, 3; 105, 3
russeus (c/. rufus et roseus) : 71, 4. 7.
107, 19. 111, 4. 133, 9
rusticanus: rusticani in scripturis 40,
13; 41, 14
sacerdotium 18, 11; 19, 12. 22, 2;
23, 3. 65, 18. 66, 9; 67, 9. noui
sacerdotii 66, 13; 67, 13. sacer-
dotia 64, 20
sacrilegus: sacrilegi 154, 3
saeculum {=mundus): ante originem
saeculi 96, 7; 91, 6. plagas saeculo
infixas 100, 6; 101, 9. in saecuio
30, 15; 31, 15. 40, 3. 12; 41, 3.
14. 90, 6; 91, 7
saluus: saluus esse (= co')Ceo^at) 86,
16 ;^ 87, 16. salui esse 40, 6; 41,
6. non esset salua (= oux av lato^-r])
82, 12; 83, 13
sanctificare 5, 10. 99, 17
sanguineus: luna sanguinea 77, 8
sardius 47, 16. sardii 47, 16
sardus: iaspidis et sardi 46, 14. sardi
46, 14
satis et plene 44, 11; 45, 13
scilicet 5, 3
scire: scit apud se (= ol8ev ev eaoTo);
cf. loh. 6, 61 Vulg.) 36, 1; 37,' 1
scriba 22, 15; 23, 20
scriptio: scriptionem [139, 16]
scriptura ostendit 148, 3. scriptura
apocalypsis 77^, 6. scripturarum
90, 14; 91, 15
secare: sancti secati sunt 152, 19
sedes (c/. solium, thronus): [47, 12].
sedis [47, 20]. [49, 12]. a sede
[57, 14]
semihora 81, 7
seminare: seminasti 84, 7; 85, 7
senior: seniorem 92, 18; 93, 19
seniores (= o\ 7rpeo^L)-epot) 9, 11 his.
50, 2; 51, 4. 54, 10: 55, 10. 66,
1; 67, 1. de XXII]I senioribus
154, 17
septenarius: septenario numero 3, 8.
8, 20
septenatim 29, 5
septiformis: septiformis spiritus sanc-
tus 86, 3. septifornri spiritu 16,
8; 77, 14. spiritus sanctus septi-
formis uirtutis 26, 10; 27, 10. 90,
4; 91, 5
septimana 3, 9. 10. 5, 25. 7, 22. 23
his. 8, 7
sequens: sequentis populi 82, 3; 83,
4. gratiam sequentis gradus 90,
10; 91, 11. sequentium dictorum
104, 7; 105, 7
sermones huius prophetiae [77, 6']
serpens 112, 11; 113, 13. [115, 6]
si (= num) : nescimus, si casurus est
[143, 8]. si resurgat, incertum est
[143, 8]
si quo modo (= ei apa) cum indic. :
42, 19; 43, 18. — cum coniunctiuo
40, 5; 41, 5. 86, 15; 87, 15
sic 4, 24. 6, 10. 16. 7, 5. 7. 36, 14.
38, 1; 39, 1 (= ita Vulg.). 40, 9;
-77, 10. 42, 16; 43, 16. 52, 2. 6.
9; 53, 1. 8. 62, 14; 63, 17. 84,
5; 85, 6. 94, 1; 95, 7. 114, 9. 12;
uerborum et elocutionum.
191
115, 10. 120, 14; 121, 12. 138, 11.
sicut...sic 54, 11; 55, 11. 64, 16.
74, 10; 75, 9
sicut 3, 4. 5. 17. 52, 9; 53, 2. 54,
10; 55, 10. 56, 13; 57, 13. 64,
15; 65, 13. 72, 8; 73, 13. 74, 5;
75, 9. 104, 10; 105, U. 106, 10;
107, 13. 128, 14; 129, 20. 135,
13. 137, 1. [141, 8]. 149, 5.
sigillum 60, 5; 61, 7 etc. — sigilla 60,
9; = signacula 01, 13
signacula libri 7, 22
significanter 46, 12; 47, 11
signum: signa et portenta et men-
dacia 126, 2; 127, 13
similis: similem filio {cod. A) hominis
18, 16; = 19, 19 {cod. T)
similiter 84, 4; 85, 4
similitudo: ad similitudinem suam 5,
4. dedit similitudinem (= com-
parauit) faciem eius gloriae solis
20, 10; 21, 17. in similitudinibus
46, 4; 47, 5
singularis: singularibus personis 28,
10; 29, 10
singularis numerus pro plurali: in
capite fidelium 38, 11; 39, 12. ad
cor hominum 68, 6; = ad cor
humanum 69, 9. in frontibus aut
in manu dextera 128, 9; = in
manibus dextris 129, 15
sistere: statnrae sunt 110, 2; 111, 2
siue in Asia siue in toto orbe 28,
5; 29, 4
solatium propheticarum scripturarum
90, 13; 91, 14
soliura (c/. sedes, thronus): 44, 6;
45, 6. 46, 12; 47, 12; = sedes
[47, 12]. 120, 4. ad solium dei 108,
9; 109, 10. ante solium 48, 5. 7;
49, 5. 8. circum solium 48, 1 ; 49,
1. a solio dei 56, 14; 57, 16; =
a sede [57, 14]
sollicitudo: cum summa sollicitudine
102, 19; 103, 20
soluere: nos soluitapeccatol8,6; 19, 7
solum: non solum — sed 44, 4; 45, 4
sordes: ab omnibus mundata sordibus
149, 11
spargere: sparsa per orbem 96, 1;
= diifusi per orbem 97, 2
sparse (= oKopd^-qv) 104, 2
species: pluribus speciebus 134, 1;
135, 1
speciosus: ciuitas speciosa 142, 1
spectare: haec ad laudem spectant
32, 19; 33, 19. 34, 9: 35, 10
spiritalis: 22, 4; 23, 8. 149, 12.
spiritalem 54, 6; 55, 6. 71, 17.
97, 6. spiritalia 5, 1
spiritaliter 96, 7
spuma: spumae dissoluuntur 151, 17
spurcus: spurcissimus 120, 16
stabilire: stabili (= oTripiaov) 40, 6;
41, 7; = confirma [41, 7]. ad
ecclesias stabiliendas 80, 4; 81, 14
stabilis: aquam . . stabilem 48, 9;
49, 9. stabiles homines 131, 7
stabiliter 137, 11. 152, 10
stagneus: oculi stagnei 7, 18
stare : stabunt (= ayajzriaovzai) 142, 5
statio : aut stationem . . aut ieiunium
facimus 5, 8. per stationes 4, 3
studere: lectioni studens 16, 4; 17, 9.
student scripturas 32, 9; = scrip-
turis 33, 9
sub cum abl.: sub ara (= 57roxccTu>
To5 ^ooiaar^p-ou) 72, 7; 73, 12
sub cum ahl. = sub cum acc: proie-
cerunt eas sub pedibus eius 58, 9.
17; 59, 9; 61, 1. sub pedibus (=
6tc6 Tob? udSa?) 152, 6
subditio: de subditione nouissimorum
148, 4
substantia (= Kdb und Gut) mo-
rientis 62, 3; 63, 3. 64, 14; 65, 12
192
III. Index
succedere: debito mortis successerant
64, 15; = succiderant 65, 14
successor 6, 1
succidere: ipsum sibi gulam succidisse
120, 10; 121, 9
sucidus : lana sucida 64, 1 ; 65^ 1
sufficere: non sufficit legem illam
dici 64, h; 65, 5
sumere: antequam . . carnem sumeret
50, 10
summus: sancti summi dei (== u^l^coxoo)
150, 23
super cum accus.: super eum 6, 20.
super illas 30, 4-, = in illi^s 31, 4.
super nos 30, 12; 31, 12. super
solium (= £v Tu) -S-pdvo)) 44, 6; = in
solio 45, 6. 56, 9; 5 7, 9. super . .
tribunalia 54, 10; 55, 10. 56, 10;
57, 10. super cacumina montium
(= ItC «TCpCDv) 150, 6
superducere 3, 14
superfluere 148, 18
superior: superiori uirtute 92, 7;
93, 7. tempora superiora 104, 3;
105, 3
superius: 88, 7. 11; 89, 12. 16. 116,
6; 117, 8. 123, 2. 131, 12. 140, 9
superponere 5, 11
superpositio (= onep^eoc?) 4, 6. 22.
5, 12
superstitio hereticorurn 151, 16
superuenire: superuenientia uidet 54^
7; 55, 7
superuincere 3, 15
supra aduerb.: 4, 18. 9, 3. 122, 1;
= superius 123, 2. 130, 11; =
superius 131, 12. 133, 10
supra cum accus.: supra Christum
dei 6, 19. supra mare 88, 6; =
super mare 89, 11. stetisse supra
mare 152, 8
sursum: quae sursum sunt [141, 15]
suscipere: in homine suscepto 18, 5;
19, 5. in suscepto homine 18, 13;
19, 13
suscitare: suscitaturus in tuba dei
142, 4
talis: talibus et tam magnis 34, 14;
35, 15
tamquam 116, 12; 117, 13. 148, 21.
150, 17. 19 etc.
tantum: nomine tantum Christiani
32, d>; 33, 8
tantum — quantum 110, 5
tantummodo: nomine tantummodo
Christianos 40, 4; 41, 4
temporum usus singularis: 1) coniu-
gatio periphrastica pro futuro:
regnaturus est 6, 15. iudicaturus
est 22, 8; = uindicaturus est 23,
14. sunt credituri 140, 7. dicturi
sunt 152, 6. — 2) futurum exactum
pro futuro: prout potuero 3, 10
{cf. poterit 8, 6). gentes quae
seruiuerint Antichristo 138, 10,
qui regnauerint in hoc regno 154,
18. quae fuerint (pro erunt) nobi-
liores 138, 2. item: recordatus
fueris 74, 3; 75, 3. commoti fuerint
84, 4; = moti fuerint 85, 5. —
3) plusquamperfectum pro imper-
fecto: inanis fuerat 54, 18; =
inanis erat 55, 18. meditata fuerat
62, 1 ; 63, 1. praenuntiata fuerant
64, 12; = pronuntiata fuerant 65,
10. locuta fuissent 90, 7; 91, 8
terrae motus erit 70, 8; = erunt 71, 7
terrenus: terrena 54, 22; 55, 22
testamentum 60, 11. 62, 12; 63, 15.
64, 5. 6; 65, 5. 6 etc. noui testa-
menti 54, 12. 23; 55, 12. 22 etc.
uetus testamentum 60, 5; 61, 8.
libri ueteris testamenti 56, 3; 57,
3 etc. in ueteri testamento 90, 8;
91, 9
uerbornm et elocutionu iii.
193
testari: testati sunt 64, 8
testator: 62, 2; 63, 2. testatoris 64,
9 5 65, 9
testificari: testificatur 98, 13; 99, 15
testimonium conscribere 96, 3; 97,
3. — perhibere 18, 5; 19, 6. 72,
11; 75, 1. — reddere 90, 6; 91,
7. multa testimonia contrahere
100, 8; 101, 10. in testimonium 68,
15; 69, 18. cum testimoniis 92,
5; 93, 5
testis: fidelis 18, 4; 19, 4. duobus
testibus 98, 2; .9-9, 3. testium lesu
Christi 132, 3
testum {pro testa) 150, 11, 19; cf.
Georges, Wortformen p. 680
timefacere: timefacti 40, 14; 41, 15
torcular: 135, 7. torcularis 135, 9.
de torculari [135, 10]
totus: dominabitur totae terrae 150,
16
transuadare: marina discrimina trans-
uadantes 14, 2
transuectari 75, 12; = transire 74, 13
tribunal: super tribunal dei 46, 16;
47,17. 60,4; 61, 6; [61,4]. tribu-
nalia 50, 2; 51, 4. super tribu-
nalia 54, 10; 55, 10. 56, 10; 57, 10
tribus: tribus Israel 56, 13; 57, 13.
duodecira tribus 56, 10; 57, 11. de
tribu luda 62, 6; 63, 8
tu: tu stas 148,10. tu aspicis 148,
12. tu es 150, 13
tubicen: tubicinibus 6. 3
tunc 68, 16; 69, 19. 82, 15. 17; 83,
15. 85, 1. 102, 4. 7; 103, 4. 7.
112,5; 113,6. 118, 6; 119,7. 128,
14; 129, 20
turbo uentorum 14, 3
uadere: in interitum uadit 118, 15;
119, 16.
uarietas: uarietatem fidei 154, 11
XXXXIX. Victorinus Pet.
uaticinatio: uaticinationei^ <,56 1>;
57, 2
ubique 110, 6
uelare: non uelato capite 92, 1 ; =
detecto capite 93, 1
uelle: uis imus eradicamus 84, 8; =
uis ibimus et eradicabimus 85, 9
uelocitas 3, 3
uerax: uerbum dei uerax 99, 19
uerbnm: in uerbo dei 142, 3
uexillatio; uexillationi, paucorum mi-
litum numero 28, 3; 29, 3
uidelicet 3, 13
uindicta: uindictam sanguinis 74,14;
75, 13. septem uindictae 8, 2
uindictor legis 120, 18; 121, 16
uirgineus: corpore uirgineo 140, 9
uirginitas 147, 8. uirginitatis 145,
13. 14
uirtus: 7, 14. omnis uirtus eorum 6,
18. uirtutis 3, 10. 6, 25. septi-
formis uirtutis 26, 10; 27, 10. 90,
4; 91, 5. uirtutes gentium 154, 1.
uirtutibus signis 90, 11; 91, 12
uitiare: alios uitiatis 38, 3; 39, 2
ultimum: in ultimo 137, 8
ultra aduerh. 7, 3. 18, 8; 19, 8
uUus: non . . ulla caro 82, 13; =
non . . omnis caro 83, 13
unguere: unguentur unguento 154, 4
uocabulum: uocabulis suis 26, 17;
27, IS
uocatio: tempus uocationis 82, 3;
83, 3
uolumen : in hoc . , quem misisti uolu-
mine qui . . 14, 5. 15, 4. ad finem
uoluminis 15, 2
uox: uoces et sortes 128, 7; 129, 13
urbs (c/. ciuitas): ab urbe Romana
118, 17; 119, 18. urbem 120, 5;
121, 4.
ursus: pedes ursi 116, 12; 117, 14
usque adu.: usque quo factum est
13
194
III. Index iierborum et elocutionuin.
106, 3; 107, 6. usque ad Anti-
christum70, 3; 71, 12. — ad diem
64, 8; 65, 8. — ad linem 24, 8; 25,
8. — admessem 84, 10; 85, 11. —
ad mortem 36, 4; 37, 5. — ad no-
uissimum 34, 5; 35, 5. 105, 3. —
ad nouissimum tempus 104, 3. —
adtempus 108, 7; 109, 8. 114, 11;
115, 15
usque praepos.: usque aduentum 62,
13. 15-, = usque ad aduentum 63,
17. 19
ut cum coniunct. pro acc. c. inf.i
sinite utraque ut crescant 84, 10;
= crescere 85, 11
ut cum indicat. {=wie): 6, 13. 19.
7, 11. 9, 3
uterqne: utroque diuino 98, 16. utri-
que mortui sunt 98, 11; 99, 13
uterus: in utero matris 98, 14; = in
uentre 99, 16
utique 16,
9 T
utrumne
num^ 92, 5; 93, 5
CORP. SCRIPT. ECCLES. LAT. VOL. i3[liVllll.
rwT.
^^f*».' *>«^
4-aA^SuJ'
-^ *i>«»;««^
"'■ ■ ■ ! f ^ * ."#» • ■ r' '
r-^^t^
■^?T*^*»l.
KT*^^*'
^ V*v
CORP. SCRIPT. ECCLES. LAT. VOL. XXXXVIIII.
Tab. II.
I-. r%wv#.^M«r
/|f%.X*»v^
\
f^ij^i,^^^^ f^jS^^f,^^' ^^...^J^
Gt^i
■■.^^<JL.
-r(^^$^
PtifVlwjU»
_ ... '■— ^'
«.».*.>i .^^;^ ^C;^^ .
/ ...
CORP. SCRIPT. ECCLES. LAT. VOL. XXXXVllII.
Tab. 111.
■^m- V „; r, iml/4i
'-^jr^^-^ ,,,
^^.^^*!,:.
/♦m-J?X-y.<»/vy*»|?«i. f ;^
-^ <^a% ^ ^.^ ^^. |-_^ rt ^,,..^^^
VUH^. SUKIFJ'. hJUlJLES. J.A'l'. VUJ.. lAll^ liil
■rarr
SL.u.Jlk
«^♦=^A ^,^
1 : - V -"_
*rry ,\^4^ ^rf^^ S^y^sn^^
..■ /^ ■'(■-• * 'N^.. •• .- -r:'-
(JOKF. SCKlF'i'. ]i;CUl.ES. LAT. VUJa AAAA V IILJ,
JCfnf/7fc»^^
•*^!^ tf*%wj j^iefyr^*
^ - /.^^:^
«^^TVI^fli
I V •••'VH'*!
«iWiC.u*^
«.^^.iOvi" Jtmw^ cA^^^M^ USV i^,^rf.v<7 .-
(JOM yuMiiJT. muLm. lai'. vul. iiiivmj.
Tab. \)L
>*VV^'MCa.^V
.v42.cv^pL^.
B^^99iJ
^^^T
^i^ M^y^
.M' ^«S
f/vt JC?! ^|**%m*vJ
^ j2 f
^ -■ '•'%U<*^ nJn^O^r ^^^y^^^^-^-p _
r
J
DATE DUE
m
CAT. NO. 113 7
76396
' Victorinus of Pet/au
BR
60
Opera
.06
V.49
CSEL 49
1
6f<
c
m
Live Music
Archive
Librivox
Free Audio
Metropolitan Museum
Cleveland
Museum of Art
Internet
Arcade
Console Living Room
Open Library
American
Libraries
TV News
Understanding
9/11